Bàn thờ nhìn thẳng ra cửa chính vốn là cách đặt chuẩn trong nhà ba gian truyền thống, nơi bàn thờ ở gian giữa và cửa giữa mở ra sân. Ở nhà phố hiện đại, nhiều người lại kiêng, vì từ cửa đến bàn thờ quá gần, lối đi xuyên thẳng, gió bụi và ánh nhìn người ngoài đường rọi thẳng vào chỗ thờ.
Hai cách nhìn tưởng trái ngược nhưng thật ra cùng một gốc: bàn thờ cần được nhìn thấy một cách trang nghiêm, nhưng không bị phơi ra giữa lối đi. Bài này giải thích khi nào cách đặt ấy là ổn, khi nào nên che chắn, và những cách che không cần đổi cửa hay đục tường. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Hai cách nhìn: nhà cổ và nhà phố
Trong nhà ba gian ở Bắc Bộ hay nhà rường ở Huế, gian giữa là gian thờ, và cửa giữa mở thẳng vào bàn thờ. Khách bước qua sân, lên thềm là nhìn thấy bàn thờ trước tiên, như một lời chào của gia đình với tổ tiên và với người đến. Giữa cửa và bàn thờ thường có một khoảng khá sâu: hiên, rồi gian giữa với bộ bàn ghế tiếp khách. Bàn thờ được nhìn thẳng, nhưng ở xa và ở cao.
Nhà phố thì khác. Mặt tiền hẹp, cửa cuốn mở ra vỉa hè, phòng khách nông, có khi bàn thờ chỉ cách cửa vài bước chân. Người đi đường nhìn vào thấy ngay bát hương, xe máy dắt vào nhà đi ngang trước mặt bàn thờ, bụi đường, tiếng còi xe tràn vào. Từ đây xuất hiện lời khuyên "bàn thờ không nên nhìn thẳng ra cửa", với cách giải thích dân gian là khí từ ngoài xung thẳng vào, làm bàn thờ mất yên.
Như vậy, điều thật sự bị kiêng không phải là hướng nhìn, mà là sự thiếu khoảng đệm. Khi có đủ khoảng cách, có bậc cao thấp, có vật chắn mềm ở giữa, bàn thờ nhìn ra cửa vẫn là cách đặt trang trọng.
Vì sao nhà phố hay kiêng: những lý do có thật
Lối đi xuyên thẳng. Ở nhà ống, trục từ cửa chính vào trong là lối đi chính. Bàn thờ đặt cuối trục ấy thì mọi người, mọi đồ đạc, cả xe máy đều đi về phía bàn thờ rồi mới rẽ. Gian thờ trở thành chỗ quay đầu, khó giữ yên.
Gió và bụi. Cửa mở ra đường mang gió và bụi vào theo một đường thẳng. Bàn thờ nằm ở cuối đường gió sẽ bị tàn hương bay, nến tắt, bụi bám mặt bàn nhanh hơn những chỗ khác trong nhà.
Ánh nhìn người ngoài. Người đi đường, khách lạ đứng ngoài cửa có thể nhìn thẳng vào ảnh thờ và đồ cúng. Với nhiều gia đình, việc thờ cúng là chuyện riêng tư; bị nhìn thẳng từ ngoài làm họ thấy không thoải mái, nhất là ngày giỗ.
Ánh sáng ngược và chói. Bàn thờ đối diện cửa kính lớn nhận ánh sáng chói từ ngoài vào, ảnh thờ phản chiếu, người đứng thắp hương thì ngược sáng khi nhìn từ trong ra. Đây là chi tiết nhỏ nhưng ảnh hưởng nhiều đến cảm giác trang nghiêm.
Khi nào không đáng lo
Không phải bàn thờ nào nhìn ra cửa cũng cần thay đổi. Những trường hợp sau đây được nhiều gia đình coi là ổn:
- Nhà có sân trước hoặc hiên sâu, bàn thờ cách cửa đủ xa để có một gian tiếp khách ở giữa, giống bố cục nhà ba gian.
- Bàn thờ đặt cao, như trên một bục hoặc ở tầng lửng nhìn xuống, người đi lại phía dưới không đi ngang tầm bàn thờ.
- Cửa chính ít mở, gia đình ra vào chủ yếu bằng cửa phụ hoặc cửa hông, lối đi thực tế không xuyên qua trước bàn thờ.
- Phòng thờ ở tầng trên, "cửa" mà bàn thờ nhìn thẳng chỉ là cửa phòng thờ, đóng mở ít, không có người qua lại phía sau.
- Gia đình theo nếp nhà cổ và cảm thấy trang trọng khi khách bước vào nhìn thấy bàn thờ ngay.
