Phong thủy hiện đại thường e ngại cầu thang xoắn ốc, nhất là khi đặt giữa nhà, vì hình xoắn được ví như mũi khoan hay con ốc vặn vào tâm ngôi nhà, làm khí xoáy mạnh thay vì lên đều. Đặt ở góc nhà, ở ngoài trời hoặc làm lối phụ lên sân thượng, gác lửng thì lời kiêng nhẹ đi nhiều. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Về mặt sử dụng, cầu thang xoắn ốc tiết kiệm diện tích sàn nhưng có bậc hình quạt, mặt bậc hẹp dần về tâm, khó đi với người già, trẻ nhỏ và khó đưa đồ lớn lên xuống. Bài này đi qua cả hai lớp và gợi ý khi nào nên chọn, khi nào nên tránh.
Hình ảnh "mũi khoan" đến từ đâu
Các sách phong thủy cổ không bàn về cầu thang xoắn ốc, vì nhà ở truyền thống Trung Hoa và Việt Nam phần lớn là nhà trệt hoặc nhà gỗ có thang gỗ thẳng lên gác. Lời kiêng cầu thang xoắn chủ yếu xuất hiện trong sách và tư vấn phong thủy hiện đại, cả ở châu Á lẫn ở phương Tây, khi loại thang thép xoắn trở nên phổ biến ở nhà phố và căn hộ.
Lập luận được nêu là khí cần chuyển động uốn lượn nhưng êm, giống dòng nước quanh co. Cầu thang xoắn bắt khí xoáy quanh một trục với vòng quay gấp, tạo ra thứ được gọi là khí xoáy. Khi trục đó nằm đúng tâm nhà, người ta dùng hình ảnh mũi khoan đục vào tim nhà, rồi suy rộng sang chuyện sức khoẻ, hoà khí gia đình. Đây là phép ẩn dụ của trường phái, không có quan sát nào xác nhận.
Điều có thật là cầu thang xoắn khiến người đi phải xoay người liên tục, mắt khó nhìn trước được bậc tiếp theo, và ở gần trục gần như không có chỗ đặt chân. Cảm giác chóng mặt hay bất an khi xuống thang xoắn là trải nghiệm phổ biến. Phần nào của lời kiêng đến từ cảm giác cơ thể này.
Cầu thang xoắn ốc so với cầu thang thẳng và chữ U
Trước khi chọn, nên so trên những tiêu chí sử dụng hằng ngày chứ không chỉ diện tích.
| Tiêu chí | Xoắn ốc | Thẳng một vế | Chữ U có chiếu nghỉ |
|---|---|---|---|
| Diện tích sàn chiếm | Ít nhất | Dài, hẹp | Vuông, trung bình |
| Độ dễ đi với người già | Kém | Khá nếu không quá dốc | Tốt nhất |
| Đưa tủ, giường, nệm lên tầng | Rất khó | Dễ | Được nếu chiếu nghỉ đủ rộng |
| Nguy cơ ngã dài | Ngắn nhưng dễ hụt bậc | Cao nếu vế dài không chiếu nghỉ | Thấp, chiếu nghỉ chặn lại |
| Ánh sáng và thông gió xuyên tầng | Tốt nếu đặt dưới giếng trời | Phụ thuộc vị trí | Có thể làm giếng ở lõi chữ U |
| Quan niệm phong thủy | Thường bị e ngại, nhất là ở tâm nhà | Trung tính, kiêng đối cửa | Thường được ưa |
Kết quả cho thấy cầu thang xoắn hợp làm lối phụ hơn là lối chính của cả nhà, và đó cũng là chỗ lời kiêng phong thủy nhẹ nhất.
Chỗ nên đặt và chỗ nên tránh
Nên: góc nhà hoặc sát tường bên. Đặt trục thang sát góc giúp tâm nhà trống và lối đi gọn. Về quan niệm, xoắn ốc ở góc không còn bị coi là khoan vào trung cung.
Nên: lối phụ lên sân thượng, gác lửng, kho. Những nơi ít người lên xuống, không phải chuyển đồ lớn là chỗ hợp nhất cho thang xoắn. Nhà vẫn cần một cầu thang chính dễ đi cho người ở.
Nên: ngoài trời, sân sau, ban công. Thang xoắn ngoài trời làm lối lên mái hoặc nối ban công các tầng phổ biến ở nhà phố. Cần sơn chống gỉ, mặt bậc chống trơn khi mưa và tay vịn chắc.
