Theo nếp phổ biến ở nhiều gia đình miền Bắc, ban thờ thần linh như Thổ Công được đặt cao hơn hoặc ở vị trí trung tâm, ban gia tiên bên nội ngay dưới hoặc bên cạnh, còn bát hương hoặc ban thờ bên ngoại đặt thấp hơn hoặc lệch sang một bên. Nhà có ban Phật thì ban Phật thường ở cao nhất.
Đó là khuôn chung, còn chi tiết khác nhau giữa các vùng, các dòng họ và cả các thế hệ trong một nhà. Bài này giải thích thứ bậc theo cách các gia đình hay làm, cách hiểu "tả" và "hữu" cho khỏi nhầm, và cách bố trí khi phòng thờ nhỏ. Đây là quan niệm và tập quán, không có một chuẩn duy nhất; khi phân vân, cách chắc nhất vẫn là hỏi người lớn trong họ.
Vì sao một nhà có nhiều ban thờ
Trong tín ngưỡng dân gian Việt, ngôi nhà không chỉ có tổ tiên mà còn có các vị thần coi giữ đất đai, bếp núc, buôn bán. Thổ Công là thần đất trông nom ngôi nhà; ông Táo trông bếp; Thần Tài và ông Địa gắn với buôn bán. Nhiều nhà theo đạo Phật còn có ban thờ Phật. Mỗi đối tượng có một chỗ thờ riêng, và việc sắp chúng trong một không gian giới hạn là câu hỏi thường gặp.
Bên cạnh đó, nhiều gia đình thờ cả tổ tiên hai bên. Con gái đi lấy chồng mà nhà ngoại không còn ai giữ hương khói, vợ chồng ở riêng muốn thờ cả cha mẹ hai bên, hay ông bà ngoại sống cùng đến cuối đời, đều là những lý do khiến một nhà có thêm bát hương bên ngoại. Câu hỏi khi ấy là đặt ở đâu cho hợp lễ mà vẫn hoà thuận.
Phần ý nghĩa của từng vị thần và chuyện ai được thờ đã có nhiều tài liệu về tín ngưỡng bàn kỹ. Bài này chỉ bàn bố cục: cao thấp, trái phải, chung hay riêng.
Thứ bậc cao thấp theo nếp phổ biến
Bảng dưới là cách sắp mà nhiều gia đình làm. Mỗi dòng họ, mỗi vùng có thể khác; đừng coi đây là quy tắc bắt buộc.
| Ban thờ | Vị trí hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ban Phật (nếu có) | Cao nhất, thường tầng trên cùng hoặc giữa | Nhà theo Phật giáo hỏi thêm ý kiến nhà chùa |
| Thần linh, Thổ Công | Cao hơn gia tiên hoặc ở giữa | Nhiều nhà Nam Bộ thờ ông Địa dưới đất, khác hẳn |
| Gia tiên bên nội | Ngay dưới thần linh hoặc bên cạnh | Là ban thờ chính của gia đình |
| Gia tiên bên ngoại | Thấp hơn hoặc lệch sang một bên so với bên nội | Cách làm khác nhau nhiều nhất |
| Bà cô, ông mãnh | Thấp hơn hoặc bên cạnh gia tiên | Theo nếp từng họ |
| Thần Tài, ông Địa | Sát đất, gần cửa ra vào | Thường ở tầng trệt, tách khỏi phòng thờ gia tiên |
| Ông Táo | Trong bếp | Nhiều nhà chỉ thờ bằng bát hương nhỏ |
Điểm chung của các cách sắp là đối tượng được coi là có vị thế cao hơn thì đặt cao hơn hoặc ở trung tâm. Khi diện tích không cho phép xếp tầng, người ta dùng vị trí trái – phải thay cho cao – thấp.
"Tả" và "hữu" tính từ phía nào
Đây là chỗ nhầm phổ biến nhất. Trong lễ nghi truyền thống, tả và hữu được tính theo hướng của bàn thờ, tức là đứng ở vị trí bàn thờ nhìn ra. Khi bạn đứng trước bàn thờ để thắp hương, mặt nhìn vào, thì bên "tả" của bàn thờ lại là bên tay phải của bạn, và bên "hữu" là bên tay trái của bạn.
Nguyên tắc "nam tả nữ hữu" mà nhiều gia đình dùng khi đặt ảnh thờ ông và bà, hay đặt bát hương bên nội bên ngoại, cũng tính theo cách này. Ảnh ông đặt bên tả của bàn thờ, tức bên tay phải người đứng lạy; ảnh bà đặt bên hữu, tức bên tay trái người đứng lạy. Nhiều gia đình không biết điều này nên đặt ngược, rồi được người lớn trong họ nhắc lại khi có giỗ.
