Nhà có mặt bằng gần vuông được phong thủy ưa vì cân đối, dễ đặt lưới chín cung, không khuyết góc; nhưng khó nhất khi chia phòng là phần giữa nhà xa tường ngoài nên dễ tối và bí. Các cách làm phổ biến là để tâm nhà thành sảnh hoặc phòng sinh hoạt có lấy sáng từ trên, đặt lối đi quanh lõi giữa, hoặc khoét hẳn một sân trong nhỏ.
Ý nghĩa của trung cung theo các trường phái đã có bài riêng trong mục Bát quái và cửu cung. Bài này đi vào thao tác: ba sơ đồ chia phòng hay gặp, cách xử lý tâm nhà, cách đưa gió và ánh sáng vào giữa, kèm một ví dụ giả định nhà một tầng mười nhân mười mét ở nông thôn.
Nhà vuông khác nhà ống ở điểm nào
Nhà ống có hai mặt thoáng và chiều sâu gấp mấy lần chiều ngang; bài toán chính là đưa sáng vào giữa chiều sâu. Nhà vuông thì ngược lại: có thể có đến bốn mặt thoáng, nhưng khoảng cách từ tâm ra mỗi tường ngoài đều bằng nhau. Với nhà mười nhân mười mét, tâm nhà cách tường ngoài khoảng năm mét, đủ xa để ánh sáng ngày từ cửa sổ không với tới.
Một khác biệt nữa là lối đi. Ở nhà ống, lối đi gần như luôn là một đường thẳng dọc nhà. Ở nhà vuông, các phòng xếp quanh bốn phía, nên lối đi dễ thành vòng tròn hoặc hình chữ thập, chiếm nhiều diện tích nếu không tính trước. Nhiều nhà vuông tự xây ở quê có hành lang dài vòng quanh mà phòng nào cũng nhỏ.
Vì thế khi chia phòng cho nhà vuông, hai câu hỏi đầu tiên luôn là: phần giữa nhà dùng làm gì, và người đi từ cửa tới các phòng theo đường nào. Trả lời được hai câu này, việc xếp từng phòng trở nên dễ.
Ba sơ đồ chia phòng phổ biến cho nhà vuông
Sơ đồ sảnh giữa. Phòng khách hoặc phòng sinh hoạt chung nằm ở giữa, các phòng ngủ, bếp, vệ sinh xếp quanh, mở cửa thẳng vào sảnh. Ưu điểm là gần như không tốn hành lang. Nhược điểm là mọi phòng đều mở ra khu động, riêng tư kém, và phần giữa cần lấy sáng từ mái.
Sơ đồ chữ thập. Hai lối đi cắt nhau ở tâm chia nhà thành bốn góc, mỗi góc một nhóm phòng. Sơ đồ này rõ ràng, thông gió tốt theo hai chiều, gợi nhớ cách chia cửu cung. Nhược điểm là bốn đầu lối đi thường thành bốn cửa ra ngoài, dễ thành xuyên đường nếu hai cửa đối nhau thẳng hàng.
Sơ đồ hai dãy. Một dãy phòng ngủ ở phía mát, một dãy khách – bếp – ăn ở phía còn lại, giữa là hành lang hoặc khối thang, vệ sinh. Đây là cách phân khu động – tĩnh rõ nhất, hợp gia đình đông người.
Sơ đồ sân trong. Khoét một sân nhỏ ở giữa hoặc lệch tâm, các phòng bao quanh. Cách này giải quyết triệt để chuyện tối và bí, rất hợp khí hậu nóng, nhưng tốn diện tích và cần xử lý thoát nước mưa ở sân.
Giữ tâm nhà: nên đặt gì, nên tránh gì
Theo quan niệm của nhiều trường phái, tâm nhà là trung cung, nên giữ thoáng, sạch, có người qua lại vừa phải; nên tránh đặt nhà vệ sinh, bếp nấu và chân cầu thang đúng ở tâm. Lý do theo trường phái là trung cung thuộc Thổ, chủ sự ổn định của cả nhà. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Đặt cạnh lời khuyên ấy là các lý do kỹ thuật khá trùng khớp. Nhà vệ sinh ở giữa nhà vuông không có tường ngoài để mở ô thoáng, phải dùng quạt hút và ống dài. Bếp ở giữa thì khói mùi lan ra mọi phía. Cầu thang ở giữa cắt phần sinh hoạt chung làm đôi, và ở nhà một tầng có gác thì chiếm ngay vị trí sáng nhất nếu có ô lấy sáng mái.
