Phong thủy nhìn vườn trên sân thượng là việc đưa sinh khí, hành Mộc lên "đầu nhà" — điều được nhiều người ưa nếu vườn khỏe và gọn. Nhưng một vườn sân thượng làm sai có thể gây thấm dột, nứt trần và vượt tải sàn mái. Hai điều này không mâu thuẫn: vườn tốt theo nghĩa phong thủy là vườn không làm hại ngôi nhà bên dưới.
Ở các đô thị Việt Nam, trồng rau, hoa trên sân thượng ngày càng phổ biến, từ vài thùng xốp đến những vườn phủ kín mái. Bài này tập trung vào phần nhiều người bỏ qua: đất ẩm nặng bao nhiêu, đặt bồn ở đâu, chống thấm thế nào, cây nào nên tránh trồng trực tiếp trên sàn. Phần quan niệm phong thủy được nhắc kèm để bạn thấy chỗ nào trùng với kỹ thuật. Những gì nói là tốt hay kiêng đều là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Phong thủy nhìn vườn trên mái thế nào
Theo ngũ hành, cây xanh thuộc Mộc, đất trồng thuộc Thổ, nước tưới thuộc Thủy. Một vườn sân thượng vì thế được coi là gom nhiều hành, tạo cảm giác sống động cho tầng mái vốn chỉ có bê tông (Thổ) và kim loại (Kim). Nhiều người làm nghề khuyên làm vườn sân thượng như một cách "làm mềm" ngôi nhà bê tông, nhất là nhà phố không có sân đất.
Có hai điều phong thủy hay nhắc kèm. Thứ nhất, cây phải khỏe; vườn bỏ hoang cây chết khô bị coi là khí suy, thực tế là rác và nơi sinh côn trùng. Thứ hai, vườn không được "đè đầu", tức là không chất bồn đất quá nặng, không trồng cây quá lớn trên mái. Điều thứ hai trùng khớp với chuyện tải trọng mà kỹ sư kết cấu lo.
Lý do thực tế của vườn mái thì khá rõ: lớp cây và đất che nắng cho sàn mái, giúp tầng dưới mát hơn; rau tự trồng là thú vui và một phần bữa ăn. Các nghiên cứu về mái xanh ở nhiều nước đều ghi nhận hiệu quả giảm nhiệt cho tầng dưới, dù mức giảm tuỳ khí hậu, độ dày lớp trồng và cách tưới.
Một điểm ít được nói là bố cục. Phong thủy ưa vườn có trật tự: lối đi rõ, bồn xếp theo hàng, chỗ ngồi tách khỏi chỗ trồng. Vườn tạp, thùng xốp đặt mỗi chỗ một cái, dây tưới vắt ngang lối đi bị coi là "loạn khí". Bỏ qua chữ khí, một vườn có lối đi rõ ràng dễ chăm, dễ dọn, ít vấp ngã và nhìn từ cửa tum ra cũng dễ chịu hơn hẳn.
Tải trọng: đất ẩm nặng hơn bạn nghĩ
Sai lầm hay gặp nhất là coi đất như vật nhẹ. Nước nặng khoảng 1 tấn mỗi mét khối; đất vườn khi đã thấm nước thường nặng hơn nước. Bảng dưới là ví dụ giả định để thấy cỡ khối lượng, không thay cho tính toán của kỹ sư:
| Bồn trồng (ví dụ giả định) | Thể tích | Khối lượng ước chừng khi ẩm |
|---|---|---|
| Thùng xốp 60 × 40 × 30 cm, đất vườn | khoảng 0,07 m³ | khoảng 110–130 kg |
| Thùng xốp cùng cỡ, giá thể nhẹ (xơ dừa, trấu trộn) | khoảng 0,07 m³ | khoảng 40–60 kg |
| Bồn xây 1 m × 3 m, đất sâu 40 cm | khoảng 1,2 m³ | khoảng 2 tấn, chưa kể bồn |
| Mười thùng xốp đặt sát nhau trên 3 m² | khoảng 0,7 m³ | trên 1 tấn nếu dùng đất vườn |
Sàn mái nhà phố thường được thiết kế cho người đi lại và đồ nhẹ, không phải để chở cả tấn đất ướt. Nếu muốn làm vườn lớn, bạn nên đưa bản vẽ kết cấu cho kỹ sư xem trước. Dùng giá thể nhẹ, giảm độ sâu đất cho rau ăn lá và đặt bồn trên dầm là ba cách giảm tải phổ biến.
Đặt bồn cây ở đâu trên sân thượng
Trên dầm, sát tường, gần cột. Đây là những chỗ chịu lực tốt nhất. Phong thủy có câu không để vật nặng ở trung cung; về kết cấu, giữa ô sàn là chỗ võng nhiều nhất. Hai lời khuyên dẫn tới cùng một cách đặt.