Tránh: chính giữa phòng khách hoặc tâm nhà. Đây là chỗ bị phong thủy kiêng nhiều nhất và cũng làm phòng khách khó kê đồ, vì mọi phía đều thành lối đi.
Tránh: làm lối duy nhất của nhà có người già, trẻ nhỏ. Khi đó lối chính lên phòng ngủ phải đi qua bậc hình quạt mỗi ngày, kể cả ban đêm khi buồn ngủ.
Tránh: ngay trước cửa phòng ngủ. Thang xoắn thép thường vang tiếng bước chân hơn thang bê tông, đặt sát phòng ngủ là chịu ồn.
Giới hạn an toàn của cầu thang xoắn ốc
Nếu đã chọn thang xoắn, hãy kiểm những điểm sau với người làm thang. Các con số cụ thể nên lấy theo tư vấn kỹ thuật và quy định hiện hành, phần dưới chỉ nêu nguyên tắc:
- Đường kính thang đủ lớn để đường đi giữa bậc có mặt bậc rộng tương đương thang thường; thang đường kính quá nhỏ chỉ đi được bằng cách bám tay vịn.
- Chiều cao mỗi bậc đều nhau, không cao hơn thang thường chỉ vì muốn bớt số vòng.
- Khoảng trống trên đầu đủ cao ở mọi điểm, vì mỗi vòng xoay lại đi dưới vòng phía trên.
- Tay vịn liên tục phía ngoài, chắc tay, không đứt đoạn ở chỗ bậc đầu và bậc cuối.
- Khe hở giữa các thanh lan can và giữa các bậc hở đủ nhỏ để trẻ nhỏ không lọt người hay kẹt đầu.
- Mặt bậc thép phải có lớp chống trơn hoặc ốp gỗ có rãnh; thép trơn đi tất rất dễ trượt.
- Liên kết trụ giữa với sàn và với dầm trên phải được tính, nhất là khi thêm vào nhà cũ.
Với nhà có trẻ nhỏ, có thể làm cổng chặn ở đầu và chân thang, và che các khe hở bằng tấm lưới hoặc kính cường lực dán an toàn.
Vật liệu thang xoắn: thép, gỗ, bê tông và tiếng ồn
Phần lớn cầu thang xoắn trong nhà phố Việt Nam làm bằng thép: trụ giữa là ống thép tròn, bậc là thép tấm chấn hoặc khung thép ốp gỗ. Thép nhẹ, lắp nhanh, hợp khi thêm thang vào nhà đã xây. Nhược điểm là vang tiếng bước chân, dễ gỉ nếu ở chỗ ẩm hoặc ngoài trời, và mặt thép trơn khi đi tất. Ốp gỗ lên mặt bậc thép giảm được cả tiếng ồn lẫn độ trơn.
Thang xoắn bê tông đổ tại chỗ chắc và êm, nhưng ván khuôn phức tạp, cần thợ có kinh nghiệm và chỉ hợp khi làm cùng lúc với phần thô. Thang xoắn gỗ nguyên khối đẹp và ấm, hợp nhà vườn, nhưng cần gỗ khô tốt để không cong vênh theo độ ẩm thay đổi giữa mùa nồm và mùa khô.
Theo cách nhìn ngũ hành mà nhiều người dùng trong nội thất, thang thép thuộc hành Kim, thang gỗ thuộc hành Mộc, thang bê tông và đá thuộc hành Thổ. Có người chọn vật liệu theo phương vị đặt thang để hành của vật liệu hợp với hành của phương. Đây là lớp lựa chọn thẩm mỹ theo quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; độ bền, tiếng ồn và độ trơn mới là thứ bạn cảm nhận mỗi ngày.
Khi nào nên thay thang xoắn bằng loại thang khác
Nhiều gia đình làm thang xoắn lúc còn trẻ, vài năm sau có con nhỏ hoặc đón ông bà về ở cùng thì thấy bất tiện. Dấu hiệu cần tính lại là người trong nhà bắt đầu ngại lên tầng, đi xuống phải lùi người như xuống thang leo, hoặc đã có một lần trượt chân. Lúc đó, thay thang là việc đáng làm hơn mọi cách bày biện.
Nếu chỗ trống cho phép, có thể thay bằng thang chữ L hoặc chữ U nhỏ với chiếu nghỉ. Nếu không, có thể dời phòng ngủ của người già xuống tầng thấp và giữ thang xoắn cho người trẻ. Một cách khác là thay thang xoắn đường kính nhỏ bằng thang xoắn đường kính lớn hơn, bậc rộng hơn, đặt ở cùng vị trí. Thay thang thép thường không phải đục phá nhiều, nhưng vẫn cần kiểm liên kết với sàn và lỗ mở sàn tầng trên.
