Theo cách phối ngũ hành với tám phương của bát quái hậu thiên, cây (hành Mộc) được coi là hợp nhất ở phương Đông và Đông Nam, khá hợp ở phương Nam và phương Bắc, còn phương Tây, Tây Bắc (hành Kim) và Tây Nam, Đông Bắc (hành Thổ) thì nhiều người ngại đặt cây lớn. Đây là quan niệm của các trường phái dùng ngũ hành, mức tin tuỳ mỗi người.
Vấn đề là cây không đọc bảng ngũ hành; nó cần ánh sáng. Phương Đông Nam trong một căn nhà có thể là góc tối nhất, còn phương Tây có thể là chỗ duy nhất có nắng. Bài này đặt hai lớp cạnh nhau: bảng phương vị theo quan niệm và nắng thật ở Việt Nam, rồi chỉ cách xử lý khi hai lớp này không khớp.
Bảng gốc: tám phương, quái và hành
Bảng dưới theo cách phối bát quái hậu thiên phổ biến trong phong thủy nhà ở. Cột cuối là cách hiểu thường gặp khi áp vào cây xanh, không phải luật chung cho mọi phái.
| Phương | Quái | Hành | Cách hiểu thường gặp với cây |
|---|---|---|---|
| Đông | Chấn | Mộc | Cùng hành, được coi là chỗ hợp nhất để đặt cây |
| Đông Nam | Tốn | Mộc | Cùng hành; nhiều người gọi là góc tài lộc và hay đặt cây ở đây |
| Nam | Ly | Hoả | Mộc sinh Hoả, cây được coi là "nuôi" phương này |
| Bắc | Khảm | Thuỷ | Thuỷ sinh Mộc, cây được phương nuôi; được coi là hợp |
| Tây | Đoài | Kim | Kim khắc Mộc, nhiều người không đặt cây lớn |
| Tây Bắc | Càn | Kim | Như phương Tây; có người còn coi đây là phương của người chủ nhà nên giữ gọn |
| Tây Nam | Khôn | Thổ | Mộc khắc Thổ, ngại cây lớn, cây nhỏ thì nhiều người chấp nhận |
| Đông Bắc | Cấn | Thổ | Như Tây Nam |
| Trung tâm nhà | Trung cung | Thổ | Ngại cây lớn; thực tế giữa nhà thường là lối đi |
Cần nhớ rằng đây chỉ là một lớp trong phong thủy. Phái Bát trạch xét phương theo cung phi của gia chủ, phái Huyền không xét theo sao bay từng vận; mỗi phái có thể cho một kết luận khác về cùng một góc nhà. Bảng ngũ hành ở trên là lớp đơn giản nhất và được dùng nhiều nhất trong bài trí thường ngày.
Xác định tám phương trong nhà mình
Muốn dùng bảng trên, bạn cần chia mặt bằng nhà thành tám phần theo phương. Cách làm phổ thông:
- Vẽ sơ đồ mặt bằng tầng định bài trí, càng đúng tỉ lệ càng tốt. Bản vẽ xin phép xây dựng hoặc bản vẽ căn hộ là nguồn dễ có.
- Tìm tâm của mặt bằng. Với nhà chữ nhật, tâm là giao điểm hai đường chéo; với nhà méo hoặc chữ L, các phái có cách tìm tâm khác nhau, cách đơn giản là lấy tâm của hình chữ nhật bao quanh phần chính.
- Đo hướng bằng la bàn hoặc ứng dụng la bàn trên điện thoại, đứng xa cửa sắt, tủ lạnh, dầm thép vì kim loại làm lệch kim. Đo ba lần ở ba chỗ, lấy kết quả gần nhau.
- Đặt tâm sơ đồ trùng tâm nhà, kẻ tám tia cách nhau bốn mươi lăm độ, mỗi phương chiếm một nan quạt bốn mươi lăm độ. Có người dùng lưới chín ô chia đều thay cho nan quạt; hai cách cho kết quả gần giống ở nhà vuông, khác nhiều ở nhà dài.
- Đánh dấu trên sơ đồ những chỗ có cửa sổ, cửa đi, giếng trời. Đây là bước nối bảng ngũ hành với ánh sáng thật.
Nếu bạn sống ở nhà ống dài, nhiều phương sẽ chỉ còn là một dải hẹp hoặc rơi vào cầu thang, nhà vệ sinh. Đó là chuyện bình thường; không phải phương nào cũng cần một chậu cây.
Nắng thật của từng phía ở Việt Nam
Việt Nam nằm hoàn toàn ở bắc bán cầu, trong vùng nhiệt đới. Ở miền Bắc, mùa đông mặt trời đi lệch hẳn về phía nam, nên cửa sổ phía nam nhận nắng xiên vào sâu trong nhà; mùa hè mặt trời lên gần đỉnh đầu, nắng phía nam ngắn và cao. Càng vào phía Nam, độ lệch này càng nhỏ, và vào khoảng giữa năm có những tháng mặt trời đi hơi chếch về phía bắc.
