Đặt cây cảnh cạnh bàn thờ là điều nhiều gia đình làm, thường là một cặp chậu nhỏ hai bên, thấp hơn mặt bàn thờ, tán gọn, không che bát hương và cách xa lửa hương; ngay trên mặt bàn thờ thì đa số chỉ bày hoa cắm, quả, không đặt chậu đất. Cũng có nhà kiêng hẳn cây trong phòng thờ vì muốn chỗ thờ chỉ có đồ thờ. Cả hai đều là nếp nhà, không có quy định chung.
Bài này không bàn chuyện đồ thờ hay văn khấn, chỉ nói về cây xanh quanh chỗ thờ: quan niệm phổ biến, kiểu đặt hay gặp, điều nên tránh, và an toàn với hương nến, đèn điện. Mọi điểm nói nên hay kiêng là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; nếu ông bà, bố mẹ trong nhà có nếp riêng, nếp ấy nên được tôn trọng trước.
Vì sao có nhà đặt cây, có nhà kiêng
Bàn thờ gia tiên là nơi trang nghiêm nhất trong nhà Việt. Quan niệm chung là chỗ thờ phải sạch, sáng, yên, cao ráo và được chăm thường xuyên. Cây xanh đi vào chỗ này theo hai cách hiểu. Cách thứ nhất coi cây tươi là hình ảnh của sự sinh sôi, nối dài từ tổ tiên đến con cháu, nên một cặp chậu xanh tốt hai bên bàn thờ được coi là đẹp, cũng như bình hoa tươi trên bàn thờ.
Cách thứ hai cho rằng chỗ thờ chỉ nên có đồ thờ: bát hương, đèn, lọ hoa, mâm bồng, và mọi thứ khác nên để ra ngoài. Người theo cách này lo rằng chậu đất, nước tưới, sâu bọ sẽ làm chỗ thờ kém sạch, và cây héo cạnh bàn thờ là điều không nên thấy. Ở nhiều làng, phòng thờ truyền thống cũng không có cây chậu; cây ở ngoài sân, trước hiên.
Hai cách hiểu này không loại trừ nhau. Điều chung của cả hai là sự sạch sẽ và chăm sóc: nếu đặt cây thì cây phải luôn tươi, đất không vương, nước không đọng; nếu không chăm được như thế thì không đặt là lựa chọn tốt hơn. Đây cũng là lý do nhiều gia đình chỉ bày hoa tươi trên bàn thờ vào ngày rằm, mùng một, lễ Tết, và để cây ở phòng bên cạnh.
Các kiểu đặt cây quanh chỗ thờ hay gặp
Bảng dưới gom những cách đặt phổ biến ở nhà phố, nhà quê và căn hộ. Cột lưu ý ghi điều thường bị bỏ qua.
| Kiểu đặt | Mô tả | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cặp chậu sàn hai bên bàn thờ | Hai chậu cùng loại, đặt dưới sàn sát hai chân bàn thờ | Ngọn cây thấp hơn mặt bàn thờ; không chắn lối đứng thắp hương |
| Chậu nhỏ trên bàn thờ | Chậu cây con đặt cạnh lọ hoa | Nhiều nhà kiêng vì đất, nước tưới, côn trùng ngay chỗ thờ |
| Cây cạnh cửa sổ phòng thờ | Một chậu ở góc có sáng, không sát bàn thờ | Cách hợp lý nhất với phòng thờ có cửa sổ |
| Cây dưới bàn thờ treo tường | Chậu đặt sàn ngay dưới bàn thờ treo | Hơi nóng và tàn hương rơi xuống; nên lệch sang bên |
| Kệ cây làm vách ngăn | Kệ cây thấp ngăn khu thờ với sofa trong căn hộ | Giữ khoảng trống phía trước bàn thờ để đứng lễ |
| Cây giả | Cặp chậu giả hai bên bàn thờ | Không cần tưới nhưng bám bụi, khói hương; phải lau định kỳ |
Phần lớn gia đình chọn một trong ba kiểu đầu. Kiểu cặp chậu sàn hai bên là phổ biến nhất vì giữ được sự cân đối mà không đặt gì lên bàn thờ.
Điều dân gian thường kiêng và lý do phía sau
Cây cao hơn bàn thờ. Quan niệm tôn ti cho rằng không vật gì trong phòng thờ nên lấn chỗ thờ. Lý do thực tế là cây cao sát bàn thờ che ánh sáng, che tầm nhìn khi thắp hương và dễ chạm lửa.
Lá vươn che bát hương, che ảnh thờ. Lá sát bát hương vừa dễ bén lửa vừa hứng tàn hương. Cây có cành vươn ngang nên tỉa hoặc đặt lùi ra.
