Để kiến trúc sư thiết kế được mặt bằng vừa đúng công năng vừa hợp quan niệm phong thủy của gia đình, nên đưa yêu cầu ngay từ buổi đầu, kèm số đo hướng thật, và chia yêu cầu thành ba mức: bắt buộc, mong muốn, không quan trọng. Yêu cầu càng cụ thể (bếp ở nửa nào của nhà, cửa chính lệch bên nào, bàn thờ ở tầng nào) thì phương án càng ít phải vẽ lại.
Nhiều cuộc tranh cãi giữa chủ nhà, thầy phong thủy và người thiết kế bắt đầu từ chỗ yêu cầu được nói muộn hoặc nói mơ hồ, kiểu “nhà phải hợp tuổi”. Bài này hướng dẫn chuẩn bị, cách viết đề bài, cách đọc phương án đầu tiên và những chỗ phong thủy phải nhường cho an toàn và pháp luật. Mọi nhận định theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao nên nói yêu cầu phong thủy từ buổi đầu
Người thiết kế dựng phương án theo trình tự: lô đất, hướng nắng gió, lối vào, giao thông, khối ướt, rồi chia phòng. Nếu yêu cầu phong thủy chỉ xuất hiện sau khi phương án đã xong, ví dụ thầy xem và bảo phải dời bếp sang phía bên kia, thì việc dời bếp kéo theo dời khối ướt, đổi đường ống, có khi đổi cả vị trí cầu thang. Phương án gần như phải làm lại.
Ngược lại, khi yêu cầu có ngay từ đầu, người thiết kế coi nó như một ràng buộc giống chỉ giới xây dựng hay hướng nắng. Phần lớn yêu cầu phổ biến, như bếp không đối cửa chính, nhà vệ sinh không ở tâm nhà, gian thờ ở tầng trên cùng, rất dễ đáp ứng nếu biết sớm. Nhiều người thiết kế ở Việt Nam đã quen làm việc với các yêu cầu loại này.
Nói sớm cũng giúp hai bên thống nhất mức độ. Có gia đình chỉ muốn tránh vài điều kiêng phổ biến; có gia đình theo một trường phái cụ thể với tính toán chi tiết. Người thiết kế cần biết mình đang làm việc với kiểu nào để không bỏ sót, cũng không làm quá.
Chuẩn bị gì trước buổi gặp đầu tiên
Những thông tin dưới đây giúp buổi gặp đầu đi thẳng vào việc. Phần phong thủy và phần sinh hoạt nên chuẩn bị song song, vì người thiết kế cần cả hai.
- Số đo hướng thật tại lô đất bằng la bàn hoặc la kinh, ghi rõ đo theo trục nào, đứng ở đâu, có kiểm chéo hai lần hay không.
- Trường phái hoặc cách xem mà gia đình theo, nếu có: chỉ tránh các điều kiêng phổ biến, theo Bát trạch với cung phi của ai, hay theo Huyền không với năm dự kiến hoàn thành.
- Năm sinh của người được chọn làm chuẩn nếu theo Bát trạch, kèm cung phi đã tra; ghi rõ ai là người làm chuẩn để tránh tính nhầm.
- Tập quán thờ cúng của gia đình: thờ mấy ban, có ban thờ Thần Tài – Thổ Địa ở tầng trệt hay không, ai thường thắp hương, có cần không gian cho giỗ chạp đông người.
- Số người ở, tuổi, thói quen: ai dậy sớm, ai làm khuya, có người già cần ở tầng thấp, có dự định đón thêm người về ở.
- Những điều gia đình chắc chắn không chấp nhận, kể cả lý do thuần cảm xúc. Nói ra từ đầu tốt hơn để người thiết kế tự đoán.
Nếu gia đình làm việc với một thầy phong thủy, nên xin thầy ghi các yêu cầu thành văn bản ngắn, có sơ đồ phương vị, để chuyển cho người thiết kế thay vì truyền đạt qua lời kể.
Chia yêu cầu thành ba mức
Một bảng ba mức giúp người thiết kế biết chỗ nào được linh hoạt. Ví dụ giả định dưới đây của một gia đình theo các điều kiêng phổ biến, có tham khảo Bát trạch.
