Nhiều cây phong thủy quen thuộc như trầu bà, lan ý, kim tiền, vạn lộc, lưỡi hổ, phát tài có thể gây kích ứng miệng, nôn, tiêu chảy khi chó mèo nhai phải; nguy hiểm hơn hẳn là hoa ly, loa kèn và hoa hiên với mèo, vì một lượng nhỏ, kể cả phấn hoa hay nước bình cắm, cũng có thể gây suy thận cấp. Nhà nuôi mèo nên coi hoa ly là loại không bày trong nhà.
Điều này không có nghĩa nhà nuôi thú phải bỏ hết cây. Phần lớn rủi ro được giải quyết bằng vị trí: đặt cây ở chỗ thú không với tới, chọn cây ít rủi ro cho chỗ thấp, và biết dấu hiệu để đưa thú đi khám kịp. Bài này viết cho chủ nhà muốn vừa giữ cây theo ý nghĩa phong thủy vừa giữ an toàn cho thú; mọi chuyện chẩn đoán và điều trị là việc của bác sĩ thú y.
Vì sao cây phong thủy phổ biến lại hay có tên trong danh sách cây độc
Những cây được gọi là "cây phong thủy" ở Việt Nam phần lớn là cây lá cảnh nhiệt đới dễ sống trong nhà: chịu bóng, chịu bỏ quên, lá bóng đẹp. Nhiều loài trong số đó thuộc họ Ráy, như trầu bà, lan ý, vạn niên thanh, kim tiền, vạn lộc. Thân và lá các cây họ này chứa tinh thể canxi oxalat hình kim; khi bị nhai, tinh thể đâm vào niêm mạc miệng, gây đau rát, chảy dãi, sưng.
Nhóm thứ hai là các cây chứa saponin, như lưỡi hổ, các loại phát tài, phát lộc thuộc chi Dracaena, và lô hội. Saponin thường gây nôn, tiêu chảy, mệt khi thú ăn phải. Nhóm thứ ba hiếm hơn nhưng nặng hơn: các cây chứa chất ảnh hưởng tim hoặc gan, như trúc đào, sứ Thái, vạn tuế. Những cây này hay trồng ngoài sân, nhưng đôi khi cũng được đưa vào chậu trong nhà.
Tên cây đẹp và ý nghĩa tài lộc không nói gì về độc tính. Khi mua cây mới, việc đầu tiên nhà nuôi thú nên làm là tra tên khoa học của cây, vì tên tiếng Việt thường trùng lặp: cùng chữ "phát tài" có thể chỉ hai ba loài khác nhau. Tên khoa học thường ghi trên thẻ cây ở vườn ươm, hoặc hỏi người bán.
Hoa ly và mèo: trường hợp phải tránh hẳn
Hoa ly là hoa rất được ưa chuộng ở Việt Nam, nhất là dịp Tết, để cắm phòng khách và bàn thờ, nhờ hương thơm và ý nghĩa thanh cao. Với mèo, đây là một trong những loài cây nguy hiểm nhất trong nhà. Các loài thuộc chi Lilium như ly, loa kèn, cùng hoa hiên thuộc chi Hemerocallis, có thể gây tổn thương thận cấp ở mèo. Mọi phần của cây đều có thể gây hại: lá, cánh hoa, nhị, phấn hoa, kể cả nước trong bình cắm.
Điều làm hoa ly đặc biệt nguy hiểm là lượng rất nhỏ cũng có thể đủ gây hại. Mèo không cần ăn cả bông hoa; nó có thể chỉ cắn một mẩu lá, liếm phấn hoa dính trên lông rồi tự chải lông, hay uống nước bình cắm. Ban đầu mèo có thể chỉ nôn, bỏ ăn, lờ đờ, rồi các dấu hiệu khác xuất hiện sau đó. Vì vậy với mèo, nghi ngờ đã tiếp xúc hoa ly là đủ lý do đưa đi khám ngay, không chờ triệu chứng.
Với chó, hoa ly thường không gây tổn thương thận như ở mèo, nhưng vẫn có thể gây khó chịu tiêu hoá. Cũng cần phân biệt: lan ý và hoa rum thường được gọi là "ly" theo tên tiếng Anh, nhưng không thuộc chi Lilium; chúng gây kích ứng miệng do canxi oxalat chứ không gây tổn thương thận kiểu hoa ly. Nhà có mèo muốn bày hoa Tết có thể chọn hoa khác, như lan hồ điệp, thường được xếp vào nhóm ít rủi ro.
