Để cây trong nhà là tốt khi cây vừa với ánh sáng, diện tích và sức chăm của gia đình; khi quá nhiều, cây che cửa sổ, làm nhà tối, ẩm, thêm muỗi và côn trùng, và phong thủy gọi trạng thái đó là âm khí quá nặng. Còn lo ngại cây "tranh oxy" ban đêm thì gần như không có cơ sở với vài chậu cây trong phòng.
Bài này tách hai lớp: quan niệm phong thủy về cân bằng âm dương khi nhà nhiều cây, và những gì đo được về khí, độ ẩm, côn trùng. Cuối bài có cách nhận ra nhà đã "quá cây" và cách giảm bớt mà vẫn giữ được màu xanh. Những chỗ nói tốt hay xấu theo phong thủy là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Quan niệm: cây là sinh khí, nhưng um tùm thành âm
Trong phong thủy, cây xanh mang sinh khí, thuộc hành Mộc, tượng cho sự lớn lên. Một vài chậu cây tươi trong nhà vì thế được coi là làm nhà có sức sống. Nhưng phong thủy cũng nói về cân bằng âm dương: sáng, khô, thoáng, động thuộc dương; tối, ẩm, kín, tĩnh thuộc âm. Một ngôi nhà mà cây che kín cửa sổ, lá rủ khắp nơi, góc nào cũng chậu, được nhiều người coi là âm thịnh dương suy.
Dân gian có những câu nói về nhà "cây cối um tùm", "âm u", thường để chỉ nhà vườn có cây lớn che kín mái. Trong nhà ở đô thị, hiện tượng tương tự là căn hộ biến thành rừng nhỏ: ánh sáng vào nhà phải lọt qua nhiều lớp lá, góc nhà luôn ẩm vì tưới, và người ở có cảm giác ngột ngạt dù không khí không thiếu.
Điều đáng chú ý là quan niệm này không nói cây xấu; nó nói về tỉ lệ. Cùng một chậu trầu bà, đặt một chậu ở kệ sáng là sinh khí, đặt mười chậu kín cả bức tường cửa sổ là che dương. Lời khuyên phong thủy vì thế gần với lời khuyên của người làm nội thất: cây là điểm nhấn, không phải thứ lấp đầy không gian.
Cũng cần phân biệt nhiều cây với cây lớn. Một cây lớn khoẻ, tán gọn trong góc phòng khách sáng thường được coi là tốt; mười chậu nhỏ chen nhau trên bậu cửa sổ lại dễ gây cảm giác rối. Phong thủy chuộng sự tụ hơn sự tán, nên gom cây thành cụm có chủ đích luôn được đánh giá cao hơn rải cây khắp các bề mặt.
Cây có "tranh oxy" với người ban đêm không
Lo ngại hay gặp nhất là để cây trong phòng ngủ sẽ thiếu oxy ban đêm. Cơ sở của lo ngại này đúng một nửa: ban ngày cây quang hợp, hút khí cacbonic và nhả oxy; ban đêm không có sáng, cây chỉ hô hấp, tức là dùng oxy và nhả khí cacbonic, giống mọi sinh vật.
Nửa còn lại là lượng. Một chậu cây cảnh trong nhà hô hấp rất ít so với một người đang ngủ; hai ba chậu cây trong phòng ngủ không làm thay đổi đáng kể lượng oxy hay khí cacbonic trong phòng. Thứ ảnh hưởng nhiều hơn hẳn là phòng có thông gió không: phòng đóng kín cửa, bật điều hoà không lấy gió tươi, có hai người ngủ, thì khí cacbonic tăng lên đáng kể vào sáng sớm, dù có cây hay không.
Một số loài, như lưỡi hổ và nhiều cây mọng nước, mở khí khổng vào ban đêm để giữ nước, và người ta hay nói chúng "nhả oxy ban đêm". Điều này đúng về cơ chế nhưng lượng cũng nhỏ, không đủ để coi lưỡi hổ là máy tạo oxy cho phòng ngủ. Tóm gọn: không cần mang cây ra khỏi phòng ngủ vì lo thiếu oxy, nhưng cũng đừng mua thêm cây vì mong có thêm oxy; hãy mở cửa thông gió.
Cây có làm sạch không khí trong nhà không
Nguồn gốc của niềm tin. Nghiên cứu của NASA cuối thập niên 1980 đặt cây trong buồng kín nhỏ và đo thấy một số chất hữu cơ bay hơi giảm đi. Từ đó, danh sách "cây lọc không khí" lan rộng, và nhiều cây cảnh được bán kèm lời quảng cáo này.
