Theo phần lớn sách phong thủy nhà ở, cầu thang nên đặt dọc một bên tường, lệch khỏi tâm nhà, không chạy thẳng ra cửa chính và không mở ngay trước cửa phòng ngủ hay bếp. Lý do được nêu là cầu thang là đường dẫn khí giữa các tầng, nên cần nằm ở chỗ khí đi chậm và mềm. Khi dịch sang ngôn ngữ kiến trúc, các lời khuyên này phần lớn trùng với chuyện lối đi gọn, không cắt đôi không gian sinh hoạt và giảm tiếng ồn cho phòng nghỉ.
Bài này đi qua từng vị trí hay gặp trong nhà ống, nhà vuông và nhà vườn, nêu quan niệm của các trường phái, rồi đặt cạnh lý do thực tế. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; chỗ nào quan niệm và an toàn vênh nhau, bài ưu tiên an toàn và công năng.
Vì sao phong thủy coi trọng vị trí cầu thang
Trong cách nói của phong thủy, khí đi vào nhà qua cửa chính, lan qua các phòng rồi theo cầu thang lên tầng trên. Cầu thang vì thế được ví như cái cổ họng hay mạch dẫn của ngôi nhà nhiều tầng. Một cầu thang đặt chỗ "thuận" thì khí lên đều; đặt chỗ "nghịch" thì khí bị hút đi quá nhanh, hoặc bị cắt ngang giữa nhà. Các sách đời Thanh như Dương trạch tam yếu bàn kỹ về cửa, phòng chủ và bếp, còn cầu thang chủ yếu xuất hiện trong các sách và lời khuyên phong thủy hiện đại, vì nhà nhiều tầng ở đô thị mới phổ biến gần đây.
Nhìn bằng con mắt kiến trúc, cầu thang là một khối lớn chiếm khoảng mười đến mười lăm phần trăm diện tích sàn ở nhà phố hẹp, quyết định lối đi của mọi người trong nhà mỗi ngày. Nó cũng là ống dẫn không khí và âm thanh theo chiều đứng: hơi bếp, mùi, tiếng tivi đều theo lồng thang đi lên. Vì vậy đặt sai cầu thang có cái giá rất thật: phòng khách bị chia đôi, phòng ngủ tầng trên ồn, mùi bếp lên tận tầng thượng.
Hai cách nhìn gặp nhau ở chỗ cả hai đều muốn cầu thang không làm rối mặt bằng. Phần khác nhau nằm ở những chi tiết như hướng của bậc đầu, số bậc, cung bát trạch, nơi mà lời khuyên chỉ có nghĩa trong hệ quy ước của từng trường phái.
Bảng vị trí cầu thang: quan niệm và lý do thực tế
Bảng dưới gom các vị trí hay được hỏi nhất. Cột "quan niệm" ghi cách nói phổ biến, không phải kết luận chung của mọi trường phái.
| Vị trí | Quan niệm phong thủy hay gặp | Lý do thực tế đi kèm | Mức nên cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Dọc tường bên, giữa hoặc sau nhà | Được ưa: khí lên mềm, không phá tâm nhà | Lối đi gọn, mặt bằng còn nguyên khối dùng được | Phương án mặc định cho nhà ống |
| Ngay sau cửa chính, bậc đầu nhìn ra cửa | Kiêng: khí vào chưa kịp tụ đã bị kéo lên hoặc trôi ra | Phòng khách bị chiếm, người lên xuống đâm thẳng ra cửa | Nên tránh nếu còn chọn được |
| Giữa tâm nhà | Kiêng: cầu thang "xuyên tim", chia đôi trung cung | Cắt đôi mặt bằng, khó bố trí đồ | Tránh với nhà vuông; nhà ống đôi khi bắt buộc |
| Sát cửa phòng ngủ | Kiêng: phòng ngủ chịu khí động | Tiếng bước chân, ánh đèn hành lang lọt vào | Nên có khoảng đệm |
| Đối diện bếp hoặc nhà vệ sinh | Kiêng: khí bếp, khí uế bốc lên tầng | Mùi và hơi nóng theo lồng thang đi lên | Xử lý bằng hút mùi, cửa kín |
| Cuối nhà sát giếng trời | Được ưa ở nhà ống: sáng, thoáng | Lồng thang thành ống thông gió tự nhiên | Phương án tốt nếu che được mưa |
Nếu bản vẽ của bạn rơi vào ô "nên tránh", chưa cần lo. Phần lớn các trường hợp đều có cách giảm bất lợi bằng bố trí, sẽ nói ở các mục sau và ở các bài riêng trong danh mục này.
