Theo phong thủy, cây trong nhà nên đặt ở chỗ có ánh sáng, gần lối khí vào (cửa chính, cửa sổ, góc phòng khách), ở các góc trống cần làm mềm, và nên tránh đặt chắn giữa lối đi, sát đầu giường, sát bếp lửa hay trong góc tối không có ánh sáng. Nói gọn: cây được coi là vật mang sinh khí, nên phải đặt ở chỗ nó sống được và không cản sinh hoạt của người.
Phần lớn lời khuyên về vị trí đặt cây trùng với hiểu biết thông thường về cây cảnh: cây cần sáng, cần không khí lưu thông, chậu nặng cần chỗ đứng vững. Bài này đi một vòng từ cửa chính vào đến góc trong cùng của ngôi nhà, nói từng chỗ được phong thủy khuyên gì, vì sao, và bạn tự kiểm ra sao. Những chỗ nói "hợp" hay "nên tránh" là quan niệm của các trường phái, mức tin tuỳ mỗi người; phần lý do thực tế thì đo được.
Cây trong phong thủy: một vật sống, thuộc hành Mộc
Trong ngũ hành, cây thuộc hành Mộc, tượng cho sự sinh trưởng, vươn lên và mùa xuân. Phong thủy dương trạch coi cây xanh trong nhà là vật đem "sinh khí" vào không gian, làm dịu những chỗ quá cứng, quá trống hoặc quá nhiều góc cạnh. Đó là lý do cây xuất hiện trong gần như mọi lời khuyên bài trí, từ phòng khách đến bàn làm việc.
Nhưng cái làm cây khác tượng đá hay tranh treo là nó sống. Một chậu cây héo, vàng lá, đất chua mốc thì theo chính quan niệm phong thủy cũng không còn là "sinh khí" nữa; nhiều sách nhà ở khuyên bỏ hoặc thay cây héo vì hình ảnh tàn úa trong nhà làm người ta chán nản. Vì vậy câu hỏi đặt cây ở đâu, trước hết, là câu hỏi cây có sống được ở đó không.
Điều này dẫn tới một thứ tự suy nghĩ đơn giản: chọn chỗ có ánh sáng phù hợp, rồi chọn cây chịu được ánh sáng đó, rồi mới xét thêm phương vị, ngũ hành hay ý nghĩa tên gọi. Làm ngược lại, tức là chọn cây vì tên đẹp rồi đặt vào góc tối vì "đúng góc tài lộc", thường kết thúc bằng một chậu cây phải thay sau vài tháng. Thứ tự này cũng giúp bạn tránh mua cây theo lời đồn, vì không cây nào làm thay được ánh sáng.
Đi một vòng nhà: chỗ hợp đặt cây và lý do
Bảng dưới đi theo thứ tự một người bước vào nhà. Cột quan niệm ghi điều các sách phong thủy nhà ở hay khuyên; cột thực tế ghi điều bạn có thể tự kiểm.
| Vị trí | Quan niệm phong thủy | Lý do thực tế | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Hai bên cửa chính, phía trong | Đón khí, làm lối vào có sức sống | Lối vào thường có sáng, người đi qua dễ thấy cây khát nước | Cặp chậu cân đối, không lấn lối đi |
| Góc phòng khách chéo với cửa | Góc tụ khí, nhiều người gọi là góc tài | Góc trống cần một khối mềm để phòng bớt cứng | Cây cao vừa, tán gọn, chậu nặng chống đổ |
| Cạnh cửa sổ, ban công | Nơi khí và sáng vào nhà | Ánh sáng tốt nhất trong nhà | Cây ưa sáng; tránh kính hướng tây quá gắt |
| Góc cầu thang, chiếu nghỉ | Làm mềm chỗ khí chuyển tầng | Thường có giếng trời, sáng gián tiếp | Chậu nhỏ, không đặt trên bậc |
| Phòng ngủ | Ít cây, cây nhỏ | Phòng đóng kín ban đêm, chậu đất dễ ẩm | Một chậu nhỏ, cách giường |
| Bếp | Mộc sinh Hoả, nhưng không đặt sát lửa | Nhiệt và dầu mỡ làm lá hỏng | Rau thơm bậu cửa sổ, xa bếp nấu |
| Nhà vệ sinh | Cây chịu ẩm làm dịu chỗ ẩm thấp | Cần có cửa sổ mới sống lâu | Cây nhỏ chịu ẩm, chỗ có sáng |
Bạn sẽ thấy cột lý do thực tế lặp lại một chữ: ánh sáng. Chỗ được phong thủy khuyên đặt cây gần như luôn là chỗ có sáng tự nhiên hoặc là chỗ người ta nhìn thấy nhiều.
