Trong loan đầu, phía sau ngôi nhà nên có chỗ tựa vững: một quả đồi, một dãy nhà, một hàng cây hay một khối đặc, gọi chung là thế Huyền vũ. Phía sau trống trải, nhất là có sông, đường lớn hay vực, bị coi là thiếu chỗ dựa. Ngược lại, chỗ tựa quá sát và quá cao, như một bức tường cao ngay sau cửa sổ, cũng không được chuộng vì bí bách.
Bài này đi vào từng dạng phía sau hay gặp ở nhà phố, nhà vườn và căn hộ, giải thích quan niệm của trường phái hình thế và những gì có thể kiểm bằng gió, nắng, tiếng ồn, an toàn. Phần cuối là cách tạo thế tựa bằng kiến trúc cho nhà chưa có. Bạn nên đọc như một bộ câu hỏi để nhìn lại phía sau nhà mình; đây là quan niệm văn hoá, mức tin là của mỗi người.
Vì sao loan đầu đặt nặng phía sau
Hình ảnh mà sách hình thế hay dùng là một người ngồi ghế bành: lưng tựa vào lưng ghế, hai tay đặt lên hai thành ghế, chân đặt lên bệ thấp phía trước. Lưng ghế là Huyền vũ, hai thành ghế là Thanh long và Bạch hổ, bệ phía trước là án sơn, khoảng trống giữa là minh đường. Một chỗ ở tốt theo hình ảnh đó là chỗ ngồi yên được lâu mà không phải ngoái lại.
Lý giải thực tế của hình ảnh này khá rõ. Ở miền Bắc Việt Nam, gió mùa đông bắc lạnh và khô thổi từ phía bắc, nhà quay mặt về phía nam có chỗ tựa phía sau thì được che chắn. Về tâm lý, con người cảm thấy yên khi phía sau được che và phía trước nhìn ra được; các nhà nghiên cứu cảnh quan có lý thuyết về "tầm nhìn và nơi ẩn" nói gần với ý này. Về an ninh, phía sau kín thì ít lối tiếp cận khó quan sát.
Nhưng chỗ tựa không có nghĩa là chặn kín. Hình ảnh lưng ghế nói rõ: có khoảng cách vừa đủ, có độ cao vừa phải. Một bức tường sát rạt sau lưng làm nhà mất thông gió xuyên phòng, ẩm và tối, và chính người theo phong thủy cũng coi đó là "áp" chứ không phải "tựa".
Các dạng phía sau nhà và cách đọc
Bảng dưới gom các dạng phía sau hay gặp, quan niệm hình thế thường nói gì, và điều thực tế bạn nên kiểm. Cùng một dạng có thể tốt hay kém tuỳ khoảng cách và kích thước, nên đừng đọc bảng như một bộ phán quyết.
| Phía sau là | Quan niệm hình thế | Điều thực tế cần kiểm |
|---|---|---|
| Đồi, gò, dãy núi ở khoảng cách vừa | Có chỗ tựa, được chuộng | Nguy cơ sạt lở, đá lăn mùa mưa nếu đồi dốc, đất yếu |
| Dãy nhà khác lưng tựa lưng | Có tựa, phổ biến ở phố | Khe giữa hai lưng nhà có thông thoáng, có đọng rác, nước không |
| Toà nhà cao ở khoảng cách vừa | Ở đô thị coi như núi tựa | Bóng đổ, gió giật quanh chân toà nhà |
| Sông, hồ, kênh | Thiếu tựa, nước sau lưng | Sạt lở bờ, độ ẩm, an toàn cho trẻ nhỏ |
| Đường lớn, đường sắt | Thiếu tựa, bị động phía sau | Ồn, bụi, rung, an ninh cửa sau |
| Đất trống, ruộng | Thiếu tựa, khí tán | Gió mạnh phía sau, lô trống sau này có thể xây gì |
| Tường cao sát lưng nhà | Bị áp, không phải tựa | Thông gió kém, ẩm, tối phòng phía sau |
Cột cuối gợi ý rằng thứ khiến phía sau nhà "xấu" trong quan niệm thường là thứ khiến người ở bất tiện thật: tiếng ồn, gió lùa, ẩm thấp, nguy cơ sạt lở.
Khi phía sau là nước, đường hay khoảng trống
Sông, hồ phía sau. Sách hình thế ưa nước phía trước hơn phía sau. Nhà ven sông ở Việt Nam nhiều khi quay lưng ra sông vì mặt tiền phải ra đường bộ, nên trường hợp này rất phổ biến. Điều cần làm là kiểm bờ có kè chưa, có lan can chưa, có nứt đất sau mùa lũ không; nhiều thầy khuyên làm thêm hàng cây hay tường thấp phía bờ, vừa tạo cảm giác tựa vừa an toàn.