Nếu nhà bạn rơi vào một trong các trường hợp trên và cả nhà thấy yên ổn, không cần làm gì thêm. Những cách che chắn dưới đây dành cho trường hợp lối đi xuyên thẳng, khoảng cách ngắn và gia đình thấy bất an.
Cửa phòng thờ đối diện bàn thờ
Với phòng thờ riêng ở tầng trên, câu hỏi thường không phải là cửa chính mà là cửa phòng thờ. Trong phần lớn bản vẽ nhà ống, phòng thờ hình chữ nhật, cửa ở một đầu và bàn thờ ở đầu kia, tức là bàn thờ nhìn thẳng ra cửa phòng. Nhiều gia đình thấy cách này trang trọng: mở cửa phòng ra là đối diện bàn thờ.
Cách đặt này chỉ đáng điều chỉnh khi phía ngoài cửa phòng thờ là lối đi tấp nập, chẳng hạn đầu cầu thang dẫn ra sân phơi, nơi người nhà đi qua liên tục với thau quần áo. Khi đó, có thể đặt cửa lệch sang một bên để người đi qua không nhìn thẳng vào bàn thờ, hoặc làm một vách thấp phía trong cửa.
Một chi tiết hay bị quên là cửa phòng thờ nên mở vào trong và không đập vào mép bàn thờ khi mở hết. Phòng thờ hẹp mà cửa mở vào sát bàn thờ làm người thắp hương phải lách, dễ va đổ đồ thờ.
Các cách che chắn và ưu nhược điểm
Khi muốn giảm cảm giác "nhìn thẳng" mà không đổi cửa, bạn có thể dùng một trong các cách sau. Thứ tự từ nhẹ đến nặng.
| Cách che | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Rèm hoặc mành trước cửa | Rẻ, kéo ra kéo vào được | Bay khi gió mạnh, cần giặt | Nhà thuê, giải pháp tạm |
| Tủ, kệ trang trí thấp giữa cửa và bàn thờ | Vừa chắn vừa có chỗ để đồ | Chiếm diện tích | Phòng khách rộng |
| Bình phong gỗ rời | Trang trọng, hợp không khí thờ cúng | Nặng, cần chỗ đứng | Nhà phố tầng trệt, nhà vườn |
| Vách ngăn gỗ hoặc lam cố định | Chắn tầm nhìn nhưng vẫn thông gió | Phải thi công, khó đổi lại | Nhà xây mới, sửa lớn |
| Cây cảnh lớn trong chậu | Mềm, có sức sống | Cần chăm, rụng lá, cần sáng | Nhà có ánh sáng tự nhiên tốt |
Vật chắn không cần che kín bàn thờ. Mục đích là bẻ đường đi thẳng và che tầm nhìn từ ngoài đường, còn từ trong nhà người thắp hương vẫn bước vào gian thờ thuận tiện. Vách lam hoặc vách chạm thoáng thường cho cảm giác cân bằng nhất giữa che và thoáng.
Bố trí lại mà không cần đổi cửa
Nếu bạn quyết định điều chỉnh, có thể đi theo trình tự sau để làm ít mà hiệu quả.
- Đứng ở cửa chính, nhìn vào nhà và ghi lại những gì nhìn thấy: bàn thờ có ở ngay tầm mắt không, lối đi thực tế đi qua đâu.
- Đo khoảng cách từ cửa đến bàn thờ; nếu đủ chỗ, thử dời bàn thờ lùi sâu hơn hoặc nâng lên một bục thấp.
- Xác định vị trí đặt vật chắn: thường ở khoảng một phần ba quãng đường từ cửa vào, đủ xa cửa để không vướng lối vào.
- Chọn loại vật chắn theo bảng trên, ưu tiên loại rời trước để thử trong vài tuần.
- Kiểm tra lại gió: thắp hương và quan sát khói có còn bị tạt mạnh khi mở cửa không.
- Khi đã hài lòng mới làm vách cố định nếu cần, và nhớ không chắn lối thoát hiểm của nhà.
Với nhà kinh doanh mặt tiền, nhiều gia đình chọn đặt bàn thờ gia tiên ở tầng trên và chỉ giữ ở tầng trệt bàn thờ Thần Tài theo nếp buôn bán, như vậy câu hỏi nhìn thẳng ra cửa gần như không còn.
Những hiểu lầm hay gặp
"Bàn thờ phải tuyệt đối không thấy được từ cửa." Không có trường phái nào đòi hỏi như vậy. Nhà cổ còn cố ý để bàn thờ được nhìn thấy từ ngoài sân. Điều được tránh là bàn thờ nằm sát lối đi và bị phơi ra trước đường phố, không phải việc khách bước vào nhìn thấy.
