Bộ khung nhà gỗ cổ Việt gồm các hàng cột đứng trên chân tảng, nối với nhau thành từng bộ vì kèo theo chiều ngang nhà và bằng xà, đòn tay theo chiều dọc; hai cột cao nhất ở giữa mỗi vì gọi là cột cái, hai cột thấp hơn phía ngoài là cột quân. Gỗ tốt nhất để làm khung theo kinh nghiệm dân gian là bốn loại gọi chung là tứ thiết: đinh, lim, sến, táu. Phong thủy và tập quán làm nhà gắn với bộ khung này nhiều lời kiêng, từ chiều gốc ngọn của cột tới nguồn gốc của gỗ.
Bài này giải nghĩa từng bộ phận để bạn đọc hiểu khi đi xem nhà gỗ, làm việc với thợ mộc hay mua nhà gỗ cũ, rồi đặt các lời kiêng cạnh lý do kỹ thuật. Những gì gọi là tốt hay xấu theo quan niệm là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần chịu lực, mối mọt, ẩm mục thì là chuyện kiểm tra được.
Tên gọi các bộ phận trong khung nhà gỗ
Tên gọi có thể khác chút ít giữa các vùng và giữa các phường thợ. Bảng dưới dùng cách gọi phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ:
| Bộ phận | Là gì | Vai trò chịu lực | Quan niệm thường gặp |
|---|---|---|---|
| Cột cái | Hai cột cao nhất ở giữa mỗi bộ vì | Gánh phần lớn tải mái qua câu đầu | Xương sống của nhà, chọn gỗ tốt nhất, dựng trước |
| Cột quân | Hai cột thấp hơn ở phía ngoài cột cái | Đỡ phần mái phía ngoài | Như "quân" đứng hầu cột cái |
| Cột hiên | Hàng cột ngoài cùng đỡ mái hiên (nếu có) | Đỡ mái chìa, thường nhỏ hơn | Cột đón khách, hay được chạm đẹp |
| Câu đầu | Thanh ngang lớn nối đầu hai cột cái | Đỡ phần vì phía trên | Nằm cao nhất trong tầm mắt, kiêng kê giường ngay dưới |
| Xà | Thanh dọc nối các cột giữa hai bộ vì | Giằng các bộ vì với nhau | Xà lớn lộ ra là chỗ dân gian hay nói "xà đè" |
| Kẻ, bẩy | Thanh xiên đỡ mái ở phía ngoài cột | Đưa mái chìa ra xa thành hiên | Hay được chạm hoa lá, con vật |
| Đòn tay, rui, mè | Các lớp thanh nhỏ dần đỡ ngói | Phân tải ngói xuống vì kèo | Mục, gãy là mái võng |
| Thượng lương | Thanh gỗ ở đỉnh nóc | Khép đỉnh mái | Gác lên trong lễ thượng lương |
Lễ gác thượng lương, cất nóc đã có bài riêng trong danh mục động thổ, cất nóc. Ở đây chỉ cần nhớ thượng lương là điểm cao nhất của khung, nơi nhiều gia đình ghi ngày dựng nhà.
Ba kiểu vì kèo hay gặp ở nhà dân
Vì chồng rường. Phía trên câu đầu là các con rường xếp chồng lên nhau, ngắn dần lên trên, đỡ các đòn tay. Kiểu này cho không gian giữa nhà thoáng và trang trọng, các đầu rường hay được chạm. Dân gian thường gặp ở nhà khá giả, nhà thờ họ.
Vì giá chiêng. Trên câu đầu đặt hai trụ ngắn đỡ một thanh ngang, tạo khung giống cái giá treo chiêng. Kiểu này cứng, đơn giản hơn chồng rường, dễ làm, hay gặp ở nhà dân Bắc Bộ.
Vì kèo kẻ chuyền (kèo kẻ). Dùng các thanh kẻ xiên truyền lực mái xuống cột, phần giữa có thể kết hợp với rường hoặc giá chiêng. Kiểu này linh hoạt, đưa mái ra rộng.
Cách đếm gian. Mỗi gian là khoảng giữa hai bộ vì. Nhà ba gian hai chái có bốn bộ vì chính và hai bộ vì chái; đếm số bộ vì là cách nhanh nhất để biết nhà có bao nhiêu gian khi nhìn từ bên trong.
Mộng và chốt thay cho đinh. Các thanh ghép vào cột bằng mộng xuyên, mộng ngoàm và chốt gỗ. Khung mộng chịu được dao động khi gió lớn và tháo dựng lại được. Một khung bị cưa mộng, đóng đinh sắt để "chữa nhanh" thường làm gỗ nứt dọc theo năm tháng.