Nhóm cây theo mức rủi ro với chó mèo
Bảng dưới gom theo cách các danh mục cây độc dành cho thú nuôi thường xếp. Mức độ thực tế còn tuỳ lượng ăn, cỡ con vật và từng cá thể; bảng giúp bạn quyết định chỗ đặt, không thay lời bác sĩ thú y.
| Nhóm | Ví dụ cây quen thuộc | Biểu hiện thường gặp | Gợi ý vị trí |
|---|---|---|---|
| Rất nguy hiểm với mèo | Hoa ly, loa kèn, hoa hiên | Nôn, bỏ ăn, lờ đờ, tổn thương thận | Không bày trong nhà có mèo |
| Nguy hiểm, chất ảnh hưởng tim, gan | Trúc đào, sứ Thái, vạn tuế (nhất là hạt) | Nôn, rối loạn nhịp tim, tổn thương gan | Không để trong tầm thú; trồng ngoài sân có rào |
| Kích ứng miệng do canxi oxalat | Trầu bà, lan ý, vạn niên thanh, kim tiền, vạn lộc, môn | Chảy dãi, cào miệng, nôn | Kệ cao, treo, phòng thú không vào |
| Khó chịu tiêu hoá do saponin | Lưỡi hổ, phát tài, phát lộc, lô hội | Nôn, tiêu chảy, mệt | Chỗ cao hoặc có che chắn |
| Thường xếp ít rủi ro | Cây dây nhện, cau tiểu trâm, dương xỉ lá mềm, lan hồ điệp | Ăn nhiều có thể nôn nhẹ | Có thể đặt ở chỗ thấp hơn |
"Ít rủi ro" không có nghĩa là thú nên ăn. Cây được phun thuốc trừ sâu, bón phân viên hay có đất chứa nấm mốc vẫn có thể làm thú khó chịu, dù bản thân loài cây không độc.
Bày cây khi nuôi mèo
Mèo leo trèo giỏi, nên "để trên cao" với mèo phải hiểu khác với chó. Một số cách bày hay dùng:
- Không bày hoa ly, loa kèn, hoa hiên trong nhà, kể cả ở phòng mèo không được vào, vì phấn hoa bay và dính quần áo.
- Cây nhóm kích ứng miệng như trầu bà, lan ý đặt trong chậu treo từ trần, cách xa mọi bề mặt mèo có thể nhảy lên.
- Kệ tường cho cây nên là kệ hẹp, không nằm cạnh tủ, ghế, bậu cửa sổ mà mèo dùng làm bàn đạp.
- Trồng một chậu cỏ cho mèo, như mầm lúa mì, yến mạch, đặt ở chỗ mèo hay nằm. Nhiều mèo thích nhai lá, có chỗ nhai riêng thì bớt tìm đến cây cảnh.
- Phủ mặt chậu bằng sỏi lớn hoặc lưới để mèo không đào đất, không dùng chậu làm chỗ đi vệ sinh.
- Cây rủ dài không để ngọn thõng xuống tầm mèo vờn được.
- Cây mới mua về, quan sát mèo vài ngày đầu: mèo tò mò nhất với đồ vật mới.
Với mèo đã quen nhai cây, cách bền nhất là đưa hẳn các cây rủi ro ra ban công đóng lưới, trong nhà chỉ giữ cây ít rủi ro.
Bày cây khi nuôi chó
Chó ít leo, nhưng hay đào và nhai ở tầm thấp. Chậu dưới sàn là đối tượng chính. Cây rủi ro nên lên kệ cao hơn tầm mõm khi chó đứng hai chân; với chó lớn, mức này có thể cao hơn mặt bàn.
Chó con mọc răng nhai mọi thứ. Giai đoạn này nên dọn bớt chậu dưới sàn, kể cả cây ít rủi ro, vì chó con có thể nuốt đất, sỏi, mảnh chậu vỡ.
Sân và ban công là chỗ nguy hiểm hơn trong nhà. Trúc đào, vạn tuế, sứ Thái thường trồng ngoài sân. Hạt vạn tuế rơi xuống đất là thứ chó dễ nhặt ăn. Sân có chó thì nên rào riêng các cây này hoặc thay bằng cây khác.
Phân bón và thuốc trừ sâu. Phân bón hữu cơ có mùi hấp dẫn chó, phân viên nhìn giống hạt thức ăn. Cất phân bón, thuốc trừ sâu trong tủ đóng; bón xong lấp đất kỹ.
Chậu vỡ và mảnh sành. Chó chạy nhảy làm đổ chậu là chuyện thường. Mảnh sành, gốm sắc cạnh có thể cứa chân; chậu nhựa dày hoặc chậu xi măng nặng đáy rộng hợp hơn với nhà nuôi chó lớn.
Thú nhai phải lá cây: nên làm gì
Khi thấy chó mèo nhai lá hoặc có lá cây bị cắn dở, các bước dưới giúp bác sĩ thú y xử lý nhanh hơn:
- Đưa thú ra khỏi chỗ có cây, lấy phần lá còn trong miệng nếu làm được an toàn, không để bị cắn.
- Chụp ảnh cây, ghi tên cây nếu biết, mang theo một mẩu lá hoặc hoa trong túi kín.
- Ước lượng thời điểm và lượng thú có thể đã ăn.
