Loan đầu là phần phong thủy đọc bằng mắt: nhìn thế đất, khối núi hoặc khối nhà, dòng nước hoặc dòng đường, khoảng trống trước mặt và chỗ tựa phía sau để đánh giá một vị trí ở. Chữ "loan" chỉ núi non trùng điệp, "đầu" là phần đỉnh, phần hình dáng nhô lên; gộp lại, loan đầu là cách xem hình của đất. Ở nhà phố hôm nay, núi được hiểu là các khối công trình cao, nước được hiểu là đường xá và dòng người, nhưng logic gốc không đổi.
Bài này không giải thích lại lịch sử phái Loan đầu hay từng thuật ngữ, những phần ấy có ở danh mục trường phái và thuật ngữ của trang. Ở đây là cách dùng: khi đứng trước một căn nhà, nên nhìn cái gì trước, cái gì sau, và mỗi quan niệm hình thế đang nói tới điều gì có thể kiểm bằng ánh sáng, gió, tiếng ồn, an toàn. Phong thủy là kiến thức văn hoá để tham khảo; mức tin vào từng lời khuyên là chuyện của mỗi người.
Loan đầu nhìn gì, nói gọn cho người đi xem nhà
Người xưa xem đất ở vùng đồi núi, nơi hình thế lộ rõ: dãy núi chạy từ xa đến gọi là long, chỗ đất dừng lại bằng phẳng và kín gió để đặt nhà hay đặt mộ gọi là huyệt, các gò đồi bao quanh gọi là sa, sông suối gọi là thủy, còn hướng là phía mà công trình nhìn ra. Năm thứ ấy được các sách gom lại thành năm việc của địa lý. Loan đầu chủ yếu xử lý bốn thứ đầu bằng mắt và bằng bước chân, còn hướng chỉ được bàn sau cùng.
Khi chuyển vào thành phố, các thầy hiện đại thường nói một câu dễ nhớ: nhà cao là núi, đường là nước. Một toà nhà lớn phía sau giống một ngọn núi tựa lưng; một con phố đông xe trước mặt giống một dòng sông chảy qua; công viên hay quảng trường trước cửa giống khoảng đất trống bằng phẳng mà sách gọi là minh đường. Cách chuyển nghĩa này không có trong cổ thư, nó là cách người làm nghề ngày nay vận dụng, nên mỗi người áp dụng có chỗ khác nhau.
Điều quan trọng với người đi xem nhà là loan đầu luôn hỏi về quan hệ giữa ngôi nhà và thứ xung quanh, không hỏi về món đồ đặt bên trong. Vì vậy nó trùng khá nhiều với những gì một kiến trúc sư hay một người mua nhà cẩn thận vẫn kiểm: nhà có bị che nắng không, gió vào từ phía nào, nước mưa chảy đi đâu, đường trước nhà có nguy hiểm không, phía sau có gì sát lưng.
Năm yếu tố của loan đầu dịch sang ngôn ngữ nhà ở
Bảng dưới đặt cạnh nhau cách gọi trong sách xưa, cách các thầy hiện nay hay quy đổi ở đô thị, và câu hỏi thực tế mà bạn có thể tự kiểm. Cột cuối là phần ai cũng dùng được, kể cả người không tin phong thủy.
