Theo quan niệm phong thủy dân gian, giếng nên đặt ở sân hoặc góc vườn, không nằm chắn ngay chính giữa trước cửa chính, không sát bếp, không sát hay dưới bàn thờ; theo vệ sinh nguồn nước, giếng phải cách xa nhà vệ sinh, bể phốt, chuồng trại và chỗ đổ rác. Khi hai tiêu chí vênh nhau, tiêu chí vệ sinh và an toàn nên được đặt trước.
Giếng là nguồn "thủy" sống gắn với đời người Việt hàng nghìn năm: giếng làng trước đình, giếng nhà giữa sân gạch, nay là giếng khoan trong nhà ống. Bài này gom các quan niệm hay nghe về vị trí giếng, giải thích lý do thực tế phía sau, và nói rõ những việc phải làm để nước giếng sạch và người đào giếng an toàn. Mọi nhận định tốt xấu là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Giếng trong quan niệm phong thủy và tín ngưỡng Việt
Trong làng Việt truyền thống, giếng là nơi lấy nước ăn của cả xóm, chỗ gặp gỡ, chỗ trò chuyện. Nhiều làng có giếng đặt trước đình, trước chùa, được giữ sạch và quý như một phần của làng. Một số nơi có tục cúng giếng, tạ giếng dịp Tết; đó là nét văn hoá, mỗi vùng mỗi khác, bài lễ chi tiết thuộc các trang chuyên về lễ cúng.
Phong thủy coi giếng là chỗ mạch nước ngầm lộ lên mặt đất, tức một dạng "thủy" sống và sâu. Vì vậy giếng được bàn cả về vị trí lẫn cách giữ gìn: giếng phải sạch, nước phải trong, không bị lấp bừa, không bị đổ rác. Những điều này trùng hoàn toàn với vệ sinh môi trường, nên ít ai tranh cãi.
Phần dễ tranh cãi hơn là vị trí cụ thể: giếng nên ở bên trái hay bên phải sân, ở phương nào trên la kinh. Mỗi sách, mỗi người hành nghề nói một kiểu, có cách theo bát quái, có cách theo can chi của năm đào. Bài này không đưa ra một phương "đúng" duy nhất, vì không có sự thống nhất nào như vậy; chỉ gom những điểm mà nhiều nguồn cùng nhắc và có lý do thực tế đi kèm.
Các vị trí giếng hay được nhắc: quan niệm và lý do thực tế
Bảng dưới gom các vị trí mà người hành nghề và các cụ hay khuyên nên tránh hoặc nên chọn, kèm lý do có thể kiểm chứng.
| Vị trí | Quan niệm hay nghe | Lý do thực tế có thể có |
|---|---|---|
| Chính giữa trước cửa chính | Giếng chắn minh đường, "đâm" vào cửa | Vướng lối đi, trẻ nhỏ chạy ra dễ ngã |
| Sát bếp | Thủy gặp hỏa, xung khắc | Sân giếng ẩm ướt sát chỗ đun nấu, trơn, dễ bẩn nước |
| Sát hoặc dưới bàn thờ | Ồn ào, ẩm thấp nơi thờ tự | Ẩm làm hỏng đồ thờ, khó giữ sạch |
| Dưới gầm cầu thang trong nhà | Nước nằm dưới chỗ đi lên xuống | Khó bảo trì, ẩm, khó thông gió |
| Góc sân, góc vườn thoáng | Thủy ở bên, không chắn khí | Dễ làm sân giếng, dễ thoát nước, xa lối đi |
| Sát nhà vệ sinh, bể phốt | Nước sạch gặp nước bẩn | Nguy cơ nhiễm khuẩn qua đất là có thật |
Dòng cuối là dòng duy nhất mà cả phong thủy lẫn y tế cùng nói "không" rất dứt khoát. Những dòng còn lại là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng lý do thực tế đi kèm đủ để bạn cân nhắc khi còn chọn được.
Khoảng cách với nhà vệ sinh, bể phốt, chuồng trại: phần không được thoả hiệp
Nước thải từ bể phốt, nhà tiêu, chuồng heo, chuồng gà có thể thấm qua đất và theo mạch nước ngầm đi vào giếng. Giếng đào nông và giếng khoan có ống vách không trám kín đều có thể bị ảnh hưởng. Đây là nguồn gốc của nhiều bệnh đường ruột ở nông thôn mà ngành y tế đã cảnh báo từ lâu.