Gỗ tứ thiết và chuyện chọn gỗ
Tứ thiết, nghĩa là bốn loại gỗ "cứng như sắt", gồm đinh, lim, sến, táu. Đây là các loại gỗ nặng, cứng, ít bị mối mọt, được dân gian xếp vào hàng tốt nhất để làm cột, kèo. Nhà gỗ lim, nhà gỗ táu có thể đứng hàng trăm năm nếu chân cột khô và mái không dột. Ngoài tứ thiết, nhiều nhà dùng gỗ mít, gỗ xoan, gỗ dổi tuỳ điều kiện và vùng miền; gỗ mít hay được dùng cho đồ thờ và chạm khắc vì thớ mịn.
Nhiều loại gỗ quý trong số này nay thuộc diện quản lý chặt, khai thác từ rừng tự nhiên bị hạn chế. Gỗ lim trên thị trường phần lớn là gỗ nhập khẩu, như lim Nam Phi, có đặc điểm khác lim xanh trong nước. Khi làm nhà gỗ mới, bạn nên yêu cầu giấy tờ nguồn gốc gỗ và nhờ người có kinh nghiệm phân biệt chủng loại, vì cùng một tên gọi có thể là nhiều loại gỗ khác nhau.
Dưới góc phong thủy, ngũ hành của gỗ thuộc hành Mộc, và nhà gỗ được xem là ấm, "có hơi người". Cách diễn giải này là quan niệm; điều đo được là gỗ cách nhiệt tốt hơn bê tông, điều hoà độ ẩm khá, và nhà gỗ có cảm giác dễ chịu khi chân cột khô, mái kín. Ngược lại, nhà gỗ ẩm thấp, thiếu nắng thì mốc, mọt nhanh, chẳng còn "ấm" chút nào.
Một chi tiết người làm nghề hay dặn: gỗ cần được phơi, hong hoặc sấy cho đủ khô trước khi chế tác. Gỗ còn tươi khi khô dần sẽ co ngót, làm mộng lỏng, nứt chân cột. Nhiều chuyện "nhà gỗ mới dựng đã kêu răng rắc" mà người ta gán cho điều xấu, thực ra là gỗ đang co ngót.
Những lời kiêng về cột và gỗ, và lý do có thể có
Kiêng dựng cột ngược gốc ngọn. Dân gian kiêng dựng cột lộn đầu, ngọn cây quay xuống đất. Ngoài ý nghĩa "thuận theo tự nhiên", về kỹ thuật phần gốc thường to, chắc, nặng hơn nên đặt dưới cho vững; người thợ có kinh nghiệm cũng nói gỗ dựng thuận chiều thớ ít nứt hơn. Thợ cả thường đánh dấu gốc ngọn ngay khi pha gỗ để khỏi nhầm.
Kiêng dùng gỗ không rõ nguồn gốc. Có nơi kiêng dùng gỗ lấy từ đình chùa đổ nát, gỗ quan tài, gỗ cây bị sét đánh, cây chết khô đứng. Đây là các quan niệm tín ngưỡng, mức tin tuỳ mỗi người. Nhìn thực tế, gỗ cũ không rõ nguồn dễ có mọt sẵn, gỗ cây chết đứng có thể đã mục lõi, nên kiểm tra kỹ là cần dù bạn tin hay không.
Kiêng cột có mắt lớn, nứt dọc ở chỗ chịu lực. Nhiều người cho cột có mắt gỗ to, vết nứt dài là "xấu tướng". Về kết cấu, mắt lớn và nứt dọc làm giảm sức chịu tải, nhất là ở cột cái. Chọn cột cái là việc thợ cả làm kỹ nhất vì lý do này.
Kiêng đục, khoét, đóng đinh lên cột cái. Cột cái được coi là phần quan trọng nhất của nhà. Mỗi lỗ khoan vào cột là một lối cho nước, mối và nấm. Treo đồ thì nên dùng giá, dây hoặc móc trên xà phụ.
Kiêng kê giường, bàn thờ ngay dưới câu đầu. Đây là biến thể của quan niệm "xà đè". Nằm hoặc ngồi lâu dưới một thanh gỗ lớn khiến nhiều người thấy nặng nề. Dời lệch một chút khỏi câu đầu là cách đơn giản, không cần vật hoá giải nào.
Bộ khung và cách bày biện bên trong nhà gỗ
Vì khung gỗ lộ ra gần như toàn bộ, nhà gỗ cổ có một "lưới" sẵn để bày biện: các hàng cột chia nhà thành gian, các câu đầu và xà đánh dấu những đường ngang trên đầu. Người xưa xếp đồ theo lưới ấy. Bàn thờ đặt ở gian giữa, sát vách hậu, giữa hai cột cái phía sau; sập hoặc bộ trường kỷ đặt ở gian giữa phía trước; hai gian bên kê phản, tủ chè, án gian. Nhờ đi theo cột, đồ đạc không bao giờ chắn lối đi chính từ cửa vào bàn thờ.
Phong thủy nhìn bố cục này qua trục giữa và thế "có tựa": bàn thờ tựa vách hậu kín, ghế chủ nhà tựa vào cột hoặc vách, không quay lưng ra cửa. Lý do thực tế là người ngồi có chỗ dựa, nhìn được người ra vào, và gian giữa giữ được sự trang nghiêm.