| Yếu tố | Nghĩa gốc ở vùng núi | Cách quy đổi hay gặp ở đô thị | Câu hỏi thực tế nên tự kiểm |
|---|---|---|---|
| Long | Mạch núi chạy từ xa đến | Dãy nhà, trục phố, địa hình cao dần | Khu đất cao hay trũng so với xung quanh, có bị ngập không |
| Huyệt | Chỗ đất dừng lại, kín gió, bằng phẳng | Lô đất hoặc căn hộ cụ thể | Lô có vuông vức, chắc nền, đủ sáng, đủ thoáng không |
| Sa | Gò đồi bao quanh huyệt | Các công trình hai bên và phía sau | Hai bên có che gió quá mức, có hắt bóng, có áp sát không |
| Thủy | Sông suối, ao hồ | Đường xá, dòng xe, kênh rạch, hồ | Đường trước nhà đông hay vắng, xe chạy nhanh hay chậm, nước mưa thoát về đâu |
| Hướng | Phía công trình nhìn ra | Hướng cửa chính, mặt tiền | Nắng chiếu mặt nào, gió mùa vào mặt nào |
Bạn sẽ thấy cột cuối đa phần là những câu hỏi về khí hậu, an toàn và tiện sinh hoạt. Đó là lý do nhiều người nghiên cứu coi loan đầu là phần "gần mặt đất" nhất của phong thủy: nó mô tả điều kiện ở bằng một bộ ngôn ngữ hình ảnh của người xưa.
Thứ tự đọc hình thế: từ vùng, đến khu, đến lô, đến căn nhà
Người học loan đầu thường được dặn đi từ lớn đến nhỏ. Lý do rất thực tế: một lỗi ở tầng lớn (cả khu hay ngập) không sửa được bằng cách kê lại đồ trong nhà, còn lỗi ở tầng nhỏ thì sửa dễ.
- Đọc vùng. Khu đất nằm ở đâu trong địa hình chung: chân đồi, sườn dốc, bãi ven sông, vùng trũng, nền đất đắp mới. Ở đồng bằng thì xem cao độ so với các khu lân cận và lịch sử ngập.
- Đọc khu. Khu phố, khu đô thị có trục đường nào lớn, có hồ, công viên, sông, có công trình lớn nào chi phối hướng gió và tầm nhìn.
- Đọc con đường và lối vào. Đường trước nhà là đường xuyên hay đường nội bộ, thẳng hay cong, xe đi nhanh hay chậm, có đâm thẳng vào nhà không.
- Đọc hai bên và phía sau. Nhà bên trái, bên phải cao thấp thế nào, phía sau là tường đặc, nhà khác, khoảng trống hay mặt nước.
- Đọc lô đất. Hình dáng, độ phẳng, chỗ trũng đọng nước, nền cũ, cây lớn, đường điện.
- Đọc căn nhà. Mặt tiền nhìn ra gì, khoảng trống trước cửa rộng hay hẹp, gió và nắng vào phòng nào. Đến bước này mới bàn hướng và các phép tính của phái lý khí nếu bạn muốn.
Đi đúng thứ tự giúp bạn không bị cuốn vào chuyện nhỏ. Rất nhiều người đến xem nhà và hỏi ngay bàn thờ đặt đâu, trong khi chưa nhìn xem con đường phía trước mùa mưa có thành sông hay không.
Mỗi quan niệm hình thế đang nói điều gì
Phía sau phải có chỗ tựa. Sách xưa ví như ghế có lưng. Lý giải thực tế: phía sau kín thì nhà ít bị gió lùa từ hướng không mong muốn, người ở có cảm giác yên ổn vì không bị nhìn từ sau lưng. Nhưng chỗ tựa quá sát lại làm bí gió và ẩm.
Phía trước nên có khoảng trống. Minh đường rộng nghĩa là nhà nhận đủ sáng, có tầm nhìn, người ra vào không bị dồn. Khoảng trống trước nhà bị lấp kín bởi một bức tường cao sát cửa thì cả ánh sáng lẫn thông gió đều kém.
Hai bên nên ôm vừa phải. Hai dãy nhà hai bên che bớt gió ngang và nắng xiên. Nếu hai bên quá cao so với nhà mình, căn nhà nằm trong một khe hẹp, thiếu sáng quanh năm.
Nước nên chảy chậm và uốn quanh. Một dòng sông lững lờ ít xói lở bờ hơn dòng chảy xiết; một con đường cong nhẹ thì xe đi chậm hơn đường thẳng dài. Đây là chỗ quan niệm và an toàn trùng nhau rõ nhất.