Ngoài ra, trong cách nói của phong thủy, phía tả của ngôi nhà còn gọi là Thanh Long, phía hữu là Bạch Hổ, cũng tính khi đứng trong nhà nhìn ra. Thanh Long thường được coi là phía cao hơn, trọng hơn một chút. Vì vậy, khi phải đặt hai ban thờ ngang nhau, nhiều nhà đặt ban quan trọng hơn ở phía tả.
Nếu bạn chỉ nhớ một điều, hãy nhớ: mọi chữ tả, hữu trong chuyện bàn thờ đều đứng ở chỗ bàn thờ mà nhìn ra.
Thần linh và gia tiên: chung một bàn hay tách riêng
Bàn thờ hai tầng. Ở nhà phố và căn hộ, cách phổ biến là bàn thờ có hai cấp: cấp trên đặt bát hương thần linh, cấp dưới đặt bát hương và ảnh thờ gia tiên. Cách này gọn, rõ thứ bậc và chỉ cần một bức tường.
Một bàn, nhiều bát hương. Có nhà dùng một mặt bàn, đặt bát hương thần linh ở giữa và cao hơn nhờ một kệ nhỏ, bát hương gia tiên hai bên. Cách này hay gặp ở phòng thờ nhỏ, nhưng cần đủ chiều sâu để các bát hương không chen nhau.
Hai ban thờ riêng cạnh nhau. Nhà có gian thờ rộng có thể đặt ban thần linh ở giữa, ban gia tiên bên cạnh, hoặc ngược lại tuỳ nếp. Khi đặt ngang hàng, nhiều nhà vẫn cho ban thần linh cao hơn một chút.
Thờ thần linh ở chỗ khác. Một số nơi thờ Thổ Công trong bếp, hoặc ở một kệ riêng phía trên cửa, tách hẳn khỏi phòng thờ gia tiên. Đây là cách làm theo tập quán địa phương, không có gì sai nếu gia đình đã quen.
Đặt ban thờ hoặc bát hương bên ngoại
Thờ bên ngoại trong nhà bên nội là chuyện ngày càng phổ biến, nhưng cách bố trí khác nhau nhiều nhất giữa các gia đình. Cách hay gặp thứ nhất là đặt bát hương bên ngoại trên cùng bàn thờ, ở phía hữu và thấp hơn hoặc nhỏ hơn bát hương bên nội. Cách thứ hai là lập một ban thờ riêng, thấp hơn và đặt ở phía hữu của ban thờ bên nội. Cách thứ ba, ở nhà có nhiều tầng, là đặt ban thờ bên ngoại ở một phòng khác.
Điều được nhiều nhà tránh là để ban bên ngoại ngang hàng hoặc cao hơn ban bên nội, vì theo nếp phụ hệ, nhà đang ở là nhà của họ nội. Tuy nhiên, có những gia đình mà người con gái là người giữ hương khói duy nhất cho cha mẹ mình, và cả hai bên đã đồng thuận cách làm khác. Không có gì phải bàn thêm khi các bên đã hoà thuận.
Về thực tế, khi thờ hai bên trong một phòng nhỏ, nên để mỗi bát hương có khoảng riêng đủ để cắm hương mà khói không chụm vào nhau, và ảnh thờ của hai bên không che khuất nhau. Ghi chú ngày giỗ của cả hai bên ở một chỗ dễ thấy trong nhà cũng là một cách giữ nếp chu đáo.
Bố trí theo loại nhà
Cùng một thứ bậc, mỗi loại nhà có cách thể hiện khác:
- Nhà ba gian ở quê: gian giữa đặt ban thần linh và gia tiên, theo thứ tự cao thấp hoặc ở chính giữa; gian bên có thể đặt ban bà cô hoặc bên ngoại.
- Nhà ống có phòng thờ tầng thượng: bàn thờ hai cấp trên bức tường chính đối diện cửa; nếu thờ thêm bên ngoại thì đặt bàn nhỏ ở phía hữu, thấp hơn.
- Nhà phố kinh doanh: Thần Tài, ông Địa ở tầng trệt sát đất; thần linh và gia tiên ở phòng thờ phía trên.
- Căn hộ chung cư: thường chỉ một bàn thờ treo hoặc tủ thờ; thần linh ở cấp trên, gia tiên cấp dưới, bát hương bên ngoại nếu có thì nhỏ hơn, đặt phía hữu.
- Nhà có ban Phật: ban Phật ở cao nhất hoặc ở phòng riêng; nhiều gia đình hỏi thêm nhà chùa về cách bày, vì đây là phần thuộc về tôn giáo.
Các ví dụ trên là cách phổ biến, không phải bắt buộc. Một gia đình từ miền Trung ra Bắc sinh sống có thể giữ nếp quê mình, và điều đó cũng hoàn toàn bình thường.
