Theo quan niệm phong thủy, hòn non bộ trước nhà nên đặt lệch sang một bên sân hoặc ở giữa nhưng cách cửa đủ xa để không chắn lối và tầm nhìn, chiều cao không vượt mái hiên, mặt núi quay về phía nhà và dòng nước chảy hướng vào trong. Đó là những nguyên tắc mà nhiều người hành nghề cùng đồng ý, dù chi tiết mỗi phái nói khác.
Hòn non bộ là núi và nước thu nhỏ, nên khi đặt trước nhà, nó được đọc như một "minh đường" có núi có nước. Bài này đi qua các câu hỏi thực tế khi làm non bộ ở sân trước: đặt chỗ nào, cao bao nhiêu, quay mặt ra sao, sân hẹp thì làm thế nào, và những điều kiêng có lý do gì. Phần tốt xấu là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao người xưa đặt non bộ trước nhà
Trong phong thủy, nơi ở lý tưởng có núi che sau lưng, nước tụ trước mặt, hai bên có gò đỡ. Phần lớn nhà ở không có cảnh ấy thật, nên người xưa tạo một bản thu nhỏ: hòn non bộ đặt trong bể cạn trước nhà, có núi, có nước, có cây. Ở nhà vườn Huế, bố cục quen thuộc là cổng ngõ, bình phong, bể cạn có non bộ, rồi mới tới thềm nhà chính.
Non bộ còn xuất hiện trước đình làng, chùa, nhà thờ họ ở nhiều vùng. Ngoài ý nghĩa phong thủy, đây là thú chơi của người có học: ngắm núi non, sông nước trong một khoảng sân, gửi tâm sự vào cảnh. Các tượng nhỏ trên non bộ như người câu cá, tiều phu, con thuyền, cây cầu kể những câu chuyện về đời sống thanh nhàn, gần với đề tài của tranh sơn thủy.
Hiểu nguồn gốc ấy giúp bạn biết vì sao các quy tắc đặt non bộ thường xoay quanh việc nó có "chầu" vào nhà, có cân với nhà, có giữ được khoảng trống trước nhà hay không. Bài về ý nghĩa và cách đọc bố cục non bộ trong chuyên mục này bàn kỹ hơn phần văn hoá.
Chính giữa hay lệch bên: chọn chỗ trong sân
Chính giữa trục cửa. Ở nhà vườn rộng có bình phong, non bộ đặt trên trục chính, giữa bình phong và nhà, là bố cục cổ điển. Điều kiện là khoảng cách đủ xa để người đi vòng qua thoải mái và từ cửa vẫn nhìn được ra cổng.
Lệch sang một bên. Với sân vừa và nhỏ, đặt non bộ lệch sang trái hoặc phải được dùng nhiều hơn. Lối đi chính thẳng từ cổng vào cửa vẫn thông, non bộ thành điểm nhấn bên cạnh. Một số người chọn bên trái nhìn từ trong ra (Thanh Long) vì quan niệm bên này nên "động"; số khác không xét.
Không chắn cửa chính. Gần như mọi phái đều không ưa non bộ chắn ngay trước cửa. Quan niệm nói khí bị chặn; thực tế là lối đi bị chặn, cửa thiếu sáng, và tầm nhìn từ nhà ra bị che.
Không quá sát tường nhà. Non bộ có nước sát chân tường làm tường ẩm, rêu lên chân tường. Nên chừa một khoảng để khô và có lối đi bảo trì.
Chiều cao non bộ so với nhà và sân
Không có số đo cố định, nhưng có một số tỉ lệ người làm vườn cảnh và người hành nghề hay dùng. Bảng dưới là các mức tham khảo; con số chỉ là quy ước, không phải chuẩn.
| Tình huống | Quan niệm hay gặp | Tỉ lệ tham khảo | Lý do thực tế |
|---|---|---|---|
| Sân rộng, nhà một tầng | Núi không vượt mái, không áp nhà | Đỉnh núi thấp hơn mép mái hiên | Không che sáng, không chắn tầm nhìn |
| Sân rộng, nhà nhiều tầng | Núi vừa tầm, không lấn khoảng trống | Khoảng tầm mắt người đứng đến cao hơn chút | Nhìn được từ tầng trệt, không che cửa sổ |
| Sân nhỏ nhà phố | Núi thấp, nước nhiều hơn núi | Dưới tầm mắt người đứng | Không làm sân chật, không chắn lối |
| Non bộ sát cửa sổ phòng | Không che cửa sổ | Thấp hơn bậu cửa sổ | Giữ ánh sáng, gió vào phòng |
| Non bộ trong bể cạn | Núi cân với mặt nước | Núi chiếm một phần mặt bể, chừa mặt nước rộng | Nước có chỗ thoáng, dễ chăm |
Điểm chung của các dòng là núi không được lấn át nhà và khoảng trống trước nhà. Phong thủy gọi khoảng trống ấy là minh đường; kiến trúc gọi là khoảng đệm. Cả hai đều muốn nó thoáng.