Nhà ống, nhà vuông, nhà vườn: mỗi loại một bài toán
Nhà ống mặt tiền hẹp. Với nhà rộng bốn đến năm mét, sâu hai mươi mét trở lên, cầu thang thường nằm dọc một bên tường. Câu hỏi chính là đặt ở khoảng giữa nhà hay dồn về sau. Đặt ở khoảng giữa giúp chia tầng thành hai phòng trước – sau, mỗi phòng một đầu lấy sáng; dồn về sau thì phòng trước rộng nhưng phòng sau tối. Nhiều kiến trúc sư ghép cầu thang với giếng trời ở khoảng giữa để lồng thang vừa là lối đi vừa là ống sáng.
Nhà vuông hoặc gần vuông. Đây là loại nhà dễ phạm "cầu thang giữa nhà" nhất, vì tâm nhà là chỗ tiện nối các phòng. Phong thủy khuyên đẩy cầu thang về một góc hoặc một cạnh, để trung cung là khoảng sinh hoạt chung. Về kiến trúc, cách này cũng giữ được một khối phòng khách – bếp liền mạch.
Nhà vườn, biệt thự. Diện tích rộng cho phép đặt cầu thang ở sảnh phụ, tách khỏi trục cửa chính. Lúc này lời khuyên quan trọng hơn là giữ cầu thang gần các phòng ngủ tầng trên nhưng không mở thẳng vào cửa phòng nào.
Căn hộ thông tầng, duplex. Cầu thang nhỏ trong căn thường đặt cạnh tường, gần khu bếp hoặc phòng khách. Ưu tiên là an toàn với trẻ nhỏ, vì cầu thang căn hộ hay làm dốc và hở để tiết kiệm diện tích.
Bát trạch và Huyền không nói gì về vị trí cầu thang
Ở phái Bát trạch, cầu thang không được coi là "chủ" như cửa, phòng ngủ hay bếp. Một cách làm hay gặp là đặt cầu thang, kho, nhà vệ sinh ở các cung xấu của nhà, theo lập luận những chỗ người không ngồi lâu nên dùng để "đè" phương hung, nhường cung tốt cho phòng ngủ và bàn làm việc. Cũng có người làm ngược, cho rằng cầu thang là đường khí lên nên phải ở cung tốt. Hai cách nói này cùng tồn tại; bạn chỉ cần biết thầy mình đang theo cách nào.
Ở phái Huyền không, người ta xem sao bay vào cung nơi cầu thang đứng. Cầu thang được xem là chỗ "động", nên có người khuyên đặt nó ở cung có sao vượng để kích hoạt, tránh cung có sao bệnh để khỏi khuấy động. Vì tinh bàn đổi theo vận và theo hướng nhà, lời khuyên kiểu này chỉ đúng với từng căn cụ thể, không chép được từ nhà này sang nhà khác.
Điểm chung của các phái là cầu thang không nên đặt chỗ làm hỏng cửa chính, trung cung và phòng ngủ chính. Đó cũng là ba chỗ mà một kiến trúc sư không theo phong thủy vẫn sẽ bảo vệ khi xếp mặt bằng, vì chúng gắn với lối vào, khoảng sinh hoạt chung và giấc ngủ.
Xếp vị trí cầu thang trên bản vẽ: trình tự gợi ý
Khi làm việc với kiến trúc sư, bạn có thể đi theo trình tự sau để vừa giữ công năng vừa không bỏ qua mong muốn phong thủy của gia đình.
- Chốt lối vào và cửa chính trước, vì cửa quyết định trục đi của cả nhà.
- Đánh dấu tâm nhà trên mặt bằng tầng một và các tầng trên, để biết cầu thang có đè vào trung cung không.
- Thử hai đến ba vị trí cầu thang dọc tường bên, so diện tích còn lại của phòng khách và bếp.
- Với từng phương án, kiểm bậc đầu và bậc cuối nhìn ra đâu: cửa chính, cửa phòng ngủ hay cửa nhà vệ sinh.
- Kiểm chiều cao thông thủy dưới các đoạn thang, khoảng trống trên đầu người đi và chỗ đặt chiếu nghỉ.
- Nếu gia đình theo một trường phái cụ thể, đặt lưới cung lên mặt bằng ở bước cuối, như một lớp lọc, không phải lớp quyết định đầu tiên.
Đi theo thứ tự này, bạn tránh được trường hợp phổ biến: chọn vị trí cầu thang theo cung tốt trước, rồi mới phát hiện cầu thang chia đôi phòng khách hoặc chắn hết ánh sáng của phòng sau.
Cầu thang và các tầng trên: điểm đến cũng quan trọng như điểm đi
Nhiều người chỉ xét chân cầu thang ở tầng một mà quên rằng đầu cầu thang ở mỗi tầng trên cũng mở ra một khoảng sảnh. Ở nhà phố ba bốn tầng, đầu thang tầng hai thường rơi đúng trước cửa phòng ngủ chính hoặc phòng thờ, vì đó là chỗ tiện nhất trên bản vẽ. Phong thủy coi chỗ đầu thang là nơi khí từ dưới lên tụ lại rồi mới chia vào các phòng, nên khuyên có một khoảng sảnh nhỏ trước khi đến cửa phòng nào.