Khi đưa nội thất hiện đại vào nhà gỗ, vài lỗi hay gặp là kê tủ cao sát cột làm gỗ không thở được, đặt máy lạnh thổi thẳng vào cột gây co ngót không đều, khoan lên cột để treo tivi. Các thiết bị nặng nên có giá đứng riêng; đường điện đi trong ống, bám theo xà phụ chứ không đục rãnh trên cột cái. Ánh sáng trong nhà gỗ thường tối vì gỗ sẫm màu và hiên sâu; dùng đèn hắt lên mái hoặc đèn chiếu vào vách làm nhà sáng mà không cần treo đèn chùm nặng lên câu đầu.
Kích thước cửa, chiều cao bàn thờ, độ rộng gian trong nhà gỗ cổ thường được thợ cả tính theo thước tầm và đối chiếu với thước Lỗ Ban, hai thứ được bàn ở bài riêng trong danh mục. Đó là quy ước dân gian; khi sửa nhà, bạn có thể giữ nguyên các số đo cũ để bộ khung và đồ đạc vẫn ăn khớp với nhau.
Kiểm một bộ khung nhà gỗ cũ: các bước cơ bản
Khi mua, thừa kế hoặc chuẩn bị sửa một ngôi nhà gỗ, bạn có thể tự đi một vòng kiểm sơ bộ trước khi mời thợ, theo thứ tự từ dưới lên:
- Chân tảng và nền. Chân tảng có nứt, lún, nghiêng không; nền quanh chân cột có đọng nước không.
- Chân cột. Gõ bằng cán dao hay búa gỗ quanh chân cột; tiếng đục, phần gỗ mềm, bột gỗ rơi ra là dấu hiệu mục hoặc mối.
- Thân cột và mộng. Tìm vết nứt dọc dài, mộng lỏng, chốt rơi, chỗ đã bị đóng đinh sắt.
- Câu đầu, xà, kẻ. Nhìn từ dưới lên xem có võng, có vết ố nước từ mái không.
- Đòn tay, rui, mè. Thanh nào gãy, cong, ố nước là chỗ mái đã dột lâu.
- Đường nóc. Đứng xa nhìn đường nóc có thẳng không; nóc võng thường là dấu hiệu vì kèo hoặc cột đã lún.
- Ghi lại, chụp ảnh, rồi mời thợ có kinh nghiệm nhà gỗ cổ. Việc thay cột, thay kèo phải chống đỡ khung đúng cách, không tự làm.
Khi danh sách này đã ổn, việc bàn đến hướng, bố trí theo phong thủy mới có cơ sở. Một ngôi nhà gỗ đẹp về phong thủy mà chân cột mục thì vẫn là một ngôi nhà không an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ tứ thiết gồm những loại nào?
Theo cách gọi dân gian, tứ thiết gồm bốn loại gỗ: đinh, lim, sến, táu. Đây là những loại gỗ nặng, cứng, bền với mối mọt, xưa được ưu tiên làm cột, kèo cho đình chùa và nhà khá giả. Nhiều loại hiện thuộc diện quản lý chặt nên cần kiểm nguồn gốc khi mua.
Vì sao cột nhà gỗ không chôn xuống đất?
Cột được kê trên chân tảng bằng đá để tránh hơi ẩm và mối từ đất. Gỗ chôn trong đất ẩm dễ mục chân. Kê trên chân tảng còn giúp khung có độ đàn hồi nhẹ khi gió lớn và dễ thay cột khi cần.
Dựng cột ngược gốc ngọn thì sao?
Dân gian kiêng điều này như một lỗi lớn khi làm nhà. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về kỹ thuật, đặt gốc to và nặng xuống dưới thường vững hơn, và thợ cả luôn đánh dấu gốc ngọn từ đầu nên lỗi này ít khi xảy ra với thợ có tay nghề.
Nhà gỗ mới dựng có tiếng kêu răng rắc có sao không?
Phần lớn là do gỗ co ngót khi khô dần hoặc do nhiệt độ thay đổi giữa ngày và đêm. Nếu tiếng kêu đi kèm vết nứt lớn, mộng tụt, nóc võng thì cần mời thợ kiểm tra. Đây là chuyện kỹ thuật, không cần lo theo hướng điềm báo.
Có nên đổ bê tông bọc chân cột gỗ cũ cho chắc không?
Không nên. Bọc bê tông kín chân cột giữ ẩm lại trong gỗ và che mất dấu hiệu mục, mối. Cách đúng là thay đoạn chân cột hỏng bằng phương pháp nối cột truyền thống hoặc thay chân tảng, do thợ có kinh nghiệm làm.
Nhà gỗ có hợp với người mệnh nào không?
Một số người đọc nhà gỗ theo ngũ hành và bàn chuyện hợp mệnh. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và site không lập bảng hợp mệnh cá nhân. Điều chắc chắn hơn là nhà gỗ cần khô ráo, thoáng, xa lửa và được bảo dưỡng đều thì mới bền và dễ chịu.