| Mức | Ví dụ yêu cầu | Người thiết kế hiểu là |
|---|---|---|
| Bắt buộc | Nhà vệ sinh không nằm trên bàn thờ và bếp; gian thờ ở tầng trên cùng | Ràng buộc cứng, phương án nào vi phạm thì loại |
| Bắt buộc | Cửa chính, bếp, cầu thang không thẳng hàng một trục từ cửa trước ra sau | Ràng buộc cứng về giao thông |
| Mong muốn | Bếp nằm ở nửa phía sau, mặt bếp quay về một trong bốn phương tốt theo cung phi | Cố gắng đáp ứng, có thể chỉnh hướng đặt bếp |
| Mong muốn | Phòng ngủ chính ở phương tốt theo cung phi | Ưu tiên nếu không làm phòng nóng hoặc ồn |
| Không quan trọng | Màu sơn theo ngũ hành, số bậc cầu thang theo cách đếm dân gian | Bàn sau, ở giai đoạn hoàn thiện |
Khi mọi thứ đều ghi “bắt buộc”, người thiết kế không còn chỗ xoay và phương án thường thành chắp vá. Giữ mức bắt buộc ở vài điều quan trọng nhất với gia đình.
Viết lại những yêu cầu mơ hồ
“Nhà phải hợp tuổi.” Người thiết kế không biết làm gì với câu này. Viết lại thành: hướng cửa chính nằm trong khoảng độ nào, hoặc thuộc nhóm hướng nào theo cung phi của ai; bếp đặt ở nửa nào của nhà.
“Bếp phải toạ hung hướng cát.” Cần nói rõ phương hung, phương cát theo ai, và hướng bếp tính theo mặt người đứng nấu hay theo lưng bếp. Các tài liệu khác nhau ở điểm này, nên ghi rõ cách tính gia đình theo.
“Không phạm gì cả.” Danh sách điều kiêng có thể dài vô hạn. Hãy chọn năm đến mười điều mà gia đình quan tâm thật sự và ghi ra.
“Phòng thờ phải đẹp, trang nghiêm.” Cụ thể hoá: bàn thờ dài bao nhiêu, cần bao nhiêu chỗ đứng lễ, có cần cửa sổ thoát khói hương, có treo hoành phi câu đối không để chừa tường.
“Nhà phải thông thoáng.” Đây là yêu cầu chung của cả phong thủy lẫn kiến trúc; nên nói rõ hơn bằng việc mong có giếng trời, cửa sổ ở phòng nào, có muốn ngủ không bật điều hoà vào mùa nào.
Đọc phương án mặt bằng đầu tiên
Khi nhận phương án đầu, đừng vội nhìn phối cảnh. Đọc mặt bằng theo thứ tự dưới đây, ghi câu hỏi ra giấy để buổi trao đổi sau tập trung.
- Tìm mũi tên chỉ hướng Bắc trên bản vẽ, so với số đo hướng của gia đình. Lệch nhiều thì hỏi lại trước khi đọc tiếp.
- Đi theo lối vào từ cổng tới cửa chính, từ cửa chính tới chân thang, bếp, từng phòng ngủ. Ghi chỗ nào phải đi xuyên qua phòng khác.
- Đánh dấu khối ướt từng tầng, chồng các tầng lên nhau, kiểm các cặp trên – dưới mà gia đình kiêng.
- Kiểm từng yêu cầu bắt buộc trong bảng ba mức: đạt, chưa đạt, đạt một phần.
- Kiểm các yêu cầu mong muốn và hỏi người thiết kế vì sao chỗ nào chưa đạt; thường sẽ có một lý do kỹ thuật đáng nghe.
- Cuối cùng mới xem tỉ lệ phòng, cửa sổ, cách kê đồ và hình ảnh phối cảnh.
Cách đọc bản vẽ chi tiết hơn, như xác định tâm nhà, đọc ký hiệu và mặt cắt, có bài riêng trong mục đọc bản vẽ theo phong thủy.
Ví dụ giả định: một đề bài gọn trên một trang giấy
Một gia đình bốn người ở Đồng Nai chuẩn bị xây nhà ống bốn mét nhân hai mươi mét, ba tầng. Trước buổi gặp, họ viết một trang gồm bốn phần. Phần một là dữ liệu: số đo hướng mặt tiền đo hai lần ở hai điểm khác nhau, ảnh chụp lô đất lúc ba giờ chiều, ghi chú mùa mưa nước dồn về phía sau. Phần hai là sinh hoạt: hai vợ chồng đi làm sớm, con lớn học cấp ba cần phòng yên, bà nội thỉnh thoảng lên ở vài tháng.
Phần ba là yêu cầu theo quan niệm, chia ba mức như bảng ở trên, có đúng ba điều bắt buộc. Phần bốn là những điều không chấp nhận: không muốn ban thờ Thần Tài đặt ở góc khuất, không muốn cầu thang xoắn vì bà đi lại khó.
Với trang giấy ấy, người thiết kế đưa ra hai phương án ngay lần đầu, cả hai đều đạt ba điều bắt buộc, khác nhau ở vị trí bếp và phòng bà. Buổi trao đổi thứ hai chỉ còn chọn giữa hai phương án, thay vì giải thích lại từ đầu gia đình muốn gì. Đây là ví dụ giả định, nhưng cách chuẩn bị trên dùng được cho hầu hết các gia đình.