Các hướng dẫn vệ sinh nông thôn thường khuyên đặt giếng cách nguồn ô nhiễm như nhà tiêu, bể phốt, chuồng trại một khoảng đủ xa, hay được nhắc là từ mười mét trở lên, và giếng nên ở phía cao hơn so với nguồn ô nhiễm. Con số cụ thể có thể khác nhau theo loại đất, độ sâu giếng và hướng dẫn hiện hành của ngành y tế, nên bạn nên hỏi trạm y tế xã, phường khi làm giếng mới.
Ở nhà phố chật, khoảng cách ấy nhiều khi không đạt được. Khi đó giải pháp thường là dùng nước máy cho ăn uống, giếng khoan chỉ dùng cho tưới rửa, hoặc nếu dùng giếng thì khoan sâu, trám kín miệng giếng và xét nghiệm nước định kỳ. Phong thủy nói "nước sạch không gặp nước bẩn"; y tế nói cùng điều đó bằng những con số cụ thể hơn.
Giếng đào và giếng khoan: khác nhau ở đâu khi chọn chỗ
Giếng đào lấy nước tầng nông. Giếng đào truyền thống thường lấy nước ở tầng nông, dễ bị ảnh hưởng bởi nước mặt và nước thải gần đó. Vì vậy vị trí và khoảng cách với nguồn ô nhiễm càng quan trọng. Thành giếng nên xây cao hơn mặt sân, sân giếng láng phẳng, dốc ra ngoài, có rãnh dẫn nước rửa đi xa miệng giếng, có nắp đậy.
Giếng khoan lấy nước tầng sâu hơn. Giếng khoan đi qua nhiều lớp đất, nếu ống vách và phần trám quanh miệng giếng làm tốt thì ít bị nước mặt thấm vào. Nhưng nước tầng sâu ở một số vùng có thể nhiễm sắt, mangan, có nơi nhiễm asen hay mặn. Trước khi dùng để ăn uống, nước giếng khoan mới nên được xét nghiệm.
Giếng trong nhà ống. Ở phố cũ, nhiều nhà đặt giếng khoan dưới gầm cầu thang hay góc bếp vì không còn chỗ. Theo quan niệm, đây là vị trí không được ưa; theo kỹ thuật, cần nắp kiểm tra để bảo trì máy bơm, đường ống, và đảm bảo không có đường thoát nước thải đi qua sát miệng giếng.
Quy định khai thác nước ngầm. Một số địa phương có vùng hạn chế khai thác nước dưới đất, việc khoan giếng mới có thể phải đăng ký hoặc không được phép. Hãy hỏi chính quyền cấp xã, phường trước khi khoan, đặc biệt ở các đô thị lớn đã có nước máy.
An toàn khi đào giếng, nạo vét giếng: điều phải nói rõ
Đáy giếng đào sâu, giếng bỏ lâu năm hay giếng có nhiều bùn có thể tích tụ khí độc hoặc thiếu ô-xy. Người xuống giếng mà không có thiết bị có thể bị ngạt chỉ sau ít phút, và người xuống cứu cũng gặp nguy hiểm tương tự. Đây là loại tai nạn đã xảy ra nhiều lần ở nông thôn.
Vì vậy việc đào giếng, nạo vét giếng, thả bơm xuống giếng sâu nên giao cho thợ có kinh nghiệm và dụng cụ: thông gió trước khi xuống, có dây an toàn, có người trực trên miệng giếng, không dùng máy nổ chạy xăng dầu gần miệng giếng hẹp. Người trong nhà tuyệt đối không xuống giếng để vớt đồ rơi.
Sân giếng cũng là chỗ hay xảy ra trượt ngã vì rêu và nước rửa đọng lại. Láng sân bằng vật liệu nhám, cọ rêu định kỳ, làm thành giếng cao ngang hông trẻ nhỏ và luôn đậy nắp khi không dùng là những việc đơn giản giảm hẳn rủi ro. Giếng không dùng nữa nên được đậy kín chắc chắn hoặc lấp đúng cách, không để hở miệng. Giếng hở là nguy cơ cho trẻ nhỏ và vật nuôi. Phong thủy dân gian có những tập quán khi lấp giếng; tập quán là chuyện của từng nhà, nhưng đậy giếng an toàn là việc nhà nào cũng phải làm.
Chọn chỗ làm giếng mới: trình tự gợi ý
Nếu gia đình cần làm giếng mới ở nhà quê hay khu chưa có nước máy, trình tự dưới đây giúp kết hợp được cả quan niệm lẫn vệ sinh:
- Vẽ sơ đồ khu đất với vị trí nhà, bếp, bàn thờ, nhà vệ sinh, bể phốt, chuồng trại, ao, cống, nhà hàng xóm.