"Treo gương hay đồ trấn trạch ở cửa là giải quyết xong." Treo vật trước cửa không thay đổi được gió, bụi hay lối đi. Những cách có hiệu quả thật đều là bố trí: lùi bàn thờ, nâng cao, đặt vật chắn, đổi tầng. Nhiều người treo vật phẩm vì niềm tin riêng, nhưng không nên bỏ qua phần bố trí thực tế.
"Đã nhìn thẳng cửa thì phải đổi cửa." Đổi cửa chính là việc lớn, ảnh hưởng kết cấu, mặt tiền và có khi phải xin phép. Trong phần lớn trường hợp, một vật chắn rời hoặc việc dời bàn thờ vài mét là đủ.
"Bàn thờ đối diện cửa sổ cũng phạm như cửa chính." Cửa sổ trước mặt bàn thờ thường chỉ mang lại ánh sáng cho mặt bàn, không có người đi qua. Nhiều gia đình thấy như vậy là tốt, chỉ cần tránh nắng gắt chiếu thẳng vào ảnh thờ.
Riêng tư và trang nghiêm: điều cốt lõi
Nhìn lại, lời kiêng bàn thờ nhìn thẳng ra cửa có thể được hiểu là một cách nói để bảo vệ hai điều: sự riêng tư của việc thờ cúng và sự yên tĩnh của gian thờ. Ở nhà cổ, khoảng sân, hiên và bậc thềm làm việc đó. Ở nhà phố, khi những lớp đệm ấy biến mất, người ta phải tạo lại bằng bình phong, vách, rèm hoặc bằng cách đổi tầng đặt bàn thờ.
Vì vậy, thay vì hỏi "có phạm không", bạn có thể hỏi "có yên không". Gian thờ có bị người đi lại xuyên qua không, khói hương có bị gió tạt không, người ngoài đường có nhìn thẳng vào ảnh thờ không. Nếu cả ba câu đều ổn, hướng nhìn của bàn thờ không còn là vấn đề lớn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng cảm giác yên ổn khi đứng trước bàn thờ thì mỗi gia đình tự cảm nhận được.
Khi đã điều chỉnh xong, hãy sống với cách bố trí mới vài tuần trước khi thay đổi thêm. Rất nhiều gia đình nhận ra rằng chỉ một tấm bình phong hay việc lùi bàn thờ sâu thêm một chút đã đủ làm gian thờ yên hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ nhìn thẳng ra cửa chính có tốt không?
Trong nhà ba gian truyền thống, đó là cách đặt chuẩn vì có sân, hiên và khoảng gian giữa làm đệm. Ở nhà phố gần cửa, nhiều người kiêng vì lối đi xuyên thẳng, gió bụi và người ngoài nhìn vào. Điều quan trọng là có khoảng đệm, không phải bản thân hướng nhìn.
Có cần làm bình phong che bàn thờ không?
Không bắt buộc. Bình phong hữu ích khi bàn thờ ở gần cửa, lối đi xuyên thẳng và người ngoài đường nhìn thấy rõ. Nếu nhà có khoảng cách đủ xa hoặc bàn thờ đặt cao, nhiều gia đình không cần che. Có thể thử bằng rèm hoặc kệ rời trước.
Cửa phòng thờ đối diện bàn thờ có sao không?
Phần lớn phòng thờ trong nhà ống được bố trí như vậy và nhiều gia đình thấy trang trọng. Chỉ nên điều chỉnh khi ngoài cửa là lối đi tấp nập, khi đó có thể đặt cửa lệch sang một bên hoặc làm vách thấp phía trong để người đi qua không nhìn thẳng vào.
Nhà ống kinh doanh tầng trệt nên đặt bàn thờ gia tiên ở đâu?
Nhiều gia đình đặt bàn thờ gia tiên ở tầng trên, xa cửa hàng, để giữ yên tĩnh và riêng tư. Tầng trệt thường chỉ có bàn thờ Thần Tài theo nếp buôn bán. Cách này tránh được việc khách mua hàng đi lại ngay trước bàn thờ tổ tiên.
Dùng cây cảnh che bàn thờ có được không?
Được, nếu nhà đủ ánh sáng để cây sống khoẻ. Cây lớn trong chậu tạo vật chắn mềm, bẻ đường đi thẳng từ cửa vào. Cần chọn cây ít rụng lá, không có nhựa độc nếu nhà có trẻ nhỏ, và tưới sao cho nước không tràn ra sàn gần bàn thờ.
Bàn thờ quay lưng ra cửa chính thì sao?
Đây là trường hợp được kiêng nhiều hơn cả nhìn thẳng ra cửa, vì phía sau bàn thờ trống, người đi lại sau lưng và gió lùa từ cửa vào. Nếu bắt buộc, nên có tấm hậu hoặc vách đặc phía sau bàn thờ để tạo lưng tựa và chắn gió.