Mặt núi và dòng nước quay về đâu
Một hòn non bộ có mặt trước và mặt sau, giống như núi thật có mặt chầu và mặt lưng. Người làm non bộ có kinh nghiệm thường xếp đá sao cho mặt đẹp nhất, có thác, có hang, có cây nghiêng, quay về phía nhà, tức về phía người ngồi trong nhà nhìn ra. Phong thủy gọi đó là núi "chầu" vào nhà, coi như cảnh hữu tình hướng về chủ.
Dòng nước trên non bộ, nếu có thác hay suối nhỏ, được ưa chảy về phía nhà rồi tụ lại trong bể trước mặt nhà, thay vì chảy ra phía cổng. Đây là cùng một quan niệm với thác nước trong nhà: nước đến thì tốt, nước đi thì kém. Về thẩm mỹ, thác hướng về nhà thì người trong nhà mới nhìn thấy.
Với non bộ đặt lệch bên, mặt núi có thể xoay chéo về phía cửa chính. Cách kiểm đơn giản là ngồi ở ghế chính trong phòng khách nhìn ra: nếu thấy rõ thác và mặt đẹp của núi, nghĩa là đã quay đúng; nếu chỉ thấy lưng đá thô, nên xoay lại. Việc xoay này nên quyết trước khi đổ xi măng gắn đá, vì sau đó gần như không chỉnh được nữa mà không phá ra làm lại.
Non bộ, cổng và tầm nhìn từ ngoài đường
Non bộ đặt giữa cổng và cửa nhà có thêm một vai trò mà ít người nghĩ tới: nó che bớt tầm nhìn từ đường vào trong nhà. Phong thủy coi bình phong và non bộ là thứ làm khí đi vòng, không xộc thẳng vào nhà; kiến trúc thì thấy ở đó một lớp riêng tư cho người ở. Đây là chỗ hai cách nhìn gặp nhau rất rõ.
Tuy vậy, che quá kín lại sinh chuyện khác. Một hòn non bộ cao, rậm cây ngay sau cổng tạo góc khuất mà người trong nhà không nhìn ra được, người lạ có thể đứng đó mà không ai thấy. Camera an ninh gắn ở cửa cũng bị che mất góc quan sát cổng.
Cách cân bằng là giữ non bộ ở độ cao vừa phải, cây trên non bộ thưa, và để một khe nhìn từ cửa ra cổng. Nếu muốn riêng tư hơn, có thể dùng thêm giàn cây leo trên cổng thay vì nâng non bộ lên cao. Như vậy nhà vẫn kín đáo mà không có góc tối trước cửa.
Sân hẹp nhà phố: làm non bộ thế nào cho vừa
Nhà phố thường chỉ có một khoảng sân trước vài mét, lại phải để xe. Non bộ vẫn làm được nếu chọn đúng dạng:
- Non bộ tựa tường bên: xếp đá dựa vào tường rào hoặc tường hông, bể nước dài và hẹp; không chiếm lối đi.
- Non bộ chậu: đặt trong chậu hoặc khay đá lớn, dời được; hợp sân lát gạch không đào được.
- Bể cạn nhiều nước ít núi: mặt nước rộng, vài khối đá thấp; cảm giác thoáng hơn núi cao.
- Tiểu cảnh khô thay nước: sỏi trắng vẽ dòng nước, đá đứng làm núi; không ẩm, không muỗi, ít bảo trì.
- Non bộ trên ban công, sân thượng: chỉ nên làm khi đã tính tải trọng và chống thấm; đá và nước rất nặng.
Với nhà để xe máy, ô tô trong sân, non bộ cần cách xa lối xe ra vào để không bị va. Một hòn non bộ bị xe quệt mỗi ngày nhanh chóng sứt mẻ và đọng rác.