Tránh những thứ sắc nhọn chĩa vào. Góc nhọn của công trình, đầu đường đâm thẳng vào nhà bị coi là "sát". Ngoài cảm giác khó chịu, đường đâm thẳng có rủi ro xe mất lái lao vào thật. Các loại sát được giải thích kỹ ở danh mục sát khí của trang.
Mức tin là của bạn. Những câu trên là quan niệm của trường phái hình thế. Phần có thể đo, như nắng, gió, ồn, ngập, bạn nên đo; phần còn lại, như chuyện hình thế ảnh hưởng vận may, là niềm tin văn hoá, tin đến đâu tuỳ mỗi người.
Loan đầu đứng ở đâu so với các phép tính hướng
Trong giới học phong thủy có một lời dặn được truyền khá rộng: xem hình trước, xét lý sau. "Hình" là loan đầu, "lý" là các phép tính theo la kinh như bát trạch hay huyền không. Ý của lời dặn là một vị trí có hình thế quá xấu thì tính hướng đẹp mấy cũng khó cứu, còn một vị trí hình thế ổn mới đáng bỏ công tính tiếp. Không phải thầy nào cũng đồng ý hoàn toàn, nhưng phần lớn sách phổ thông đều đặt loan đầu làm bước đầu.
Với người không theo nghề, thứ tự này có lợi ở chỗ phần loan đầu bạn tự làm được bằng mắt và bằng vài lần ghé thăm vào giờ khác nhau. Phần lý khí cần la kinh, cần biết năm xây, cần chọn trường phái, và mỗi phái cho kết quả khác nhau. Nếu chỉ có thời gian cho một phần, phần nhìn hình thế cho bạn nhiều thông tin dùng được hơn.
Cũng nên nói rõ: loan đầu không phải là một bộ quy tắc khoa học đã kiểm chứng. Nó là kinh nghiệm chọn chỗ ở được hệ thống hoá bằng hình ảnh núi sông. Có phần trùng với hiểu biết về vi khí hậu và an toàn, có phần mang tính biểu tượng thuần tuý. Đọc nó tỉnh táo là biết tách hai phần ấy ra.
Những chỗ loan đầu hay bị dùng quá tay
Vì loan đầu dùng ngôn ngữ hình ảnh, rất dễ bị kéo sang hướng doạ người. Dưới đây là những kiểu suy diễn bạn nên dè chừng khi nghe ai đó phân tích hình thế nhà mình.
- Biến mọi hình dáng thành điềm: cái mái nhà hàng xóm "giống con dao", cột điện "giống mũi tên", rồi kết luận gia chủ gặp chuyện. Hình dáng gợi cảm giác là có thật, còn từ hình dáng suy ra số phận là niềm tin.
- Bỏ qua kích thước và khoảng cách: một toà nhà cao cách nhà bạn ba con phố khác hẳn một bức tường cao sát cửa sổ, nhưng trong lời phán đôi khi được coi như nhau.
- Chỉ nhìn bản vẽ mà không đến tận nơi: loan đầu là phép xem tại chỗ, phải nghe tiếng xe, cảm gió, nhìn nắng mới đọc được.
- Dùng hình thế để bán vật phẩm "hoá giải": khi một lời phân tích kết thúc bằng việc phải mua món này món kia giá cao, hãy dừng lại và tách phần phân tích khỏi phần bán hàng.
- Quên rằng nhà ở còn chịu quy chuẩn xây dựng: không ai được xây lấn ranh, nâng tầng trái phép hay chặn lối thoát nạn chỉ để "sửa hình thế".
Một lời đọc hình thế tử tế thường nói được vì sao, chỉ ra thứ có thể nhìn thấy, và đề xuất giải pháp kiến trúc trước, vật trang trí sau.
Ví dụ giả định: đọc một căn nhà phố ở ven đô
Ví dụ giả định: một gia đình xem một căn nhà phố ba tầng trong khu dân cư mới ở ven Bắc Ninh. Ở tầng vùng, khu đất là ruộng cũ được san lấp, thấp hơn trục đường tỉnh chừng nửa mét; hỏi hàng xóm thì mùa mưa năm trước nước đọng ngang mắt cá chân trong ba ngày. Đây là điểm cần ghi đầu tiên, vì nó liên quan đến nền nhà và thoát nước, không phải chuyện kê đồ.
