Gió Lào là gió tây nam khô và nóng thổi vào Bắc Trung Bộ trong mùa hè, và với nhà ở vùng này, đó là thứ cần chắn kỹ nhất. Những ngày gió Lào mạnh, mặt nhà hướng Tây hứng cả nắng chiều lẫn gió nóng, trong nhà khô rang, bụi bay khắp nơi. Phong thủy của người xứ Thanh, xứ Nghệ vì thế dồn nhiều tâm sức vào mặt Tây của ngôi nhà.
Bài này đi sâu vào riêng gió Lào: nó là gì, làm gì với ngôi nhà, nhà truyền thống vùng này đối phó ra sao, và một ngôi nhà bê tông hôm nay ở Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị có thể làm gì. Các quan niệm ngũ hành về "hỏa vượng" được nhắc kèm cách đọc tỉnh táo.
Gió Lào là gì, thổi khi nào và ở đâu
Gió Lào là tên dân gian của gió tây nam khô nóng, thổi chủ yếu vào khoảng từ tháng Tư đến tháng Tám, mạnh nhất vào giữa mùa hè. Vùng chịu ảnh hưởng rõ nhất là đồng bằng và trung du Bắc Trung Bộ, từ Thanh Hóa vào đến Quảng Trị và Huế, cùng một số thung lũng ở Tây Bắc. Trong khí tượng học, đây là một dạng gió phơn.
Cơ chế của nó là hiệu ứng phơn. Luồng gió ẩm từ phía tây nam đi qua bán đảo Đông Dương, gặp dãy Trường Sơn thì bị đẩy lên cao, nguội đi, hơi nước ngưng tụ thành mưa ở sườn phía tây. Khi vượt qua đỉnh và đổ xuống sườn phía đông, không khí đã mất phần lớn hơi nước, bị nén lại và nóng lên nhanh. Kết quả là gió tới đồng bằng vừa nóng vừa khô.
Những ngày gió Lào, nhiệt độ ban ngày có thể rất cao, độ ẩm xuống thấp, gió thổi từng cơn mang theo bụi. Cây cối héo lá, đồ gỗ nứt, nước bốc hơi nhanh. Cụm từ "gió Lào cát trắng" quen thuộc mỗi khi người ta nhắc tới xứ Nghệ cho thấy loại gió này đã gắn vào ký ức của cả vùng đến mức nào.
Gió Lào làm gì với ngôi nhà
Những ảnh hưởng dưới đây thường được người dân vùng này kể lại, cũng là những thứ ngôi nhà cần được thiết kế để chống:
- Tường hướng Tây, Tây Nam nóng lên rất nhanh vì vừa hứng nắng chiều vừa hứng gió nóng; phòng sát tường này nóng đến tận đêm.
- Mái tôn, mái bê tông không chống nóng biến tầng trên cùng thành nơi gần như không ở được buổi chiều.
- Gió nóng lùa qua cửa mở đưa không khí nóng khô vào nhà, làm việc mở cửa "cho thoáng" phản tác dụng.
- Đồ gỗ, cửa gỗ co ngót, nứt; khe cửa hở rộng, bụi lọt vào.
- Bụi và cát bay bám lên sàn, đồ đạc, đọng ở bậu cửa sổ.
- Nguy cơ cháy tăng: rơm rạ, lá khô, củi quanh nhà rất dễ bắt lửa khi gió mạnh và khô.
- Nước giếng, nước ao cạn nhanh vào giữa mùa nắng, cây trong vườn cần tưới nhiều hơn.
Quan niệm ngũ hành gọi những ngày này là "hỏa vượng". Cách gọi ấy là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng mô tả khá đúng cảm giác của người ở trong một ngôi nhà không được che chắn.
Nếp nhà truyền thống xứ Thanh, xứ Nghệ trước gió nóng
Nhà truyền thống ở đồng bằng Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh thường thấp, khung gỗ, mái ngói hoặc mái tranh dày, có hiên trước khá sâu. Mặt chính quay về phía nam hoặc đông nam để đón gió biển, mặt tây và đầu hồi phía tây xây kín hoặc có ít cửa. Quanh nhà là vườn cây, phía tây thường có cây lớn che bóng.
Cái thấp của nhà không chỉ để chống bão mà còn để mái hiên che được nắng xiên buổi chiều. Mái tranh dày và lớp không khí dưới mái làm chậm sức nóng truyền xuống. Tường hồi dày hoặc có chái phụ làm kho, bếp ở phía tây biến những không gian ít dùng thành lớp đệm cho gian ở chính.
Phong thủy đọc bố cục này theo tứ linh: phía tây là bạch hổ, nên "thấp và tĩnh", không mở lớn. Nói theo lời thường thì là kín phía tây, mở phía đông, để gió nóng không thổi thẳng vào gian thờ, gian ở. Dù gọi bằng tên gì, mục đích thực tế đều là giảm sức nóng từ phía tây.