Sắp xếp khi lập thêm một ban thờ
Khi gia đình cần thêm ban thờ thần linh, bát hương bên ngoại hay một ban khác, bạn có thể đi theo trình tự sau.
- Hỏi người lớn trong họ hai bên về nếp thờ của gia đình: ai được thờ, đặt cao thấp thế nào, có lệ gì riêng.
- Xem không gian hiện có: còn chỗ xếp tầng không, còn tường bên cạnh không, có cần đổi bàn thờ sang loại hai cấp không.
- Vẽ sơ bố cục: ghi rõ phía tả, phía hữu tính từ bàn thờ nhìn ra, để mọi người cùng hiểu một cách.
- Thống nhất trong nhà, nhất là giữa vợ và chồng khi có thờ bên ngoại.
- Chọn ngày làm theo tập quán gia đình, thắp hương báo trước khi đặt thêm hoặc dời bát hương.
- Sau khi sắp xong, ghi lại bố cục và ngày giỗ các bên để con cháu sau này theo được.
Phần văn khấn khi lập ban mới, nhập bát hương, các gia đình thường theo sách văn khấn phổ biến hoặc theo nếp riêng; bài này không đưa bài khấn cụ thể.
Khi các ý kiến trong nhà khác nhau
Chuyện bàn thờ hay gây bất đồng nhất khi gia đình có nhiều thế hệ, hoặc khi hai bên nội ngoại đến từ những vùng có nếp khác nhau. Người này nói thần linh phải ở giữa, người kia nói gia tiên mới là chính; người này muốn bát hương bên ngoại ngang hàng, người kia không đồng ý. Mỗi bên đều có lý theo nếp mình lớn lên.
Trong những trường hợp ấy, cách được nhiều nhà chọn là theo nếp của người đang chủ việc thờ cúng hằng ngày, sau khi đã nghe ý của người lớn tuổi nhất. Cũng có nhà nhờ một người lớn trong họ, người am hiểu lễ nghi và được hai bên tôn trọng, đứng ra góp ý. Điều nên tránh là sửa đi sửa lại bàn thờ theo ý người đến sau cùng.
Bàn thờ là nơi giữ sự nối tiếp và hoà khí của gia đình. Một bố cục mà cả nhà đồng thuận, dù khác sách, vẫn có ý nghĩa hơn một bố cục đúng sách mà làm mọi người căng thẳng.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ thần linh và gia tiên, bàn nào cao hơn?
Theo nếp phổ biến ở nhiều gia đình miền Bắc, ban thờ thần linh như Thổ Công đặt cao hơn hoặc ở vị trí trung tâm, ban gia tiên ngay dưới hoặc bên cạnh. Một số vùng có cách làm khác, nên khi phân vân hãy hỏi người lớn trong họ.
Tả hữu trên bàn thờ tính từ phía nào?
Tính từ vị trí bàn thờ nhìn ra. Vì vậy, khi bạn đứng trước bàn thờ, bên tả của bàn thờ là bên tay phải của bạn, bên hữu là tay trái. Nguyên tắc nam tả nữ hữu khi đặt ảnh ông bà cũng theo cách tính này.
Thờ bên ngoại thì đặt bát hương ở đâu?
Cách hay gặp là đặt bát hương bên ngoại ở phía hữu của bàn thờ, thấp hơn hoặc nhỏ hơn bát hương bên nội, hoặc lập ban riêng thấp hơn bên cạnh. Điều quan trọng là hai bên gia đình đồng thuận và mỗi bát hương có đủ khoảng để cắm hương.
Có được thờ bên nội và bên ngoại chung một bàn không?
Nhiều gia đình vẫn làm như vậy, với bát hương và ảnh thờ riêng cho mỗi bên. Thường bên nội ở vị trí chính, bên ngoại lệch về phía hữu. Nếu bàn đủ rộng thì không có vấn đề về thực tế; phần lễ nghi nên hỏi thêm người lớn trong họ.
Bàn thờ Thần Tài có đặt chung phòng thờ gia tiên không?
Theo nếp buôn bán, bàn thờ Thần Tài và ông Địa thường đặt sát đất, gần cửa ra vào ở tầng trệt, tách khỏi phòng thờ gia tiên. Đặt chung trong phòng thờ trên tầng không phải cách làm phổ biến, vì ý nghĩa và vị trí của hai ban khác nhau.
Nhà có ban Phật thì đặt gia tiên ở đâu?
Nhiều gia đình đặt ban Phật ở vị trí cao nhất hoặc ở phòng riêng, ban gia tiên thấp hơn hoặc ở phòng khác. Vì đây là phần thuộc về tôn giáo, các gia đình theo Phật giáo thường hỏi thêm ý kiến nhà chùa về cách bày cho đúng.