Những chỗ dân gian ngại đặt cây và lý do phía sau
Chắn ngay giữa lối đi chính. Quan niệm cho rằng vật cản giữa lối đi làm khí bị nghẽn. Thực tế dễ thấy hơn: chậu cây giữa lối là chỗ vấp ngã ban đêm, chỗ trẻ con đâm vào, và chỗ lá bị quệt gãy mỗi ngày.
Sát đầu giường. Nhiều sách khuyên phòng ngủ cần tĩnh, ít vật "động". Lý do đời thường là chậu đất sát đầu giường dễ có muỗi, nấm mốc khi tưới, và cây lá nhọn ở tầm mặt người nằm gây cảm giác bị chọc.
Sát bếp lửa, trên nóc tủ lạnh. Theo ngũ hành, Mộc nuôi Hoả, nên có người nói cây cạnh bếp là "thêm lửa". Thực tế là hơi nóng, khói và dầu mỡ làm lá cháy mép, còn nóc tủ lạnh vừa nóng vừa rung, nước tưới tràn xuống dễ gây chập điện.
Góc tối không có ánh sáng. Một số người đặt cây vào góc tối để "kích hoạt" góc đó. Đây là chỗ cây chết nhanh nhất. Góc tối nên dùng đèn hoặc đồ vật không cần sáng; nếu muốn cây, phải luân phiên chậu ra chỗ sáng.
Ngay giữa nhà, chỗ trung tâm mặt bằng. Một số người theo ngũ hành coi trung tâm nhà thuộc Thổ và ngại đặt cây lớn ở đó vì Mộc khắc Thổ. Ở nhà ống, giữa nhà lại thường là lối đi hoặc cầu thang, nên lý do thực tế đã đủ để không đặt chậu lớn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Cạnh ổ điện, ổ cắm sát sàn. Không phải quan niệm phong thủy mà là an toàn: nước tưới tràn, đĩa lót đầy nước cạnh ổ cắm là nguy cơ thật.
Cỡ cây và tỉ lệ với căn phòng
Phong thủy hay nói đến sự cân bằng âm dương: quá trống thì lạnh lẽo, quá đầy thì bí bách. Cây là một trong những thứ dễ làm lệch cân bằng này nhất, vì người ta thường mua cây theo cảm hứng mà không đo phòng. Một cây bàng Singapore cao chạm trần trong phòng khách mười lăm mét vuông sẽ lấn hết góc nhìn, còn một chậu sen đá nhỏ xíu giữa phòng khách rộng thì gần như vô hình.
Một cách ước lượng dễ dùng: cây đặt sàn nên thấp hơn trần ít nhất một khoảng bằng tán của nó, để ngọn cây không cụp vào trần và bạn còn thấy được dáng cây. Tán cây không nên chiếm quá một phần ba chiều ngang của mảng tường nó đứng trước. Đây là con số tham khảo theo mắt nhìn, không phải quy chuẩn; cách kiểm nhanh nhất là đặt một vật có chiều cao tương đương vào chỗ đó vài ngày trước khi mua.
Số lượng cũng là chuyện tỉ lệ. Phòng nhỏ chỉ cần một hoặc hai điểm xanh rõ ràng; rải năm sáu chậu nhỏ khắp phòng thường trông lộn xộn, khó tưới, và theo cách nói phong thủy thì làm khí "tán" thay vì "tụ". Gom cây thành một cụm ở chỗ sáng nhất vừa đẹp vừa dễ chăm, lại tạo được một vùng ẩm nhẹ quanh lá mà cây trong nhà ưa thích.