Cây có gai, lá nhọn chĩa ra. Nhiều nhà ngại vật nhọn ở chỗ thờ, coi là không hợp không khí tĩnh và hiền hoà. Thực tế người đứng lễ, nhất là người già, dễ bị quệt vào tay.
Cây hoa mùi nồng. Hương trầm là mùi chính của phòng thờ; hoa mùi quá nồng át đi, đặc biệt trong phòng nhỏ kín, có người còn thấy khó chịu khi thắp hương lâu.
Cây héo, lá vàng. Quan niệm chung là chỗ thờ không để vật tàn úa. Hoa trên bàn thờ héo thì thay; cây héo cũng vậy, không để lâu.
Cây leo bò lên bàn thờ. Trầu bà hay cây leo để lâu sẽ bám lên chân bàn, lan lên mặt bàn. Nên cắt ngọn hoặc cho leo cột riêng, không cho chạm đồ thờ.
An toàn với hương, nến và đèn thờ
Phòng thờ là chỗ có lửa thường xuyên nhất trong nhà ngoài bếp. Đặt cây ở đây cần nghĩ đến lửa và điện trước:
- Giữ lá cây cách xa bát hương, nến và đèn dầu. Lá khô bén lửa rất nhanh, mà lá ở phòng thờ thường khô vì hơi nóng của hương.
- Không đặt cây ngay dưới chỗ cắm hương đang cháy, vì tàn hương rơi xuống đất chậu và lá.
- Đèn thờ điện, ổ cắm, dây đèn phải khô ráo. Không tưới cây cạnh ổ điện, không để đĩa lót đầy nước gần dây điện.
- Không để cây giả nhựa sát lửa: nhựa cháy sinh khói độc và cháy lan nhanh.
- Khi thắp hương xong mà ra khỏi phòng, kiểm tra lại không có lá nào gần nén hương đang cháy.
- Chậu nặng, đáy rộng, để không đổ khi có người va vào trong lúc đứng lễ, nhất là dịp giỗ Tết đông người.
Nhiều nhà có thói quen thắp hương rồi đi ngủ hoặc đi làm. Với nhà như vậy, giữ khoảng trống quanh bát hương quan trọng hơn mọi lời khuyên bày trí.
Chọn cây cho chỗ thờ: dáng, cỡ và ánh sáng
Phòng thờ thường kín, ít cửa sổ, đặt ở tầng trên cùng hoặc ở gian giữa. Ánh sáng ở đây thường thuộc loại gián tiếp hoặc thiếu sáng, nên cây hợp là cây chịu bóng. Nếu phòng thờ ở tầng thượng có cửa sổ hướng nắng, chọn cây chịu nắng nóng hơn và kéo rèm buổi chiều.
Về dáng, nhiều gia đình chọn cây dáng đứng, lá gọn, tán cân đối, vì hợp với không khí ngay ngắn của chỗ thờ. Cây lá to xoè, cây rủ, cây bò lan thường được để ở chỗ khác. Về cỡ, cây cặp hai bên bàn thờ thường không cao quá mặt bàn thờ; với bàn thờ đứng cao, cây sàn khoảng ngang hông người lớn là vừa.
Một số gia đình dùng cây trồng trong nước hoặc trong sỏi để tránh đất vương vãi. Cách này sạch hơn nhưng phải thay nước mỗi tuần để không thành chỗ muỗi đẻ. Cũng có nhà chỉ bày cây vào dịp Tết, như cặp quất, cặp cây cảnh nhỏ, sau Tết lại đưa ra sân. Đây là cách hợp với gia đình bận rộn: chỗ thờ có màu xanh vào những ngày quan trọng nhất, phần còn lại của năm thì gọn và dễ giữ sạch.
Hoa cắm trên bàn thờ và cây chậu cạnh bàn thờ là hai chuyện khác nhau. Hoa cắm là một phần của lễ vật, được chọn theo nếp nhà và theo dịp; cây chậu là vật trang trí của căn phòng. Vì thế nhiều nhà rất cẩn thận chọn hoa cúng nhưng lại khá thoải mái với cây chậu, miễn cây gọn, sạch và không lấn chỗ thờ.
Giữ chỗ thờ sạch khi có cây
Chỗ thờ có cây cần một nhịp chăm riêng, gắn với nhịp lau dọn bàn thờ mà nhiều gia đình vẫn làm vào cuối tháng âm lịch và trước Tết:
- Tưới cây bằng bình có vòi nhỏ, tưới sát gốc, không phun lên lá để nước không bắn lên chân bàn thờ và sàn.
- Dùng chậu có đĩa lót kín, đổ nước đọng ngay. Nước đọng dưới chân bàn thờ gỗ lâu ngày làm chân bàn mục, đen.
- Phủ mặt đất chậu bằng một lớp sỏi nhỏ để đất không bắn ra và trông gọn hơn.