Đường lớn phía sau. Nhà hai mặt đường, mặt sau là đường lớn hơn mặt trước, là tình huống hay bàn. Quan niệm coi là phía sau bị động. Thực tế là phòng ngủ phía sau chịu ồn và đèn xe; nên bố trí phòng ngủ tránh mặt đường ồn, dùng cửa cách âm, và cân nhắc mặt đường nào nên làm mặt chính.
Đất trống phía sau. Trước mắt nhà được thoáng, nhưng gió mạnh lùa từ phía sau và lô đất có thể xây công trình bất kỳ trong tương lai. Hỏi quy hoạch của lô ấy là việc quan trọng hơn mọi lời bình về thế đất.
Vực, taluy, dốc xuống phía sau. Nhà ở vùng đồi núi có phía sau là dốc xuống bị coi là thế nguy. Ở đây quan niệm và an toàn trùng nhau hoàn toàn: cần đánh giá ổn định mái dốc, thoát nước và có phương án gia cố.
Khi chỗ tựa quá sát: tường cao và nhà áp lưng
Ở các khu phố cũ, nhiều nhà ống có phía sau là một bức tường cao của nhà khác, cách chỉ một khe nhỏ, thậm chí không có khe. Người theo phong thủy gọi đó là thế bị áp, tức chỗ tựa đè lên lưng thay vì đỡ lấy lưng. Cảm giác trong những căn phòng phía sau như vậy thường là tối và bí, nhất là vào mùa nồm.
Giải pháp thực tế xoay quanh chuyện lấy sáng và gió từ chỗ khác: một giếng trời ở cuối nhà thay vì cuối cùng là phòng kín, một khoảng lùi nhỏ ở tầng trên để có ô thoáng, quạt hút cho khu vệ sinh và bếp nếu chúng nằm ở phía sau. Ở những nhà sâu, việc chia nhà thành hai khối với giếng trời ở giữa là cách nhiều kiến trúc sư dùng, vừa giải quyết thông gió vừa tạo cảm giác có khoảng thở.
Khe giữa hai lưng nhà cũng là chỗ dễ bị lãng quên: rác, nước mưa đọng, rêu, côn trùng. Theo cách nói hình thế, chỗ ấy "tụ uế khí"; theo cách nói vệ sinh, đó là chỗ cần dọn và cần thoát nước. Hai cách nói dẫn tới cùng một việc phải làm.
Nhà vườn ở quê và nhà ở vùng đồi
Ở nông thôn, phía sau nhà thường là vườn, luỹ tre, đồi hay ruộng. Đây là chỗ quan niệm hình thế gần với kinh nghiệm canh tác và khí hậu nhất.
- Luỹ tre hay hàng cây phía sau ở làng Bắc Bộ vừa chắn gió bấc, vừa làm ranh giới, vừa cho vật liệu. Trong ngôn ngữ hình thế, đó là chỗ tựa xanh.
- Vườn sau nhà giúp có khoảng đệm giữa nhà và ruộng, giảm gió, giảm bụi mùa gặt. Không nên để cây lớn sát mái vì cành gãy mùa bão.
- Ở trung du và miền núi phía Bắc, nhà tựa lưng vào đồi là cách bố trí lâu đời, nhưng phải cách chân dốc một khoảng an toàn và có rãnh thoát nước chặn nước từ sườn đồi chảy xuống.
- Ở Tây Nguyên, nhà trong rẫy cà phê hay hồ tiêu thường có phía sau là rẫy rộng; hàng cây chắn gió phía sau vừa có ích cho cây trồng vừa cho nhà.
- Ở miền Trung ven biển, nhiều làng trồng phi lao chắn cát phía biển. Với nhà quay lưng ra biển, đó cũng là thế tựa trước gió và cát.
Phần bố cục ao, vườn, chuồng của nhà quê Việt được bàn kỹ ở danh mục phong thủy trong văn hoá Việt của trang. Ở đây chỉ cần nhớ: chỗ tựa của nhà vườn thường là cây, và cây cần được chăm, tỉa, giữ khoảng cách với nhà.
Căn hộ chung cư: phía sau là gì?
Với căn hộ, khái niệm phía sau khó xác định hơn. Nếu lấy ban công hay cửa sổ lớn làm mặt nhìn ra, phía sau thường là hành lang chung, lõi thang máy và cửa căn hộ. Một số người làm nghề coi lõi toà nhà là chỗ tựa của mọi căn, vì nó là khối đặc vững nhất. Số khác xét toà nhà phía sau toà mình như núi tựa.
Điều có ý nghĩa thực tế với căn hộ là phía sau có thông gió được không. Căn hộ chỉ có một mặt thoáng, phía sau là hành lang kín, thường khó có gió xuyên phòng; căn có hai mặt thoáng thì dễ chịu hơn nhiều. Khi đi xem căn hộ, bạn có thể đứng ở cửa căn, nhìn thẳng tới ban công, rồi thử mở cửa sổ phòng ngủ phía bên kia xem gió có đi xuyên không.