Phía đông nhận nắng buổi sáng, dịu và mát, là ánh sáng phần lớn cây trong nhà ưa. Phía tây nhận nắng chiều, cùng lượng sáng nhưng nóng hơn nhiều vì không khí và tường đã tích nhiệt cả ngày; lá cây sát kính hướng tây hay bị cháy mép vào mùa hè. Phía bắc ít nắng trực tiếp nhưng có ánh sáng tán xạ đều cả ngày, hợp với cây lá chịu bóng. Phía nam ở miền Bắc là phía sáng nhất vào mùa đông.
Thêm vào đó là những thứ che nắng: nhà hàng xóm sát vách, mái hiên, cây ngoài phố, toà nhà đối diện. Một cửa sổ hướng đông mà bị toà nhà cao tầng chắn trước mặt thì có khi tối hơn cửa sổ hướng bắc nhìn ra khoảng trống. Vì vậy hướng chỉ là gợi ý ban đầu; cách chắc nhất vẫn là quan sát chỗ định đặt cây vào sáng, trưa và chiều.
Khi bảng ngũ hành và ánh sáng không khớp
Góc Đông Nam tối om. Đây là chuyện rất hay gặp ở nhà ống, khi phương Đông Nam rơi vào giữa tường chung. Cách xử lý thường thấy là đặt cây chịu bóng và luân phiên với một chậu ở chỗ sáng, hoặc thay cây bằng màu xanh lá, vật liệu gỗ, tranh cây cỏ, những thứ được coi là hành Mộc mà không cần sáng.
Chỗ sáng nhất lại ở phương Tây. Theo bảng, Kim khắc Mộc. Nhưng nếu đây là chỗ duy nhất cây sống được, nhiều người vẫn đặt cây và dùng chậu màu đất, chậu gốm (hành Thổ) với ý Thổ sinh Kim, Kim bớt khắc. Đây là cách điều hoà theo quan niệm; về thực tế, cây ở phía tây cần rèm mỏng chắn nắng chiều.
Phương Tây Nam, Đông Bắc có cửa sổ đẹp. Mộc khắc Thổ là lý do nhiều người ngại cây lớn ở đây. Cách dung hoà phổ biến là đặt cây nhỏ, chậu sành hoặc đất nung, không trồng cây cao kín cửa sổ. Mức tin tuỳ mỗi người; nếu gia đình không theo ngũ hành, ánh sáng tốt là đủ lý do để đặt cây.
Phương hợp nhưng là lối đi. Không có lý do phong thủy nào đủ nặng để đặt chậu cây chắn lối đi. Khi phương hợp lại là hành lang hay chân cầu thang, chọn cây treo, cây trên kệ tường hoặc bỏ qua phương đó.
Chậu, màu và hình dáng: điều chỉnh mà không phải dời cây
Trong cách nghĩ ngũ hành, không chỉ cây mà cả chậu cũng mang hành. Chậu gốm, đất nung, sành thường được xếp vào Thổ; chậu kim loại, chậu sơn trắng hoặc ánh bạc vào Kim; chậu màu đen, xanh thẫm hoặc dáng uốn lượn vào Thuỷ; chậu gỗ, mây tre vào Mộc. Người theo ngũ hành dùng chậu như một lớp điều chỉnh: muốn "nuôi" cây thì dùng chậu hành Thuỷ, muốn cây hoà vào phương Thổ thì dùng chậu đất nung.
Dáng cây cũng được đọc theo hành. Cây thân thẳng đứng, cao gầy được coi là đậm chất Mộc; cây tán tròn, lá tròn dịu hơn; cây lá nhọn, gai thì có người xếp vào Hoả hoặc coi là sắc. Nếu bạn đang phân vân ở một phương "ngại cây", chọn cây thấp, lá tròn, chậu gốm là cách thường thấy.
Về thực tế, chậu nên chọn trước hết theo cây và theo chỗ đặt: có lỗ thoát nước, đủ nặng để không đổ, không quá nóng khi phơi nắng. Chậu kim loại đặt chỗ nắng gắt làm nóng rễ; chậu gốm tráng men kín thoát hơi kém hơn chậu đất nung mộc. Khi màu chậu theo ngũ hành không hợp với nội thất, ưu tiên sự hài hoà của căn phòng là hợp lý hơn cả.
Ví dụ giả định: một căn hộ hai phòng ngủ
Ví dụ giả định: căn hộ hai phòng ngủ, cửa căn hộ quay hướng tây bắc ra hành lang, ban công phòng khách quay hướng đông nam, phòng ngủ chính có cửa sổ hướng tây nam, bếp có cửa sổ nhỏ hướng đông bắc ra giếng kỹ thuật.