- Mỗi tuần lau lá bằng khăn ẩm: lá cây trong phòng thờ bám khói hương nhanh hơn ở bất cứ phòng nào khác.
- Mỗi lần lau dọn bàn thờ, kiểm tra luôn chậu cây: lá vàng cắt bỏ, cành vươn gần bát hương tỉa đi, kiến hay côn trùng quanh chậu xử lý ngay.
- Trước ngày giỗ, ngày Tết, nhìn lại chỗ đứng lễ: đông người thì chậu có vướng không, có cần dời tạm sang bên không.
- Khi cây đã quá cỡ hoặc yếu, đưa ra ban công, sân cho hồi lại, thay một chậu khác vào chỗ thờ.
Với nhà ít người, có thể chỉ cần một chậu thay vì một cặp; ít cây mà luôn sạch, tươi vẫn hợp với tinh thần chỗ thờ hơn nhiều cây mà lâu lâu mới chăm.
Bàn thờ trong căn hộ và phòng thờ tầng thượng
Ở căn hộ chung cư, bàn thờ thường đặt trong phòng khách hoặc một góc riêng. Cây ở đây có thêm một việc: làm vách mềm ngăn khu thờ với khu sinh hoạt. Một kệ cây thấp hoặc hai chậu cây cao vừa đặt ở ranh giới, cách bàn thờ một khoảng đủ để đứng thắp hương, giúp khu thờ có cảm giác riêng mà không phải xây vách. Cây ngăn nên thấp hơn tầm nhìn khi đứng để phòng khách không bị chia cắt.
Phòng thờ tầng thượng ở nhà ống thường nóng vì sát mái và có cửa ra sân thượng. Nhiều nhà đặt cây ở sân thượng ngay trước cửa phòng thờ thay vì trong phòng: cây ngoài trời có nắng tốt hơn, che bớt nắng hắt vào phòng thờ, và chỗ thờ bên trong vẫn gọn. Nếu muốn có cây bên trong, chọn chậu nhỏ đặt cạnh cửa sổ, không đặt sát bàn thờ.
Chi tiết về vị trí, độ cao và hướng bàn thờ được nói kỹ trong phần phòng thờ của trang; đồ thờ và cách bày đồ thờ thuộc phạm vi các trang chuyên về đồ thờ. Bài này chỉ dừng ở cây xanh quanh chỗ thờ.
Câu hỏi thường gặp
Có được đặt chậu cây nhỏ ngay trên mặt bàn thờ không?
Một số nhà làm vậy, nhưng nhiều nhà kiêng vì đất, nước tưới và côn trùng ở ngay chỗ thờ. Trên mặt bàn thờ, đa số chỉ bày hoa cắm, quả và đồ thờ. Nếu muốn có màu xanh, đặt cặp chậu dưới sàn hai bên bàn thờ là cách được chấp nhận rộng hơn.
Cặp chậu hai bên bàn thờ nên dùng cây gì?
Không có loài bắt buộc. Nên chọn cây chịu bóng vì phòng thờ thường ít sáng, dáng đứng, lá gọn, không gai, không hoa mùi nồng, và có thể giữ chiều cao thấp hơn mặt bàn thờ. Hai chậu cùng loại, cùng cỡ cho cảm giác cân đối.
Cây cạnh bàn thờ bị héo có phải điềm xấu không?
Không có cơ sở để coi đó là điềm. Cây trong phòng thờ hay héo vì thiếu sáng, hơi nóng của hương và đèn, hoặc tưới không đều. Theo quan niệm chung, chỗ thờ không nên để vật tàn úa, nên thay cây và chọn loài hợp chỗ hơn.
Có nên dùng cây giả hai bên bàn thờ?
Tuỳ nếp nhà. Cây giả không cần tưới nên không có đất và nước ở chỗ thờ, nhưng bám bụi và khói hương, cần lau định kỳ. Cây giả nhựa phải đặt xa lửa hương và nến. Có người theo phong thủy cho rằng cây giả không mang sinh khí; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Cây trồng nước đặt cạnh bàn thờ có cần lưu ý gì?
Cần thay nước ít nhất mỗi tuần, rửa bình và sỏi định kỳ để không có muỗi và rêu. Bình nên nặng, đáy rộng, đặt xa ổ điện và đèn thờ. Nước đục, có mùi là dấu hiệu rễ thối, cần cắt rễ hỏng và thay nước ngay.
Trong nhà có người lớn tuổi không thích cây ở phòng thờ thì sao?
Nên tôn trọng nếp nhà. Phòng thờ là chỗ của cả gia đình, không có quy định nào bắt buộc phải có cây. Màu xanh có thể đưa vào bằng bình hoa tươi vào ngày rằm, mùng một, hoặc đặt cây ở phòng bên cạnh, ở ban công trước phòng thờ.