Những thứ hợp đặt ở tâm nhà vuông là sảnh, phòng sinh hoạt chung có ô lấy sáng trên mái, sân trong, hoặc một khoảng trống để bàn ăn gia đình. Ở nhà ở quê có gian thờ, nhiều gia đình đặt gian thờ ở giữa nhà theo kiểu nhà ba gian; khi đó phần lấy sáng nên đặt ngay phía trước gian thờ, không đặt ngay trên ban thờ để tránh mưa hắt và nắng chiếu thẳng.
Đưa ánh sáng và gió vào phần giữa
Cách phổ biến nhất là ô lấy sáng trên mái: một khoảng mái kính hoặc tấm lợp lấy sáng ngay trên sảnh giữa, có lớp che nắng hoặc tấm khuếch tán để không thành chỗ nóng như lò. Với nhà mái ngói, có thể nâng một phần mái giữa cao hơn, chừa khe cửa sổ đứng quanh, vừa lấy sáng vừa cho hơi nóng thoát lên. Cách làm này giống kiểu mái hai tầng của nhiều nhà xưa.
Cách thứ hai là vách và cửa trong nhà có ô kính hoặc ô thoáng phía trên, cho ánh sáng từ các phòng ngoài lọt vào phần giữa. Cửa phòng có ô kính mờ phía trên giữ được riêng tư mà vẫn san sẻ ánh sáng.
Gió cần đường vào và đường ra. Với nhà vuông bốn mặt thoáng, chỉ cần các cửa sổ ở hai phía đối diện cùng mở, cộng với khe thoáng trên mái giữa, là có được hiệu ứng ống khói kéo hơi nóng ra ngoài. Điều cần tránh là để các phòng ngoài đóng kín hết cửa, khiến phần giữa thành túi khí tù. Phong thủy gọi đó là khí không lưu thông; người ở chỉ đơn giản thấy nóng và ẩm.
Nhà vuông có gác lửng hoặc hai tầng
Khi nhà vuông có thêm tầng, cầu thang trở thành câu hỏi lớn nhất. Đặt thang ở tâm thì lối lên ngắn từ mọi phòng nhưng chiếm đúng phần sinh hoạt chung và vướng quan niệm về trung cung. Đặt thang sát một tường ngoài, thường là tường phía Tây hoặc tường ít giá trị nhìn ra, thì thang thành lớp đệm chắn nắng và phần giữa được để trống. Cách thứ hai được dùng nhiều hơn ở nhà vườn và nhà ở quê.
Tầng trên của nhà vuông thường nhỏ hơn tầng dưới, để lại phần mái bằng làm sân phơi hoặc sân thượng. Khi đó cần đọc tầng trên chồng lên tầng dưới như với nhà phố: khu vệ sinh tầng trên nên rơi vào khu ướt tầng dưới, không rơi vào giữa gian thờ hay giữa phòng ngủ ông bà.
Nếu ô lấy sáng mái nằm ở tâm, tầng trên có thể chừa một khoảng thông tầng nhìn xuống sảnh giữa. Khoảng thông tầng giúp gió đi lên và ánh sáng đi xuống, nhưng phải có lan can đủ cao và chắc chắn, nhất là khi nhà có trẻ nhỏ. Đây là chỗ an toàn cần đặt trước mọi bàn luận về hướng.
Nhà vuông trong kiến trúc dân gian và nhà vườn hôm nay
Nhà ở nông thôn Việt Nam truyền thống ít khi vuông; nhà chính thường dài theo chiều ngang với số gian lẻ, nhà ngang và bếp làm riêng, ghép thành hình chữ L hoặc chữ U quanh sân. Sân gạch ở giữa đóng vai trò của “tâm” trong tổ hợp: nơi phơi thóc, làm cỗ, đón nắng và gió cho các nhà xung quanh. Theo cách nhìn ấy, sân trong của nhà vuông hôm nay là cái sân xưa thu nhỏ và kéo vào giữa nhà.
Nhà vuông một khối xuất hiện nhiều khi người ta gom nhà chính, bếp và khu vệ sinh vào một mái cho gọn, tiết kiệm đất và tiện đi lại lúc trời mưa. Cái được là gọn; cái mất là khoảng sân giữa các khối từng giữ cho nhà thoáng. Vì vậy lời khuyên chừa một sân trong hoặc ô lấy sáng giữa nhà vừa có căn cứ khí hậu, vừa nối với cách tổ chức nhà cửa quen thuộc của người Việt.
Khi gia đình còn đất rộng, cũng có thể cân nhắc tách bếp thành khối riêng nối bằng hành lang có mái như nhà xưa. Cách này đỡ nóng và đỡ mùi cho nhà chính, đồng thời giữ được không khí sân vườn mà nhiều người lớn tuổi quen.