Kê bồn cách sàn. Đặt bồn trên chân kê vài phân để nước thoát và không khí lưu thông dưới đáy. Bồn đặt sát sàn giữ ẩm liên tục, lâu ngày làm hỏng lớp chống thấm và sinh rêu trơn.
Không chắn phễu thu. Bồn cây đặt đè lên đường nước chảy về phễu làm nước đọng sau mưa. Chừa lối thoát nước và kiểm tra phễu thu sau mỗi trận mưa lớn, vì đất trôi, lá rụng hay làm tắc.
Tránh xa mép lan can. Chậu nặng ở mép mái có thể bị gió lật hoặc trẻ kê để trèo. Ở tầng cao, chậu rơi xuống đường là nguy hiểm thật cho người đi đường.
Ưu tiên phía có nắng hợp với cây. Rau ăn quả cần nhiều nắng; rau ăn lá chịu được bóng một phần. Hướng nắng chính quyết định chỗ đặt hơn là phương vị ngũ hành. Nếu sân thượng có tum thang hoặc phòng thờ che một phía, phần phía sau khối đó thường râm gần cả buổi chiều, hợp cho rau thơm và cây ưa bóng.
Chừa chỗ cho người và đồ chăm vườn. Bình tưới, bao giá thể, kéo cắt tỉa cần một góc cất có mái che. Đồ chăm vườn vứt rải rác là thứ làm sân thượng nhanh thành bừa bộn nhất. Một chiếc tủ nhỏ hoặc kệ có mái che sát tường tum giải quyết được việc này và giữ lối đi luôn trống.
Chống thấm cho vườn sân thượng
Vườn sân thượng giữ ẩm gần như liên tục, khác hẳn sân để trống chỉ ướt khi mưa. Vì vậy lớp chống thấm phải chịu được ngâm nước lâu ngày, và với bồn trồng trực tiếp trên sàn còn phải chống được rễ cây đâm xuyên. Thợ chống thấm thường khuyên làm lớp chống thấm cho toàn bộ sàn và chân tường, sau đó mới xây bồn, rồi chống thấm thêm lòng bồn.
Trước khi lát lớp hoàn thiện hay đổ đất, nên ngâm nước thử một đến hai ngày và quan sát trần tầng dưới. Chỗ hay rò nhất là góc giao giữa sàn và tường, chân tum thang và quanh ống thoát. Với vườn dùng thùng xốp, chậu rời, rủi ro thấm thấp hơn vì đất không tiếp xúc trực tiếp với sàn, nhưng nước tưới chảy tràn vẫn cần thoát đi được.
Hệ tưới nhỏ giọt hoặc tưới phun hẹn giờ giúp tiết kiệm nước và tránh tưới quá tay làm sàn ngập. Nếu đi vắng dài ngày, nhớ khoá van tổng của hệ tưới; một ống nước bị bung khi không có người ở nhà có thể làm ngập cả sân thượng.
Cây nên tránh trồng trực tiếp trên sàn mái
Phong thủy hay khuyên tránh cây quá to trên mái vì "đè đầu", và tránh một số cây vì quan niệm riêng. Về kỹ thuật, nhóm cây nên tránh trồng thẳng vào bồn xây trên sàn gồm:
- Cây thân gỗ lớn, rễ khỏe như các loại si, đa, bàng: rễ tìm nước và có thể phá lớp chống thấm, nứt bồn.
- Tre, trúc mọc bằng thân ngầm: lan nhanh, đẩy vỡ thành bồn mỏng.
- Cây ăn quả lớn để lâu năm: càng lớn càng nặng, tán to dễ bị gió quật trên cao.
- Cây leo bám tường bằng rễ khí: bám vào mặt tường tum, giữ ẩm và làm bong lớp sơn, vữa.
- Cây có gai nhiều đặt sát lối đi: dễ gây xước cho trẻ và người phơi đồ.
Nếu thích những cây này, có thể trồng trong chậu lớn có đáy kê cách sàn, chọn giống lùn và cắt tỉa giữ dáng. Bonsai, cây cảnh dáng nhỏ là cách người Việt đã làm từ lâu để có cây cổ thụ trong không gian hẹp, vừa đẹp vừa không đè nặng lên mái nhà.
Giữ vườn sân thượng gọn theo mùa
Vườn trên mái chịu thời tiết khắc nghiệt hơn vườn dưới đất: nắng gắt hơn, gió mạnh hơn, nước bốc hơi nhanh hơn. Mùa nắng, rau ăn lá dễ cháy lá vào buổi trưa; một tấm lưới che nắng căng trên khung nhẹ giúp vườn qua được những tuần nóng nhất. Lưới nên tháo hoặc cuộn lại khi có tin bão, vì lưới căng cứng trên cao hứng gió như cánh buồm.