Nhà bê tông nhiều tầng ngày nay thường bỏ qua lớp đệm này: tường mỏng, cửa kính lớn mọi phía, mái bằng không chống nóng. Học lại nếp cũ không có nghĩa là làm nhà gỗ, mà là giữ nguyên tắc: phía tây kín, có đệm, có bóng cây.
Vườn, ao và giếng: làm mát bằng bóng râm và mặt nước
Ở nông thôn Bắc Trung Bộ, khu vườn quanh nhà là lớp chống nóng đầu tiên. Cây ăn quả, tre, cau, chuối trồng dày quanh nhà tạo bóng mát cho sân và tường, lá cây thoát hơi nước làm không khí dịu đi trước khi chạm vào nhà. Đi từ đường làng nắng gắt vào một khu vườn rậm, ai cũng cảm nhận được chênh lệch nhiệt độ rõ rệt.
Ao và giếng là phần thứ hai. Mặt nước hấp thụ nhiệt, bốc hơi và làm mát lớp không khí sát mặt đất. Phong thủy gọi ao trước nhà là minh đường tụ thủy; trong mùa gió Lào, ý nghĩa thực tế của nó là một túi khí mát cạnh ngôi nhà. Giếng nước trong vườn thì là nguồn nước tưới cây, dội sân, rửa ráy cho cả nhà qua những tuần khô hạn.
Khi nhà vườn được chia nhỏ để xây nhà ống, vườn và ao thường là thứ mất đầu tiên. Ngôi nhà mới vì vậy nóng hơn nhà cũ dù dày dặn hơn. Có thể giữ lại một phần: vài cây lớn ở phía tây, một khoảng sân lát gạch nung thay cho bê tông, một bể nước nhỏ có cây thủy sinh ở chỗ gió đi qua. Không cần nhiều, nhưng mỗi thứ đều làm giảm sức nóng thật.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Hà Tĩnh xây nhà hai tầng trên mảnh vườn cũ. Họ giữ hàng cây ăn quả ở phía tây, lát sân bằng gạch thay vì đổ bê tông, đặt bể chứa nước mưa ở góc vườn để tưới cây mùa nắng. Mùa gió Lào năm đầu tiên, gian nhà dưới mát hơn hẳn so với nhà hàng xóm xây kín cả mảnh đất.
Mặt Tây và Tây Nam: làm kín, làm dày, làm bóng
Làm kín. Hạn chế cửa sổ lớn ở mặt tây và tây nam. Nếu cần cửa để lấy sáng, chọn cửa nhỏ, đặt cao, có cánh chớp hoặc lam che bên ngoài, đóng được hoàn toàn vào buổi chiều.
Làm dày. Tường hai lớp có khe không khí, hoặc tường có lớp cách nhiệt, giúp nhiệt truyền vào chậm hơn. Mái cần lớp chống nóng: mái tôn có lớp cách nhiệt, mái bê tông có lớp lát chống nóng hoặc mái phụ phía trên tạo khoảng thoáng.
Làm bóng. Cây lớn phía tây, giàn leo, lam đứng che nắng xiên chiều. Bóng cây làm mát tường trước khi nắng chạm tới, còn lá cây làm dịu gió nóng đi qua. Chọn cây chịu hạn, rễ không phá móng, trồng cách nhà đủ xa.
Đặt phòng đệm. Cầu thang, kho, nhà vệ sinh, nhà để xe đặt ở phía tây làm lớp đệm cho phòng ngủ, phòng khách. Phong thủy hay khuyên phía bạch hổ đặt không gian phụ, đây là chỗ quan niệm và chống nóng trùng nhau.
Đừng mở cửa đón gió tây. Gió thổi từ phía tây những ngày gió Lào không mang mát mà mang nóng. Lời khuyên "đón gió là đón sinh khí" ở đây cần đọc ngược lại.
Một ngày gió Lào: lịch đóng mở cửa cho ngôi nhà
Nhiều gia đình vùng này đã quen một nhịp đóng mở cửa trong những ngày gió Lào. Có thể tham khảo trình tự sau, điều chỉnh theo hướng nhà cụ thể:
- Sáng sớm, khi trời còn mát, mở hết cửa cho gió đêm và gió sớm làm mát nhà, đuổi khí nóng tích từ hôm trước.
- Khi gió nóng bắt đầu thổi, thường vào cuối buổi sáng, đóng cửa phía tây và tây nam, kéo rèm, hạ cửa chớp.
- Buổi trưa và chiều, giữ nhà kín ở phía gió, chỉ mở hé cửa phía đông, đông nam nếu có gió mát từ biển.
- Dùng quạt để khuấy khí trong nhà thay vì kéo khí nóng từ ngoài vào; nếu dùng điều hoà, giữ cửa kín để đỡ tốn điện.
- Tối muộn, khi gió dịu và nhiệt độ ngoài trời giảm, mở lại cửa cho nhà thải nhiệt.
- Trong ngày, tưới nước sân, tường phía tây vào lúc chiều muộn để hạ nhiệt bề mặt, và dọn lá khô quanh nhà để phòng cháy.