Ví dụ giả định: chia một nhà một tầng 10 x 10 mét
Ví dụ giả định dưới đây là nhà ở nông thôn Thanh Hóa, mặt tiền hướng Nam, gia đình bốn người có ông bà thỉnh thoảng về ở. Diện tích ghi là gần đúng để hình dung tỉ lệ, chưa trừ tường.
| Không gian | Vị trí trên mặt bằng | Diện tích gần đúng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hiên và sảnh vào | Giữa mặt Nam | 10 m² | Cửa chính lệch nhẹ khỏi trục, có bình phong thấp |
| Phòng sinh hoạt chung, gian thờ | Tâm nhà, lùi về phía Bắc | 24 m² | Ô lấy sáng mái phía trước bàn thờ |
| Phòng ngủ chính | Góc Đông Nam | 15 m² | Nắng sáng, gió hè |
| Phòng ngủ con | Góc Đông Bắc | 12 m² | Cửa sổ phía Đông |
| Phòng ông bà | Góc Tây Nam, có lam che | 12 m² | Gần nhà vệ sinh, tường Tây có hành lang đệm |
| Bếp và phòng ăn | Góc Tây Bắc | 15 m² | Cuối hướng gió hè, có tường ngoài thoát khói |
| Nhà vệ sinh, giặt | Dải giữa phía Tây | 7 m² | Ô thoáng ra tường Tây, gom ống một phía |
Tổng các ô xấp xỉ diện tích sàn, phần còn lại dành cho tường và lối đi ngắn. Đặt phòng ông bà ở Tây Nam là lựa chọn của gia đình trong ví dụ giả định, kèm điều kiện che nắng kỹ; nếu không che được, nên đổi chỗ với bếp.
Lỗi hay gặp ở nhà vuông tự xây
Lỗi phổ biến nhất là hành lang vòng quanh lõi giữa, mỗi phòng một cửa ra hành lang. Diện tích hành lang có khi chiếm gần một phần năm sàn nhà, trong khi phòng nào cũng chật. Gộp hành lang vào phòng sinh hoạt giữa thường giải quyết được.
Lỗi thứ hai là để phòng giữa không có lấy sáng, ban ngày phải bật đèn, mùa nồm ẩm ướt. Gia đình khi đó hay dồn ra hiên ngồi, phòng giữa thành chỗ để đồ. Một ô lấy sáng mái làm từ đầu rẻ hơn nhiều so với khoét sau.
Lỗi thứ ba là chia bốn góc đều nhau theo kiểu chia cửu cung, bất kể góc nào nắng, góc nào gió. Lưới chín ô là công cụ đọc phương vị, không phải khuôn bắt buộc mỗi ô một phòng. Phòng ngủ có thể chiếm một ô rưỡi, nhà vệ sinh chỉ nửa ô.
Lỗi cuối cùng là cửa trước và cửa sau thẳng trục qua phòng giữa. Với nhà vuông, chỉ cần lệch cửa sau sang một bên hoặc dời ra mặt hông là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà mặt bằng vuông có tốt theo phong thủy không?
Theo quan niệm, mặt bằng vuông vức được ưa vì cân đối, không khuyết góc, dễ đặt lưới chín cung. Về thực tế, nhà vuông có thể có nhiều mặt thoáng nhưng phần giữa dễ tối, cần thiết kế lấy sáng và lối đi hợp lý.
Giữa nhà vuông nên đặt phòng gì?
Sảnh, phòng sinh hoạt chung có ô lấy sáng trên mái, sân trong hoặc gian thờ với nhà ở quê. Nên tránh đặt nhà vệ sinh, bếp nấu và chân cầu thang đúng tâm nhà vì vừa vướng quan niệm vừa khó thông gió.
Làm sao lấy sáng cho phòng giữa nhà vuông?
Dùng ô lấy sáng mái có lớp che nắng, nâng một phần mái giữa có khe cửa sổ đứng, hoặc khoét sân trong nhỏ. Vách và cửa các phòng ngoài có ô kính phía trên cũng giúp san sẻ ánh sáng.
Nhà vuông có nên chia theo đúng chín ô cửu cung không?
Không cần. Lưới chín ô là công cụ đọc phương vị theo các trường phái, không phải khuôn chia phòng. Phòng nên có kích thước theo công năng; có thể chiếm hơn hoặc kém một ô.
Nhà vuông nên đặt lối đi thế nào?
Nên tránh hành lang vòng quanh lõi giữa vì tốn diện tích. Cách gọn hơn là cho các phòng mở vào sảnh giữa, hoặc dùng một hành lang ngắn chia nhà thành hai dãy động và tĩnh.
Cửa trước và cửa sau nhà vuông có nên thẳng hàng?
Theo quan niệm, thẳng hàng là xuyên đường, khí không tụ; thực tế là gió lùa và nhìn thấu. Lệch cửa sau sang một bên hoặc dời ra mặt hông là đủ, không cần bịt kín.