Đọc ánh sáng trước khi chọn chỗ đặt
Ánh sáng quyết định cây sống hay chết, nên đây là bước nên làm trước mọi tính toán phương vị. Bạn không cần thiết bị chuyên dụng:
- Quan sát chỗ định đặt cây vào ba thời điểm: sáng, trưa, chiều. Ghi lại có nắng chiếu thẳng không, chiếu trong bao lâu.
- Thử bóng tay: giơ bàn tay cách mặt sàn hoặc mặt kệ khoảng ba mươi phân vào giữa trưa. Bóng sắc nét là sáng mạnh, bóng mờ có viền là sáng vừa, gần như không thấy bóng là chỗ thiếu sáng.
- Nếu muốn con số, dùng một ứng dụng đo độ rọi trên điện thoại. Kết quả không chính xác như máy đo thật nhưng đủ để so chỗ này sáng hơn chỗ kia.
- Xếp chỗ đó vào một trong ba nhóm: sáng mạnh (cạnh cửa sổ có nắng), sáng gián tiếp (cách cửa sổ vài bước, gần giếng trời), thiếu sáng (hành lang trong, góc xa cửa).
- Chọn cây theo nhóm: cây ưa sáng cho nhóm đầu, phần lớn cây lá trong nhà cho nhóm giữa, và với nhóm cuối thì chọn cây chịu bóng tốt rồi vẫn đưa ra chỗ sáng định kỳ.
- Sau hai tuần, nhìn lá mới: lá mới nhỏ dần, thân vươn dài về phía cửa sổ là cây đang thiếu sáng; lá có mảng cháy trắng hoặc nâu là nắng quá gắt.
Làm bước này xong, bạn thường sẽ thấy một hai "chỗ đẹp theo sách" thực ra không nuôi được cây nào, và đó là thông tin đáng giá hơn mọi bảng phương vị.
Ví dụ giả định: một căn nhà ống bốn mét mặt tiền
Ví dụ giả định: nhà ống rộng bốn mét, sâu mười sáu mét, cửa chính quay ra phố, phòng khách ở trước, cầu thang giữa nhà có giếng trời, bếp và phòng ăn ở sau, nhà vệ sinh dưới gầm thang. Gia đình muốn có cây trong nhà nhưng mỗi tuần chỉ có một người tưới.
Ở phòng khách, hai chậu cây cỡ vừa đặt phía trong hai bên cửa chính, sát tường để cánh cửa mở hết. Góc phòng khách chéo với cửa, cạnh cửa sổ mặt tiền, đặt một cây cao vừa tán gọn làm điểm nhấn. Dưới giếng trời, chiếu nghỉ cầu thang đặt hai chậu nhỏ chịu bóng. Bếp phía sau có cửa sổ ra khoảng lùi, bậu cửa sổ trồng vài chậu rau thơm, cách bếp nấu đủ xa. Nhà vệ sinh dưới gầm thang không có cửa sổ, nên không đặt cây thật ở đó.
Tổng cộng sáu chậu, gom ở ba vùng có sáng: lối vào, giếng trời, cửa sổ bếp. Người tưới chỉ cần đi một vòng ba điểm. Không chậu nào nằm giữa lối đi, không chậu nào cạnh ổ điện. Phương án này không cần tra phương vị mà vẫn khớp phần lớn lời khuyên phong thủy về lối vào, góc tụ khí và chỗ khí chuyển tầng; nếu gia đình muốn xét thêm ngũ hành theo phương, đó là bước tinh chỉnh sau cùng.
Giữ cây ở đúng chỗ mà không thành chỗ xấu
Một chậu cây đặt đúng vị trí vẫn có thể thành chỗ khó chịu nếu chăm không đúng. Những việc nhỏ dưới đây giữ cho cây luôn là điểm sáng trong nhà:
- Đĩa lót chậu đổ nước đọng sau mỗi lần tưới. Nước đọng vài ngày là chỗ muỗi đẻ trứng và mùi chua.