Những chỗ phong thủy phải nhường
Phong thủy không thay được quy chuẩn xây dựng, kết cấu, phòng cháy chữa cháy và giấy phép. Khi một yêu cầu theo quan niệm đụng tới những thứ này, nó phải nhường. Ví dụ hay gặp: muốn dời cầu thang để tránh tâm nhà nhưng vị trí mới không đủ chiều dài cho bậc thang an toàn; muốn đổi hướng cửa chính nhưng vượt chỉ giới xây dựng; muốn bịt kín ô cửa phía nào đó nhưng ô ấy là lối thoát nạn thứ hai.
Kết cấu cũng là vùng không nên ép. Dời cột để có phòng vuông vắn hay để tránh dầm ngang trên giường đều phải được kỹ sư kết cấu tính lại. Nếu không có cách nào khác, hãy chấp nhận dầm và xử lý bằng trần giả, cách kê đồ.
Chỗ cuối cùng cần nhường là tiền và thời gian. Một yêu cầu thuần quan niệm làm phát sinh chi phí lớn, ví dụ đổi toàn bộ hệ ống đã thi công để dời một nhà vệ sinh vài mét, đáng được cân nhắc thật bình tĩnh: mức tin của gia đình vào điều ấy đến đâu, và có cách nào nhẹ hơn để yên lòng hay không.
Khi thầy phong thủy và người thiết kế không đồng ý
Bất đồng là chuyện bình thường, vì hai bên nhìn ngôi nhà từ hai hệ quy chiếu khác nhau. Cách xử lý hiệu quả là đề nghị mỗi bên ghi lý do của mình thành một câu cụ thể. Thầy nói bếp đặt đó không tốt theo phương vị nào, của ai; người thiết kế nói dời bếp sẽ vướng gì, tốn gì. Khi lý do đã cụ thể, chủ nhà mới cân được.
Thường có phương án thứ ba mà cả hai chấp nhận: giữ vị trí bếp nhưng xoay hướng đặt; giữ cửa nhưng dịch lệch vài chục phân; giữ cầu thang nhưng đổi chiều lên. Phương án thứ ba thường chỉ xuất hiện khi hai bên cùng ngồi nhìn một bản vẽ thay vì truyền lời qua chủ nhà.
Sau cùng, nên ghi lại các quyết định đã chốt và lý do vào hồ sơ ngôi nhà, cùng số đo hướng và bản vẽ hoàn công. Mười năm sau khi sửa nhà, người thiết kế mới và cả gia đình sẽ biết vì sao bếp nằm ở đó, cửa lệch về bên kia, và không phải tranh luận lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói yêu cầu phong thủy với kiến trúc sư không?
Nên, và nên nói từ buổi đầu. Yêu cầu biết sớm thì người thiết kế coi như một ràng buộc khi dựng phương án; yêu cầu đến muộn thường buộc phải vẽ lại cả mặt bằng.
Cần chuẩn bị gì trước khi gặp kiến trúc sư?
Số đo hướng thật tại lô đất, trường phái gia đình theo nếu có, năm sinh và cung phi người làm chuẩn, tập quán thờ cúng, số người và thói quen sinh hoạt, cùng những điều gia đình chắc chắn không chấp nhận.
Vì sao nên chia yêu cầu thành ba mức?
Để người thiết kế biết chỗ nào là ràng buộc cứng, chỗ nào được linh hoạt. Nếu mọi yêu cầu đều bắt buộc, phương án dễ thành chắp vá và tốn diện tích.
Yêu cầu phong thủy vướng quy chuẩn xây dựng thì sao?
Quy chuẩn xây dựng, kết cấu, phòng cháy và giấy phép luôn được ưu tiên. Phong thủy là kiến thức văn hoá tham khảo, không thay được các yêu cầu an toàn và pháp lý; nên tìm cách điều chỉnh nhỏ trong phạm vi cho phép.
Thầy phong thủy và kiến trúc sư bất đồng thì làm gì?
Đề nghị mỗi bên ghi lý do cụ thể, rồi cùng ngồi xem một bản vẽ để tìm phương án thứ ba như xoay hướng đặt, dịch lệch vài chục phân hoặc đổi chiều cầu thang.
Có cần lưu lại các quyết định phong thủy không?
Nên lưu cùng hồ sơ ngôi nhà: số đo hướng, bản vẽ hoàn công, các quyết định đã chốt và lý do. Lần sửa nhà sau sẽ không phải tranh luận lại từ đầu.