Tiếng ồn hành lang, ánh đèn hành lang chiếu vào phòng ngủ cạnh cửa căn, mùi từ khu rác của tầng cũng là các yếu tố "phía sau" đáng để ý hơn mọi phân tích núi tựa. Theo quan niệm, căn hộ sát thang máy hay phòng rác bị coi là kém; thực tế là ồn và mùi, kiểm được bằng cách đứng nghe vài phút.
Tạo thế tựa cho nhà chưa có
Nếu phía sau nhà bạn trống hoặc lộ ra đường, sông, các bước dưới giúp tạo cảm giác có chỗ tựa mà vẫn giữ thông gió. Ưu tiên giải pháp kiến trúc trước, vật trang trí sau.
- Xác định thứ gây bất tiện thật ở phía sau: gió, ồn, nhìn thấy từ bên ngoài, nắng, hay chỉ là cảm giác trống.
- Nếu là gió và cảm giác trống, trồng một hàng cây bụi cao hoặc cây thân gỗ vừa, cách tường một khoảng đủ cho rễ và tán không ảnh hưởng móng và mái.
- Nếu là ồn và tầm nhìn, làm tường rào đặc ở phần dưới, thoáng ở phần trên, hoặc dùng cửa kính cách âm cho các phòng phía sau.
- Bố trí các phòng ít dùng như kho, khu giặt, cầu thang về phía sau, phòng ngủ vào giữa nhà.
- Trong phòng, đặt giường, ghế làm việc tựa vào tường đặc thay vì cửa sổ; đây là cách các thầy hay gọi là tạo chỗ tựa trong nhà.
- Chỉ thêm vật trang trí như tranh núi, bình phong nếu bạn thích chúng; nếu muốn tìm hiểu, có thể xem các món có ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy, và đừng tin lời hứa công dụng nào.
Mọi thay đổi ở tường rào, mặt sau nhà, bờ sông, bờ kênh đều cần đúng quy định xây dựng và hành lang bảo vệ của địa phương. Thế tựa đẹp không đáng để đổi lấy một lần bị yêu cầu tháo dỡ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà phía sau là sông có nên mua không?
Rất nhiều nhà ở Việt Nam quay lưng ra sông và vẫn ở tốt. Quan niệm hình thế không chuộng, nhưng điều quyết định là bờ sông có kè vững, có lịch sử sạt lở hay ngập không, có lan can an toàn không. Nếu các điều đó ổn, có thể tạo thêm hàng cây phía bờ để có cảm giác tựa.
Nhà hai mặt tiền thì mặt nào là phía sau?
Thường lấy mặt có cửa chính, nơi người ra vào hằng ngày, làm mặt trước. Nếu hai mặt dùng như nhau, nhiều người làm nghề chọn mặt nhìn ra không gian thoáng hơn làm mặt trước. Bạn nên quyết định theo cách dùng thật của gia đình rồi bố trí phòng ngủ tránh mặt ồn.
Tường nhà khác sát phía sau có cần phá đi không?
Thường không phá được và không cần. Hãy giải quyết ánh sáng và thông gió bằng giếng trời, ô thoáng, quạt hút, và giữ khe giữa hai nhà sạch, thoát nước tốt. Mọi việc đụng tới tường chung cần thoả thuận với hàng xóm và đúng quy định.
Trồng cây gì phía sau nhà làm chỗ tựa?
Nên chọn cây hợp khí hậu địa phương, rễ không phá móng, tán không đè mái, ít rụng lá vào máng nước. Ở nhà phố, hàng cây bụi cao hay giàn leo thường hợp hơn cây thân gỗ lớn. Danh mục cây ngoài trời của trang sẽ bàn kỹ hơn từng loại.
Có cần treo tranh núi sau lưng ghế giám đốc không?
Đó là một cách bày theo quan niệm tạo chỗ tựa. Nếu bạn thích bức tranh, treo cũng không sao. Điều có ích hơn là ghế quay lưng vào tường đặc chứ không vào cửa sổ hay lối đi, và nhìn được ra cửa phòng; đó là phần lý giải tâm lý đã được nhiều người làm thiết kế áp dụng.
Căn hộ không có phía sau đặc thì làm sao?
Hầu hết căn hộ đều có lõi toà nhà, tường hành lang làm phía sau. Điều đáng kiểm là căn có thông gió hai mặt không, có ồn hành lang không. Trong phòng ngủ, đặt đầu giường tựa vào tường đặc, tránh tựa vào vách mỏng giáp hành lang, là đủ cho phần lớn nhu cầu.