Điều các phân tích sau chỉ ra. Buồng thí nghiệm kín khác xa một căn phòng thật có cửa, có gió lùa. Các phân tích về sau so sánh với tốc độ thông gió tự nhiên của nhà ở và cho rằng số chậu cần để tạo khác biệt rõ rệt lớn đến mức không thực tế.
Điều cây thật sự làm được. Cây làm phòng dịu mắt, làm người ở thấy dễ chịu, và nhiều nghiên cứu về tâm lý môi trường ghi nhận cảm giác thư giãn khi có cây xanh trong tầm mắt. Đó là lợi ích thật, chỉ không phải lợi ích lọc khí.
Muốn không khí sạch thì làm gì. Mở cửa thông gió khi không khí ngoài trời sạch, dùng quạt hút ở bếp và nhà vệ sinh, hạn chế nguồn ô nhiễm trong nhà như khói hương, khói thuốc, sơn mới. Nếu cần lọc, máy lọc không khí làm việc này hiệu quả hơn nhiều so với thêm chậu cây.
Những vấn đề thật khi nhà có quá nhiều cây
Ẩm và nấm mốc. Mỗi chậu đất được tưới là một nguồn hơi ẩm. Nhiều chậu trong phòng kín, nhất là mùa nồm miền Bắc, làm tường và góc nhà dễ mốc hơn, đúng với quan niệm âm khí nặng.
Ruồi nấm và côn trùng. Đất chậu ẩm liên tục là nơi ruồi nấm nhỏ sinh sôi; rệp sáp, nhện đỏ lây từ chậu này sang chậu kia khi cây đứng sát nhau.
Muỗi. Đĩa lót, bình cây trồng nước, nách lá dứa cảnh đọng nước đều có thể thành chỗ muỗi đẻ trứng. Càng nhiều chậu, càng khó kiểm soát hết.
Che ánh sáng. Cây xếp kín bậu cửa sổ chặn chính ánh sáng mà cả nhà, và cả những cây phía trong, cần.
Tải trọng và vướng lối. Chậu lớn, đất ướt rất nặng. Kệ treo, ban công nhiều chậu cần tính đến chịu lực; lối đi đầy chậu là chỗ vấp ngã.
Phấn hoa và dị ứng. Một vài cây ra hoa trong nhà không đáng kể, nhưng nhiều cây ra hoa cùng lúc, cộng với bào tử nấm mốc từ đất ẩm, có thể làm người dị ứng, viêm mũi khó chịu hơn. Nhà có người hen suyễn nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi biến phòng ngủ thành vườn.
Thời gian chăm. Nhiều cây hơn sức chăm thì cây yếu, lá vàng; theo quan niệm, cây tàn úa trong nhà là điều không ai muốn thấy.
Ví dụ giả định: căn hộ sáu mươi mét vuông và hai mươi lăm chậu cây
Ví dụ giả định: một căn hộ hai phòng ngủ khoảng sáu mươi mét vuông, cửa sổ chính và ban công quay hướng bắc. Trong hai năm, gia đình mua dần hai mươi lăm chậu cây: tám chậu xếp kín bậu cửa sổ phòng khách, sáu chậu trên kệ cạnh tivi, bốn chậu trong phòng ngủ, số còn lại rải ở ban công và lối vào.
Mùa nồm năm đó, góc tường sau kệ cây có vệt mốc, phòng khách phải bật đèn cả buổi chiều, ruồi nhỏ bay quanh kệ tivi, và chủ nhà thấy mất gần một giờ mỗi lần tưới. Một người quen theo phong thủy nhận xét căn hộ "âm khí nặng". Nhìn bằng con mắt thực tế, cả bốn hiện tượng đều có cùng gốc: quá nhiều đất ẩm trong một không gian thiếu nắng trực tiếp.
Gia đình giữ lại mười chậu khoẻ nhất, gom thành một cụm lớn ở góc phòng khách cạnh cửa sổ nhưng không chắn kính, một chậu nhỏ ở phòng ngủ, số còn lại ra ban công. Bậu cửa sổ chỉ còn một chậu nhỏ ở góc. Sau vài tuần, phòng khách sáng hơn, tường khô dần, ruồi nấm giảm hẳn. Căn hộ vẫn nhiều màu xanh, chỉ là màu xanh đứng đúng chỗ.
Dấu hiệu nhà đã quá nhiều cây
Không có con số chung cho mọi nhà. Thay vì đếm chậu, hãy nhìn các dấu hiệu dưới đây; có từ ba dấu hiệu trở lên là lúc nên giảm bớt:
- Phải bật đèn ban ngày ở chỗ trước đây không cần, vì cây che cửa sổ.
- Tường, góc nhà gần cụm cây có vệt mốc hoặc mùi ẩm.
- Có ruồi nhỏ bay quanh chậu, hoặc muỗi nhiều hơn trước khi mua thêm cây.