Đặt sơ đồ lên, phương Đông Nam rơi đúng vào ban công và phần phòng khách sát ban công. Đây là chỗ vừa hợp theo bảng vừa sáng nhất nhà, nên cụm cây chính đặt ở đây: một cây cao ở góc phòng khách cạnh cửa ban công, vài chậu ngoài ban công. Phương Tây Bắc là lối vào căn hộ, thiếu sáng, theo bảng lại là phương Kim; gia đình chỉ đặt một chậu nhỏ chịu bóng trên tủ giày và luân phiên ra ban công.
Phòng ngủ hướng tây nam có nắng chiều; theo bảng là phương Thổ, ngại cây lớn. Gia đình chọn một chậu nhỏ lá tròn, chậu đất nung, đặt cách giường, kéo rèm mỏng buổi chiều. Bếp hướng đông bắc nhìn ra giếng kỹ thuật thiếu sáng, không đặt cây. Kết quả là năm chậu, ba chỗ, và không chỗ nào phải hy sinh cây cho bảng phương vị hay hy sinh bảng cho cây.
Giới hạn của cách đặt cây theo phương
Đặt cây theo phương là một cách bài trí có lịch sử, nhưng cũng nên biết những giới hạn của nó:
- Bảng ngũ hành theo phương là quan niệm văn hoá, không có nghiên cứu nào cho thấy cây ở phương Đông Nam làm thay đổi tài chính của gia đình.
- Các phái phong thủy không thống nhất: cùng một góc, phái này khuyên đặt cây, phái khác lại khuyên đặt nước hoặc để trống.
- Cách xác định tâm nhà và cách chia phương khác nhau có thể làm một góc chuyển từ phương này sang phương kia.
- Nhà thật có tường chung, cửa sổ bị che, toà nhà đối diện; ánh sáng thật quan trọng với cây hơn hướng la bàn.
- Nếu gia đình không tin hoặc không quan tâm ngũ hành, bố trí theo ánh sáng và công năng là hoàn toàn đủ để có một ngôi nhà nhiều cây và dễ chịu.
Muốn học kỹ hơn về la kinh và cách đo hướng, bạn có thể đọc các bài trong phần la bàn, la kinh của trang; bài này chỉ dùng mức đủ để đặt cây.
Câu hỏi thường gặp
Góc Đông Nam có phải lúc nào cũng nên đặt cây không?
Không. Đông Nam được nhiều người coi là phương hợp với cây và gọi là góc tài lộc, nhưng đó là quan niệm. Nếu góc đó không có ánh sáng, là lối đi hoặc là nhà vệ sinh, không nên cố đặt cây. Có thể dùng màu xanh, đồ gỗ hoặc tranh cây cỏ nếu muốn giữ ý nghĩa hành Mộc.
Cây đặt ở phương Tây có làm hại gì không?
Theo ngũ hành, Kim khắc Mộc, nên một số người không đặt cây lớn ở phương Tây. Đây là quan niệm, không có bằng chứng về tác hại. Về thực tế, phía tây có nắng chiều gắt, cây cần được che bằng rèm mỏng và tưới đủ vào mùa hè.
Có cần đo hướng chính xác đến từng độ để đặt cây không?
Không cần. Với việc đặt cây, chỉ cần biết góc nhà nằm ở phương nào trong tám phương, sai lệch vài độ không làm thay đổi kết luận. Đo chính xác chỉ quan trọng với các phép tính của Bát trạch hay Huyền không, nơi ranh giới giữa các sơn hướng chỉ cách nhau vài độ.
Nhà có hai tầng thì chia phương cho từng tầng hay chung cả nhà?
Cách phổ biến là chia cho từng tầng, lấy tâm của mặt bằng tầng đó. Hướng đo vẫn là hướng của cả ngôi nhà. Vì vậy một góc ở tầng trên có thể ở phương khác so với góc nằm ngay bên dưới nếu mặt bằng hai tầng không giống nhau.
Dùng chậu màu theo ngũ hành có thật sự cần thiết không?
Không bắt buộc. Đó là lớp điều chỉnh của những người theo ngũ hành. Nếu bạn chọn chậu theo nội thất và theo nhu cầu của cây, như có lỗ thoát nước, đủ nặng, không nóng rễ, thì căn phòng vẫn hài hoà và cây vẫn sống tốt.
Có thể đặt cây ở trung tâm nhà nếu ở đó có giếng trời không?
Nhiều nhà ống có giếng trời ở giữa và đặt cây dưới đáy giếng. Theo quan niệm, trung cung thuộc Thổ nên có người ngại cây lớn; nhưng nếu chỗ đó sáng, thoáng và không chắn lối đi, cây nhỏ hoặc vừa ở đó thường làm giữa nhà dễ chịu hơn. Mức tin tuỳ mỗi người.