Nhịp đóng mở này giải thích vì sao một ngôi nhà vùng gió Lào cần cửa đóng kín khít, cánh chớp chắc. Cửa đẹp mà hở thì dù quay hướng nào cũng khó chống nóng.
Màu và vật liệu "giải hỏa": quan niệm ngũ hành đặt cạnh vật lý
Có lời khuyên dùng màu và vật liệu hành Thủy để "giải hỏa" cho nhà vùng nắng gió. Bảng dưới đặt quan niệm cạnh đặc tính vật lý để bạn tự cân nhắc:
| Lời khuyên theo ngũ hành | Ý của quan niệm | Điều vật lý cho thấy | Cách dung hoà |
|---|---|---|---|
| Sơn tường ngoài màu đen, xanh đậm (Thủy) | Thủy khắc Hỏa, làm dịu | Màu tối hấp thụ nhiều nhiệt hơn màu sáng, tường nóng hơn | Tường ngoài màu sáng; dùng màu xanh, xám ở nội thất hay chi tiết nhỏ |
| Đặt bể nước, ao trước nhà | Thủy điều hòa Hỏa | Mặt nước và cây ven ao làm mát không khí, nhưng nước đọng sinh muỗi | Ao có cá, có cây, nước lưu thông; đặt ở phía gió đi qua |
| Dùng kính, kim loại sáng bóng | Kim sinh Thủy, mát mắt | Kính lớn hứng nắng tây làm nóng nhà, kim loại nóng nhanh | Kính chỉ ở phía ít nắng, có lam che; kim loại có lớp sơn sáng |
| Tránh gạch đỏ, ngói đỏ (Hỏa) | Hỏa thêm Hỏa | Ngói đất nung có độ xốp, cách nhiệt khá; màu đỏ không làm nhà nóng đáng kể | Ngói nung vẫn là lựa chọn tốt nếu lợp đúng kỹ thuật |
| Trồng cây xanh quanh nhà (Mộc) | Mộc hút bớt Thủy, có sinh khí | Bóng cây và hơi nước từ lá làm mát thật sự | Cây phía tây, chịu hạn, rễ không phá móng |
Phần ngũ hành là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Ở dòng đầu tiên, quan niệm và vật lý đi ngược nhau rõ nhất: muốn tường ngoài mát, màu sáng hiệu quả hơn màu tối.
Câu hỏi thường gặp
Gió Lào thổi vào những tháng nào?
Gió Lào thường xuất hiện từ khoảng tháng Tư đến tháng Tám, mạnh nhất vào giữa mùa hè. Thời gian bắt đầu, kết thúc và số đợt mạnh thay đổi theo từng năm và từng vùng. Nên theo dõi bản tin thời tiết địa phương để chuẩn bị cho những đợt nắng nóng gay gắt.
Nhà hướng Tây ở Nghệ An, Hà Tĩnh có nên mua không?
Nhà hướng Tây ở vùng gió Lào chịu nóng nhiều nhất, nhưng vẫn có thể ở được nếu có lam che, tường dày, cây lớn và phòng đệm ở phía tây. Khi mua, nên tính thêm chi phí chống nóng. Đánh giá hướng xấu theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Có nên sơn nhà màu xanh đậm để giải hỏa không?
Theo ngũ hành, màu xanh đậm, đen thuộc Thủy, được cho là làm dịu Hỏa. Về vật lý, màu tối hấp thụ nhiệt nhiều hơn nên tường ngoài sẽ nóng hơn. Nếu thích màu Thủy, có thể dùng ở nội thất, cửa, chi tiết nhỏ, còn tường ngoài hứng nắng nên sơn màu sáng.
Mở cửa đón gió những ngày gió Lào có mát hơn không?
Thường là không. Gió Lào nóng và khô, mở cửa đón gió tây chỉ đưa thêm không khí nóng vào. Nên đóng cửa phía tây khi gió nóng thổi, chỉ mở lúc sáng sớm và tối muộn khi trời dịu, kết hợp quạt khuấy khí trong nhà.
Trồng cây gì phía tây nhà để chắn gió Lào?
Nên chọn cây chịu hạn, chịu gió, tán rộng, rễ không phá móng, phù hợp với đất địa phương. Trồng đủ xa nhà để cây lớn không đè mái khi có bão cuối năm. Có thể hỏi kinh nghiệm người trồng cây và cán bộ nông nghiệp địa phương để chọn loài thích hợp.
Phong thủy có cách nào hóa giải hướng Tây cho nhà vùng gió Lào?
Những cách hữu hiệu nhất đều là giải pháp kiến trúc: tường dày, lam che, cửa chớp, cây lớn, phòng đệm phía tây và mái chống nóng. Vật phẩm treo ở mặt tây không làm giảm nhiệt độ. Nếu gia đình muốn đặt vật biểu tượng theo quan niệm, đó là lựa chọn riêng, nhưng nên làm phần chống nóng trước.