- Không tự gây nôn, không cho uống sữa, dầu hay thuốc trong nhà khi chưa hỏi bác sĩ thú y; có chất làm tình trạng nặng hơn.
- Liên hệ phòng khám thú y để được hướng dẫn. Với mèo nghi tiếp xúc hoa ly, đưa đi khám ngay cả khi chưa có biểu hiện.
- Theo dõi các dấu hiệu: chảy dãi, cào miệng, nôn, tiêu chảy, bỏ ăn, lờ đờ, thở bất thường, đi lại loạng choạng. Có dấu hiệu nặng thì đưa đi cấp cứu thú y ngay.
Sau khi thú đã ổn, dời cây đó khỏi tầm với hoặc bỏ hẳn. Một con thú đã nhai cây một lần thường sẽ quay lại.
Phong thủy và thú nuôi cùng một chỗ
Nhiều chủ nhà chọn cây trong nhà vì ý nghĩa phong thủy: kim tiền, phát tài cho phòng khách, lưỡi hổ cho góc cửa, trầu bà rủ trên kệ. Nếu nhà có thú nuôi, ý nghĩa đó vẫn giữ được, chỉ cần đổi vị trí: cây có thể đứng trên kệ cao, treo từ trần, hay đặt ở phòng thú không vào. Phong thủy coi trọng vị trí theo phương và theo công năng, nhưng không có quan niệm nào đòi hỏi cây phải ở sát sàn.
Cũng có thể đưa ý nghĩa hành Mộc vào nhà bằng những thứ không có độc tính: cây ít rủi ro, đồ gỗ, tranh cây cỏ, màu xanh lá trên vải. Với gia đình mà thú nuôi là thành viên, đây là cách cân bằng hợp lý giữa sở thích bày cây và sự an toàn của con vật.
Một điểm hay bị bỏ qua là thú nuôi cũng có "chỗ" của nó trong nhà: ổ nằm, bát ăn, khay vệ sinh. Đặt cây cạnh những chỗ này là tự tạo cơ hội để thú tiếp xúc với cây hằng ngày. Khi bố trí lại nhà theo phong thủy, nên vẽ luôn đường đi và chỗ nằm quen của chó mèo lên sơ đồ, rồi đặt cây tránh xa những chỗ đó. Phần phong thủy cho nơi ở của thú nuôi được nói riêng ở phần đời sống của trang.
Câu hỏi thường gặp
Mèo chỉ liếm phấn hoa ly dính trên lông có nguy hiểm không?
Có thể. Các nguồn thú y cảnh báo rằng một lượng rất nhỏ, kể cả phấn hoa mèo liếm khi chải lông, cũng có thể gây hại cho thận của mèo. Nếu nghi mèo đã tiếp xúc hoa ly, nên lau sạch lông bằng khăn ẩm và đưa đi khám thú y ngay, không chờ biểu hiện.
Trầu bà có độc với mèo không?
Trầu bà chứa tinh thể canxi oxalat, khi mèo nhai có thể gây đau rát miệng, chảy dãi, nôn. Thường không đe doạ tính mạng như hoa ly, nhưng làm mèo khó chịu và cần theo dõi. Nhà có mèo nên treo trầu bà ở chỗ cao, xa bề mặt mèo nhảy tới.
Cây kim tiền có độc với chó không?
Kim tiền thuộc họ Ráy, chứa canxi oxalat như trầu bà, có thể gây kích ứng miệng và nôn khi chó nhai. Cây thường được đặt ở phòng khách theo ý nghĩa phong thủy; nếu nuôi chó, đặt chậu lên đôn cao hoặc kệ, không để dưới sàn.
Có cây phong thủy nào an toàn để đặt dưới sàn khi nuôi mèo không?
Một số cây thường được xếp ít rủi ro như cây dây nhện, cau tiểu trâm, một số dương xỉ lá mềm. Tuy vậy ít rủi ro không có nghĩa mèo nên ăn; ăn nhiều vẫn có thể nôn. Hãy kiểm tra tên khoa học của cây trước khi mua, vì tên tiếng Việt hay trùng.
Mèo cứ nhai lá cây, có cách nào bớt không?
Trồng một chậu cỏ mèo như mầm lúa mì để mèo có chỗ nhai riêng, đưa cây rủi ro lên cao hoặc ra ban công đóng lưới, và dành thời gian chơi với mèo nhiều hơn. Một số mèo nhai cây vì buồn chán; khi có đồ chơi và chỗ nhai riêng, chúng ít tìm đến cây cảnh.
Hoa ly cắm trong phòng mèo không vào có được không?
Không nên. Phấn hoa ly dễ bay và dính vào quần áo, tay người, rồi mèo tiếp xúc khi được bế hoặc cọ người. Cửa phòng cũng có lúc mở. Với nhà có mèo, cách an toàn nhất là không đưa hoa ly vào nhà.