Làm mềm hình xoắn theo cách của phong thủy và nội thất
Những người theo phong thủy thường gợi ý làm mềm cầu thang xoắn bằng cây leo quấn trụ, chậu cây ở chân thang, đèn chiếu dọc trụ từ dưới lên để tạo cảm giác khí đi lên thay vì xoáy xuống. Những cách này về thực tế cũng làm thang bớt khô cứng, nhất là thang thép sơn đen. Cây leo cần giàn riêng, không quấn vào tay vịn chỗ người cầm.
Một gợi ý khác là bọc lồng thang bằng vách lam hoặc kính mờ để hình xoắn không lộ ra giữa phòng. Cách này kéo theo lợi ích thật: giảm bụi bay giữa tầng, giữ nhiệt độ điều hoà, che bớt tiếng bước chân. Nếu bọc kín, cần mở cửa sổ hoặc ô thông gió ở đỉnh lồng thang để không bí.
Màu sắc cũng có tác dụng. Thang màu gỗ ấm hoặc màu trùng tường làm khối thang chìm xuống, ít gây cảm giác xoáy hơn thang màu tương phản mạnh. Vật phẩm treo lên trụ thang như chuông gió hay hồ lô thì không cần thiết và dễ vướng đầu người đi.
Ví dụ giả định: nhà phố thêm gác lửng
Ví dụ giả định: một gia đình ở nhà phố ba tầng muốn làm thêm gác lửng ở tầng ba để làm phòng đọc sách. Cầu thang chính bê tông chữ U đã có, không kéo lên được nữa vì vướng mái. Chỗ trống còn lại là góc sau phòng, sát giếng trời.
Phương án hợp lý là một cầu thang xoắn thép nhỏ đặt ở góc sát giếng trời, đi lên gác. Gác chỉ để sách và một bàn đọc nhỏ, không đưa giường hay tủ lớn lên. Theo quan niệm, thang nằm ở góc, không ở tâm nhà, lại là lối phụ, nên gần như không phạm điều kiêng nào. Về sử dụng, ánh sáng giếng trời rọi dọc lồng thang giúp nhìn rõ bậc ban ngày; ban đêm có đèn hắt ở trụ.
Gia đình có cháu nhỏ ba tuổi, nên thêm cổng chặn ở chân thang và lưới che giữa các bậc hở. Với phương án như vậy, cầu thang xoắn làm đúng việc của nó: tiết kiệm diện tích ở chỗ ít đi lại, không thay thế cầu thang chính của cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cầu thang xoắn ốc và cầu thang tròn có khác nhau không?
Thang xoắn ốc thường có một trụ giữa, bậc gắn quanh trụ, chiếm diện tích nhỏ. Thang tròn hay thang cong lượn không có trụ, bậc chạy theo một đường cong rộng, đi dễ hơn nhiều. Lời kiêng phong thủy chủ yếu nhắm vào thang xoắn có trụ đặt ở giữa nhà.
Cầu thang xoắn nên xoay theo chiều nào?
Có người cho rằng thang nên xoay theo chiều kim đồng hồ khi đi lên, có người nói ngược lại, và không có nguồn cổ thư nào chốt việc này. Về thực tế, nên chọn chiều sao cho tay thuận của đa số người trong nhà cầm được tay vịn ngoài khi đi xuống.
Nhà nhỏ chỉ có chỗ cho cầu thang xoắn thì sao?
Khi đó an toàn quan trọng hơn mọi quan niệm: chọn đường kính lớn nhất có thể, bậc đều, tay vịn chắc, chống trơn và đèn đủ sáng. Nếu nhà có người già, nên cân nhắc bố trí phòng ngủ của họ ở tầng thấp nhất.
Đặt cầu thang xoắn ngay dưới giếng trời có được không?
Đây là bố cục hay gặp và khá hợp lý: lồng thang nhận ánh sáng, khí nóng thoát lên trên. Cần mái giếng trời che mưa tốt, nếu không mặt bậc thép sẽ ướt và gỉ. Về quan niệm, nhiều người coi đây là chỗ thang xoắn "dẫn khí lên" chứ không khoan vào tâm.
Có cần treo vật phẩm để hoá giải cầu thang xoắn không?
Không cần. Cách làm mềm có tác dụng thật là bố trí, cây, đèn và vách bọc lồng thang. Treo đồ lên trụ hoặc tay vịn có thể gây vướng và va đầu, nhất là ở cầu thang hẹp.