Những điều kiêng về non bộ và lý do thực tế
Dân gian và người hành nghề có một số lời kiêng khi đặt non bộ trước nhà. Bảng dưới đặt lời kiêng cạnh lý do thực tế, để bạn biết điều nào đáng làm theo dù không tin quan niệm.
| Lời kiêng | Cách giải thích theo quan niệm | Lý do thực tế |
|---|---|---|
| Đỉnh núi nhọn chĩa thẳng vào cửa | Tạo sát khí hướng vào nhà | Hình khối nhọn ngay tầm nhìn gây cảm giác căng |
| Non bộ cao hơn nhà | Núi áp chủ | Che sáng, chắn gió, nặng, khó chăm |
| Để non bộ khô, cây chết | Núi khô nước cạn, khí suy | Nhìn tiêu điều, bể khô đọng rác |
| Nước đục, có mùi | Nước tù là tử thủy | Muỗi, rêu, mùi khó chịu |
| Đá vỡ, đá lở | Núi lở không lành | Đá rơi có thể gây thương tích, nhất là trẻ nhỏ |
| Tượng trên non bộ quay lưng vào nhà | Cảnh không chầu về chủ | Người trong nhà không nhìn thấy mặt đẹp |
Phần lớn lời kiêng xoay quanh hai ý: non bộ phải cân với nhà, và phải được chăm. Một hòn non bộ nhỏ nhưng nước trong, cây xanh đẹp hơn và hợp lẽ hơn một hòn lớn bị bỏ khô.
Các bước làm một hòn non bộ trước nhà
Nếu bạn định làm non bộ ở sân trước, thứ tự dưới đây giúp tránh phải đập đi làm lại.
- Đo sân, vẽ lối đi chính từ cổng vào cửa và lối xe; chỉ đặt non bộ ở phần còn lại.
- Ngồi ở phòng khách nhìn ra để chọn điểm đặt mà người trong nhà thấy rõ nhất.
- Quyết định có nước hay tiểu cảnh khô; nếu có nước, tính đường điện cho bơm và chỗ xả nước.
- Làm bể chống thấm và móng chịu lực trước khi xếp đá; hỏi thợ có kinh nghiệm.
- Chọn đá cùng một loại hoặc cùng tông màu để núi hài hoà, xếp mặt đẹp quay về nhà.
- Trồng cây nhỏ chịu nắng ẩm, thả vài con cá hoặc để bơm chạy giữ nước lưu thông.
- Lắp lưới hoặc giữ mực nước nông nếu nhà có trẻ nhỏ.
Chọn đá, xử lý chống thấm và hệ bơm lọc là phần kỹ thuật có tài liệu riêng ở các trang về đá cảnh; ở đây chỉ nêu thứ tự để bố cục đúng ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Hòn non bộ đặt bên trái hay bên phải nhà?
Có người ưa bên trái nhìn từ trong ra (Thanh Long) vì quan niệm bên này nên động và cao hơn; người khác không xét chuyện trái phải mà chọn theo lối đi và ánh sáng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Điều nên giữ là không chắn cửa, không chắn lối xe.
Có nên thả cá trong bể non bộ không?
Thả vài con cá nhỏ giúp ăn lăng quăng và làm bể sinh động. Nên chọn loài chịu được nắng và nhiệt độ ngoài trời. Bể nông dưới nắng gắt có thể rất nóng vào mùa hè, cần có chỗ râm hoặc nước sâu hơn ở một góc.
Non bộ không có nước có được không?
Được. Tiểu cảnh khô dùng sỏi, cát vẽ dòng nước là cách nhiều nhà phố chọn vì ít ẩm, ít muỗi, ít bảo trì. Theo quan niệm, sỏi trắng uốn lượn vẫn mang hình ảnh nước. Điều quan trọng là giữ cây và đá sạch, không để thành chỗ đọng rác.
Non bộ có cần chọn ngày khởi công không?
Một số gia đình có thói quen chọn ngày khi làm việc lớn trong sân, đó là tập quán, không bắt buộc. Về kỹ thuật, nên làm vào mùa khô để chống thấm và xi măng kịp khô, tránh mưa dầm.
Non bộ trước nhà có cần đặt tượng không?
Không bắt buộc. Tượng nhỏ như người câu cá, thuyền, cầu, chùa nhỏ làm non bộ có chuyện để kể. Nên chọn tượng cỡ cân với núi, không quá nhiều, và đặt mặt tượng quay về phía nhà. Tượng chịu nắng mưa nên là gốm nung, đá hoặc vật liệu bền.
Nhà đối diện có non bộ nhọn chĩa sang thì sao?
Theo quan niệm, khối nhọn chĩa vào cửa bị coi là sát khí. Thực tế, khoảng cách qua con đường thường đủ xa để không ảnh hưởng gì. Nếu bạn vẫn thấy khó chịu, một hàng cây chậu hay giàn hoa trước cửa nhà mình là cách che mềm và đẹp, không cần làm gì với nhà hàng xóm.