- Loại các vùng quá gần nguồn ô nhiễm, kể cả bể phốt và chuồng trại của nhà bên cạnh.
- Ưu tiên chỗ đất cao hơn, không đọng nước mưa, thuận đường ống vào nhà.
- Tránh lối đi chính và trước cửa chính, vừa theo quan niệm vừa vì an toàn đi lại.
- Hỏi thợ khoan địa phương về tầng nước, độ sâu thường gặp và chất lượng nước ở khu vực.
- Hỏi chính quyền xem có hạn chế khoan giếng không.
- Làm giếng xong, xét nghiệm nước trước khi dùng để ăn uống, và lặp lại định kỳ.
Nếu sau khi loại trừ chỉ còn một hai vị trí, bạn có thể cân nhắc thêm theo quan niệm mà gia đình tin. Nếu chỉ còn một vị trí, hãy chọn nó và làm sân giếng, nắp đậy, rãnh thoát cho thật tốt.
Nước giếng đổi màu, có mùi: đọc như một dấu hiệu, không phải điềm
Có người coi nước giếng đột nhiên đục, đổi màu hay có mùi là điềm báo không lành. Về thực tế, đó là dấu hiệu về chất lượng nước cần được kiểm tra. Nước có màu vàng nâu, để lâu đóng cặn đỏ thường liên quan đến sắt; nước có mùi trứng thối có thể liên quan đến khí hydro sunfua trong tầng nước; nước đục sau mưa lớn có thể do nước mặt thấm vào giếng.
Khi thấy thay đổi, việc nên làm là ngừng dùng nước giếng để ăn uống, lấy mẫu đi xét nghiệm ở cơ sở có chức năng như trung tâm kiểm soát bệnh tật của tỉnh, kiểm tra quanh miệng giếng có nước thải, rác hay nước mưa chảy vào không. Bộ lọc phù hợp được chọn dựa trên kết quả xét nghiệm, không chọn theo lời quảng cáo.
Đây là một ví dụ rõ về cách đọc phong thủy cho tỉnh táo: người xưa chú ý đến "chất" của nước là đúng, nhưng thay lời giải thích bằng điềm báo bằng phép đo và xét nghiệm sẽ giúp gia đình bạn an toàn hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Giếng nằm trước cửa chính có sao không?
Theo quan niệm, giếng chính giữa trước cửa chính hay bị coi là chắn minh đường. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, giếng ở lối đi chính gây vướng và nguy hiểm cho trẻ nhỏ; nếu đã có, hãy làm nắp đậy chắc, thành giếng cao và sân giếng không trơn.
Giếng nên cách bể phốt bao xa?
Các hướng dẫn vệ sinh nông thôn thường khuyên cách nguồn ô nhiễm như bể phốt, nhà tiêu, chuồng trại khoảng mười mét trở lên và giếng nên ở chỗ cao hơn. Con số phụ thuộc loại đất và độ sâu giếng, nên hỏi trạm y tế xã, phường để có hướng dẫn hiện hành.
Khoan giếng trong nhà có được không?
Ở nhà phố chật, nhiều nhà khoan giếng trong nhà. Theo quan niệm, vị trí này không được ưa, nhưng về kỹ thuật vẫn làm được nếu miệng giếng trám kín, có nắp kiểm tra để bảo trì và không có đường nước thải đi qua gần. Nước dùng ăn uống nên được xét nghiệm.
Có cần xem ngày để đào giếng không?
Nhiều gia đình vẫn xem ngày như một tập quán văn hoá trước khi động thổ đào giếng. Đây là tập quán, mức tin tuỳ mỗi người. Điều quan trọng hơn là chọn thời điểm thời tiết khô ráo, có thợ kinh nghiệm và đủ dụng cụ an toàn.
Nước giếng khoan có cần xét nghiệm không?
Nên xét nghiệm, nhất là khi dùng để ăn uống. Tuỳ vùng, nước giếng khoan có thể nhiễm sắt, mangan, có nơi nhiễm asen hoặc mặn. Kết quả xét nghiệm giúp chọn bộ lọc phù hợp và biết nước có dùng được để uống hay chỉ nên dùng để tưới rửa.
Giếng cũ bỏ không dùng nữa thì nên làm gì?
Nên đậy kín bằng nắp chắc chắn hoặc lấp đúng cách, không để hở miệng vì nguy hiểm cho trẻ nhỏ và vật nuôi. Nếu lấp, cần lấp chặt từng lớp, không dùng rác thải. Một số gia đình làm lễ trước khi lấp theo nếp nhà; đó là tập quán riêng.