- Lau lá bằng khăn ẩm khi thấy bụi. Lá bụi vừa xỉn màu vừa kém quang hợp, và trông "cũ" hơn tuổi cây.
- Cắt lá vàng, lá khô ngay khi thấy. Quan niệm dân gian ngại cây tàn úa trong nhà, còn lý do thực tế là lá khô thu hút côn trùng.
- Xoay chậu một phần tư vòng mỗi tuần để cây không nghiêng hẳn về phía cửa sổ.
- Cây nặng, cao đặt trên đế có bánh xe khoá được hoặc chậu đáy rộng, nhất là nhà có trẻ nhỏ và thú nuôi.
- Cây bị bệnh nặng hoặc chết thì bỏ hẳn, thay cây mới; đừng giữ lại vì tiếc hay vì tên cây đẹp.
- Mỗi mùa nhìn lại toàn bộ vị trí: mùa hè nắng gắt, mùa đông miền Bắc trời âm u, chỗ đặt hợp mùa này có thể không hợp mùa kia.
Nếu có ít thời gian chăm, ít chậu ở đúng chỗ luôn tốt hơn nhiều chậu ở khắp nơi.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xem tuổi gia chủ trước khi đặt cây trong nhà không?
Một số trường phái chọn cây theo mệnh hoặc cung phi của gia chủ, nhưng đó là lớp tinh chỉnh sau cùng. Vị trí, ánh sáng và cỡ cây quyết định cây có sống và có làm nhà dễ chịu hay không. Nếu muốn xét thêm tuổi, bạn nên coi đó là quan niệm tham khảo, không phải điều kiện bắt buộc.
Cây đặt ở góc tối có làm góc đó "sáng" lên theo phong thủy không?
Có người tin vậy, nhưng cây không tạo ra ánh sáng; trong góc tối nó sẽ yếu dần và héo. Góc tối nên xử lý bằng đèn, màu tường sáng hoặc gương phản chiếu. Nếu vẫn muốn có cây, hãy dùng hai chậu luân phiên: một chậu ở góc tối, một chậu ở chỗ sáng, đổi chỗ mỗi tuần.
Đặt bao nhiêu chậu cây trong nhà là vừa?
Không có con số chuẩn. Cách nghĩ hợp lý là mỗi phòng có một hoặc hai điểm xanh rõ ràng, gom ở chỗ sáng, và tổng số chậu không vượt quá khả năng chăm của người trong nhà. Cây héo vì không ai tưới thì đi ngược ý nghĩa sinh khí mà người ta muốn có.
Cây đặt trên kệ cao, nóc tủ có được không?
Được nếu chỗ đó có sáng và chậu được giữ chắc. Cây rủ như trầu bà đặt trên kệ cao trông rất đẹp. Tránh nóc tủ lạnh vì nóng và rung, tránh kệ cao ngay trên đầu người ngồi hoặc nằm vì chậu rơi là chuyện có thật, nhất là ở nhà gần đường lớn hay có trẻ leo trèo.
Cây giả có thay được cây thật về mặt phong thủy không?
Các ý kiến khác nhau. Nhiều người theo phong thủy coi cây giả không mang sinh khí vì không sống, số khác chấp nhận cây giả ở chỗ cây thật không sống nổi. Về thực tế, cây giả bám bụi và cần lau định kỳ. Nếu dùng, chọn loại trông tự nhiên và giữ sạch.
Đặt cây ở chỗ có điều hoà thổi thẳng vào có sao không?
Gió điều hoà khô và lạnh làm mép lá cháy, lá rụng, đặc biệt với cây lá mỏng. Không có quan niệm phong thủy riêng về chuyện này, nhưng về chăm cây thì nên dời chậu ra khỏi luồng gió trực tiếp, hoặc chỉnh cánh gió hướng lên trần.