Ở tầng khu, phía trước là đường nội bộ rộng vừa, xe máy đi chậm, đối diện là một dải đất trống quy hoạch công viên. Theo cách nói loan đầu, đó là minh đường khá rộng; thực tế là nhà được nhiều sáng buổi sáng và có tầm nhìn thoáng, miễn là quy hoạch ấy được giữ. Hai bên là hai căn cùng chiều cao, phía sau là dãy nhà khác lưng tựa lưng, cách một rãnh thoát nước nhỏ.
Ở tầng căn nhà, mặt tiền hướng gần chính Tây, chiều nắng chiếu thẳng vào phòng khách. Người theo bát trạch sẽ bàn tiếp chuyện hướng có hợp tuổi gia chủ không; người đọc loan đầu thì ghi rằng hình thế tổng thể ổn, điểm yếu là nền thấp và nắng chiều. Hai điểm yếu ấy đều có giải pháp kỹ thuật: tôn nền trong giới hạn cho phép, làm mái che và lam chắn nắng. Đó là kiểu kết luận nên có sau một buổi đọc hình thế.
Câu hỏi thường gặp
Loan đầu và hình thế có phải là một không?
Trong cách dùng phổ biến ở Việt Nam, hai từ gần như đồng nghĩa: đều chỉ phép xem hình dáng đất, núi, nước và công trình quanh một vị trí. Có sách phân biệt chi li hơn, coi hình thế là thế lớn từ xa còn loan đầu là hình dáng cụ thể gần huyệt, nhưng người đọc phổ thông có thể coi là một.
Nhà trong thành phố không có núi sông thì loan đầu còn dùng được không?
Các thầy hiện nay quy đổi nhà cao thành núi, đường thành nước, công viên quảng trường thành minh đường. Cách quy đổi này là vận dụng thời nay, không có trong sách cổ, nên có chỗ khác nhau giữa người này người kia. Phần đáng dùng nhất vẫn là các câu hỏi về nắng, gió, ồn, an toàn.
Có cần la bàn để xem loan đầu không?
Phần loan đầu chủ yếu dùng mắt và đi bộ quanh khu. La bàn hay la kinh cần khi bạn muốn tính hướng theo các phái lý khí. Tuy vậy, biết hướng mặt tiền vẫn có ích cho việc đọc nắng và gió mùa, nên mang theo một la bàn điện thoại cũng không thừa.
Nên đi xem nhà vào lúc nào để đọc hình thế cho đủ?
Ít nhất hai lần ở hai khung giờ khác nhau: một lần giờ cao điểm để nghe tiếng xe và xem dòng người, một lần buổi chiều để thấy nắng Tây. Nếu được, ghé thêm sau một trận mưa lớn để xem nước rút về đâu. Mỗi lần nhìn lại một tầng trong thứ tự từ vùng đến căn nhà.
Hình thế xấu có hoá giải được không?
Theo quan niệm của trường phái, có nhiều cách hoá giải bằng bố cục, tường, cây, rèm và vật trang trí. Dưới góc thực tế, những gì gây hại đo được như ngập, ồn, nắng gắt cần giải pháp kỹ thuật thật. Thứ không đổi được như cả khu thấp trũng thì nên cân nhắc trước khi mua, không nên trông vào vật phẩm.
Đọc hình thế có thay được khảo sát kỹ thuật không?
Không. Loan đầu cho bạn một bộ câu hỏi tốt để nhìn quanh căn nhà, nhưng kết cấu, nền móng, pháp lý, quy hoạch, phòng cháy phải do người có chuyên môn và cơ quan có thẩm quyền xác nhận. Phong thủy chỉ là một lớp tham khảo đặt bên cạnh.