Trước mùa mưa bão, nên hạ các chậu cao, buộc cố định giàn leo, kiểm tra phễu thu và dọn lá khô. Sau mỗi trận mưa lớn, đi một vòng xem nước có rút hết không, đất có trôi lấp phễu không. Ở miền Bắc, mùa nồm ẩm kéo dài làm sàn trơn và rêu mọc nhanh ở chỗ bồn kê sát sàn; cọ rêu định kỳ giúp tránh trượt ngã.
Khi đi vắng lâu ngày, khoá van tưới hoặc hẹn giờ tưới ít, nhờ người thân lên kiểm tra một lần. Vườn để hoang vài tuần mùa nắng là đủ chết khô, thành đúng hình ảnh "khí suy" mà phong thủy không ưa. Một vườn nhỏ chăm đều luôn dễ giữ hơn một vườn lớn bỏ mặc.
Lên kế hoạch một vườn sân thượng từng bước
Nếu đang định bắt đầu, bạn có thể đi theo trình tự sau để không phải đập đi làm lại:
- Xem bản vẽ kết cấu, xác định vị trí dầm, cột trên sân thượng; hỏi kỹ sư nếu định làm bồn xây.
- Kiểm tra và làm lại chống thấm, độ dốc sàn, phễu thu trước khi đặt bất cứ thứ gì.
- Ghi lại đường nắng trong ngày: chỗ nào nắng cả ngày, chỗ nào chỉ nắng sáng.
- Chọn loại bồn: thùng xốp, chậu nhựa, bồn kê trên khung, hay bồn xây; ưu tiên đồ rời cho vườn nhỏ.
- Chọn giá thể nhẹ cho phần lớn bồn, chỉ dùng đất nặng cho cây cần chỗ bám rễ chắc.
- Lắp hệ tưới và đường thoát nước, có van khoá riêng.
- Bắt đầu bằng vài loại rau dễ trồng, quan sát một mùa rồi mới mở rộng.
Phong thủy thường được nhắc ở bước cuối, khi chọn chỗ ngồi và cây trang trí. Nhưng một vườn khỏe, khô ráo bên dưới và gọn gàng đã đáp ứng phần lớn những gì các sách mong ở "đầu nhà".
Câu hỏi thường gặp
Trồng rau trên sân thượng có làm nhà bị thấm không?
Có thể, nếu chống thấm không tốt hoặc bồn đất đặt trực tiếp lên sàn giữ ẩm lâu ngày. Làm lại lớp chống thấm trước, ngâm thử, kê bồn cách sàn và giữ phễu thu thông thoáng sẽ giảm đáng kể nguy cơ này.
Sân thượng chịu được bao nhiêu thùng xốp trồng rau?
Không có con số chung vì mỗi sàn được thiết kế khác nhau. Bạn có thể ước khối lượng mỗi thùng khi ẩm, rồi nhờ kỹ sư xem bản vẽ kết cấu. Dùng giá thể nhẹ và đặt thùng dọc theo dầm, sát tường giúp giảm rủi ro.
Theo phong thủy, vườn sân thượng nên đặt ở hướng nào?
Một số người theo ngũ hành gợi ý đặt cây ở phía Đông hoặc Đông Nam vì thuộc Mộc. Thực tế, chỗ đặt nên dựa vào nắng và dầm chịu lực. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; cây đủ nắng và khỏe mới là điều quan trọng.
Có nên trồng cây ăn quả lớn trên sân thượng không?
Nên chọn giống lùn trồng trong chậu lớn có kê đáy, cắt tỉa thường xuyên. Cây ăn quả lớn trồng thẳng vào bồn xây có rễ khoẻ, tán to, dễ phá chống thấm và bị gió quật trên cao.
Vườn sân thượng có làm nhà mát hơn không?
Lớp cây và đất che nắng trực tiếp cho sàn mái nên tầng dưới thường mát hơn, nhất là nhà phố mái bằng hứng nắng cả ngày. Mức giảm nhiệt phụ thuộc độ phủ cây, độ dày lớp trồng và cách tưới.
Làm sao để vườn sân thượng không thành ổ muỗi?
Không để nước đọng trong đĩa lót chậu, thùng chứa, đồ bỏ không. Đổ nước đọng ít nhất mỗi tuần, đậy kín thùng trữ nước tưới và kiểm tra phễu thu sau mưa. Vườn khô ráo, gọn gàng cũng đúng với lời khuyên phong thủy.