- Tưới cây mất hơn nửa giờ mỗi lần và thường bị bỏ sót.
- Có chậu lá vàng, cây yếu mà không ai để ý trong nhiều ngày.
- Đi lại trong nhà phải lách qua chậu, lá quệt vào người.
- Người trong nhà thấy ngột ngạt, chật chội, dù diện tích không đổi.
Những dấu hiệu này chính là cách hiện đại để nói "âm khí nặng": tối, ẩm, ngột. Giải quyết chúng là giải quyết luôn điều phong thủy lo ngại. Ngược lại, nếu nhà nhiều cây mà vẫn sáng, khô, thoáng và cây nào cũng khoẻ, không có lý do gì phải bớt.
Giảm bớt cây mà vẫn giữ được màu xanh
Giảm cây không có nghĩa là bỏ đi. Một cách làm từng bước:
- Đếm và phân loại: cây khoẻ đang ở chỗ hợp, cây khoẻ ở chỗ sai, cây yếu.
- Cây yếu lâu ngày, cây bệnh thì bỏ hoặc mang ra ban công, sân cho hồi lại.
- Gom cây khoẻ thành hai ba cụm ở chỗ sáng nhất, thay vì rải khắp nhà.
- Dọn hết chậu khỏi bậu cửa sổ chính để trả lại ánh sáng; nếu thích, giữ một chậu nhỏ ở góc bậu.
- Chậu thừa đem tặng người thân, hàng xóm, hoặc đổi lấy một cây lớn đẹp hơn thay cho nhiều cây nhỏ.
- Chuyển một phần màu xanh sang thứ không cần tưới: tranh cây cỏ, vải màu lá, đồ gỗ.
- Sau một tháng, nhìn lại các dấu hiệu ở trên để xem đã đủ chưa.
Nhiều gia đình nhận ra sau khi giảm cây, cây còn lại khoẻ và đẹp hơn hẳn vì được chăm kỹ và có đủ sáng. Khi mua cây mới, có thể đặt cho gia đình một quy ước nhỏ: muốn thêm một chậu thì phải có chỗ sáng cho nó và có người nhận chăm; không có thì thay một chậu cũ chứ không cộng thêm.
Câu hỏi thường gặp
Để cây trong phòng ngủ có hại cho sức khoẻ không?
Vài chậu cây trong phòng ngủ không làm thiếu oxy đáng kể. Điều cần để ý là chậu đất ẩm sinh nấm mốc, muỗi, và phấn hoa với người dị ứng. Chọn cây nhỏ, đặt cách giường, đổ nước đĩa lót và mở cửa thông gió ban ngày là đủ.
Nhà nhiều cây có phải nhà "âm" theo phong thủy không?
Không phải cứ nhiều cây là âm. Phong thủy nói về cân bằng: nhà sáng, thoáng, cây khoẻ thì cây là sinh khí; nhà tối, ẩm, cây che kín cửa sổ thì bị coi là âm thịnh. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và nó trùng với cảm giác ngột ngạt mà bạn tự cảm nhận được.
Có nên mua thêm cây để lọc không khí nhà ở gần đường lớn không?
Cây không lọc được bụi mịn và khí thải giao thông ở mức tạo khác biệt trong nhà. Với nhà gần đường lớn, đóng cửa giờ cao điểm, mở cửa phía ít xe, dùng máy lọc không khí khi cần sẽ hiệu quả hơn. Cây vẫn đáng có vì làm nhà dễ chịu, chỉ không phải để lọc khí.
Ruồi nhỏ bay quanh chậu cây là do đâu?
Thường là ruồi nấm, sinh sản trong lớp đất mặt ẩm liên tục. Để đất mặt khô giữa hai lần tưới, thay lớp đất mặt bằng cát hoặc sỏi, không để đĩa lót đọng nước. Nếu nhiều chậu cùng bị, đó cũng là dấu hiệu nhà đang tưới quá nhiều hoặc quá nhiều cây.
Một căn hộ bao nhiêu chậu cây là vừa?
Không có con số chuẩn. Cách nghĩ dễ áp dụng là mỗi phòng một hai điểm xanh rõ ràng, gom ở chỗ sáng, cộng thêm cụm cây ở ban công. Quan trọng hơn con số là các dấu hiệu: nhà vẫn sáng, không mốc, không thêm muỗi và cây nào cũng được chăm.
Cây lớn trong nhà nhiều năm, giờ quá to thì xử lý thế nào?
Có thể tỉa tán, tách bụi với cây mọc bụi, hoặc mang cây ra sân, ban công. Theo quan niệm dân gian, không có điều kiêng khi dời hay tặng cây đã lâu năm; nhiều gia đình còn coi việc tặng cây khoẻ cho người thân là điều tốt.