Thực tế thì khoảng sảnh này làm được ba việc. Nó tạo chỗ đứng an toàn khi người đi lên mang đồ nặng. Nó giữ tiếng bước chân và ánh đèn cầu thang cách xa giường ngủ thêm một quãng. Và nó cho phép bạn đặt một ô cửa sổ hay ô kính lấy sáng cho lồng thang mà không phải mở vào phòng riêng.
Khi xếp vị trí cầu thang, hãy vẽ cả mặt bằng tầng trên cùng lúc với tầng một. Một vị trí rất ổn ở tầng trệt có thể đẩy phòng thờ tầng thượng ra đúng chỗ đầu thang, làm lối đi lên sân phơi phải băng qua gian thờ. Những vênh lệch này sửa trên giấy thì dễ, sửa khi đã đổ bê tông thì rất tốn.
An toàn khi chọn vị trí cầu thang
Danh mục này luôn nhắc an toàn, vì cầu thang là một trong những chỗ người già và trẻ nhỏ dễ ngã nhất trong nhà. Khi cân vị trí, đừng bỏ qua những điểm sau:
- Bậc đầu cầu thang không nên mở ra sát cửa đi lại nhiều, để người bước xuống không va vào người đi ngang.
- Chân cầu thang cần một khoảng trống bằng phẳng đủ để dừng lại, không đặt bậc cuối sát mép cửa hoặc sát bậc tam cấp.
- Cầu thang nên có ánh sáng tự nhiên ban ngày và đèn đủ sáng ban đêm, công tắc ở cả hai đầu.
- Nhà có người già nên ưu tiên cầu thang thẳng hoặc chữ U có chiếu nghỉ, tránh bậc rẻ quạt ở chỗ rẽ.
- Cầu thang phải là lối thoát khi có sự cố; vị trí của nó cần được xét cùng yêu cầu thoát nạn và phòng cháy theo quy định hiện hành.
Phong thủy không thay quy chuẩn xây dựng và an toàn cháy nổ. Khi một vị trí "đẹp theo quan niệm" làm lối thoát dài hơn hoặc tối hơn, nên nhường cho an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Cầu thang nên đặt bên trái hay bên phải ngôi nhà?
Một số người dùng thuyết Thanh long bên trái, Bạch hổ bên phải (tính khi đứng trong nhà nhìn ra) để khuyên đặt cầu thang bên trái, coi đó là phía nên động. Cách khác không phân biệt trái phải. Thực tế nên chọn theo hướng nắng, vị trí hàng xóm và lối đi; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Nhà đã xây xong, cầu thang nằm sai chỗ có cần đập đi không?
Hầu như không cần. Đập cầu thang là việc kết cấu tốn kém và có rủi ro. Các cách bố trí như vách ngăn, tủ kệ, cây, đèn và rèm thường đủ để giảm cảm giác bất tiện. Chỉ nên tính sửa cầu thang khi nó thật sự nguy hiểm, quá dốc hoặc hỏng kết cấu.
Cầu thang có nên đặt ở cung tốt theo bát trạch không?
Các thầy theo bát trạch có hai cách làm trái nhau: một bên đặt cầu thang ở cung xấu để dành cung tốt cho phòng ở, một bên đặt cầu thang ở cung tốt vì coi nó là đường khí. Không có cách nào được mọi người công nhận, nên ưu tiên công năng trước rồi mới xét lớp này.
Cầu thang ngoài trời có tính theo phong thủy giống cầu thang trong nhà không?
Cầu thang ngoài trời lên sân thượng hoặc lên tầng hai của nhà vườn ít được bàn trong sách. Người ta thường chỉ xét nó có chĩa thẳng vào cửa nhà hàng xóm hay cửa chính của mình không. Về thực tế, cần mái che, mặt bậc chống trơn và tay vịn chắc.
Thang máy gia đình có thay được vai trò cầu thang trong phong thủy không?
Phong thủy hiện đại thường coi lồng thang máy như một cột rỗng chạy suốt chiều cao nhà, nên khuyên tránh đặt ở tâm nhà và tránh đối diện cửa chính, giống cầu thang bộ. Nhà có thang máy vẫn cần cầu thang bộ làm lối thoát.
Nhà ống nhỏ không còn chỗ nào khác ngoài giữa nhà thì làm sao?
Với nhà ống, cầu thang ở khoảng giữa chiều dài nhà là chuyện bình thường và thường không bị coi là phạm trung cung, vì tâm của mặt bằng dài vẫn có thể là khoảng sinh hoạt. Bài riêng về cầu thang giữa nhà trong danh mục này nói kỹ hơn.