Theo tập quán phổ biến của người Việt, ảnh thờ người đã khuất đặt trên bàn thờ; ngoài bàn thờ, nhiều gia đình vẫn treo ảnh kỷ niệm có người thân đã mất ở phòng khách, hành lang hay phòng của chính người đó, chỉ tránh phòng ngủ của người khác, tránh đặt chung với ảnh người đang sống và tránh dùng ảnh kỷ niệm như một ảnh thờ thứ hai.
Đây là chủ đề nhạy cảm vì chạm tới nỗi nhớ và niềm tin. Bài không phán đúng sai, chỉ trình bày các quan niệm thường gặp, lý do người ta giữ hay ngại, và một số cách làm giúp cả nhà thấy yên lòng. Tập quán khác nhau theo vùng miền, tôn giáo và từng dòng họ; khi phân vân, ý kiến người lớn tuổi trong họ và của gia đình bạn là điều nên theo trước tiên.
Ảnh thờ, di ảnh và ảnh kỷ niệm khác nhau thế nào
Trong cách nói thường ngày, "di ảnh" chỉ tấm ảnh chân dung của người đã mất được dùng trong tang lễ và sau đó đặt lên bàn thờ, tức là ảnh thờ. Tấm ảnh này thường chụp chính diện, rõ mặt, đóng khung trang nghiêm. Việc chọn, phục chế và lồng khung ảnh thờ là một chủ đề riêng thuộc đồ thờ, ở đây không bàn sâu.
Ảnh kỷ niệm thì khác: đó là ảnh người thân lúc sinh thời, đi chơi, làm việc, chụp cùng con cháu. Ảnh kỷ niệm không mang vai trò thờ cúng, không thắp hương trước nó. Nhiều băn khoăn của gia đình xuất phát từ việc trộn lẫn hai loại ảnh này, ví dụ treo một ảnh chân dung khổ lớn giống hệt ảnh thờ ở phòng khách, khiến khách bước vào không biết đó là ảnh thờ hay ảnh treo.
Ảnh kỷ niệm cũng thường mang hình người thân trong dáng vẻ đời thường nhất: đang cười, đang làm vườn, đang bế cháu. Với con cháu, những tấm ảnh như vậy giữ lại con người cụ thể hơn một chân dung nghiêm trang, và đó là lý do nhiều gia đình muốn giữ chúng trong không gian sống.
Tách rõ vai trò là bước đầu tiên: ảnh thờ thuộc về bàn thờ; ảnh kỷ niệm thuộc về đời sống gia đình và có thể ở nhiều chỗ, miễn là đặt với sự tôn trọng.
Quan niệm dân gian: vì sao có nhà ngại, có nhà không
Một số gia đình ngại treo ảnh người đã mất ngoài bàn thờ, nhất là chân dung khổ lớn, với lý do ảnh người đã khuất thuộc cõi âm, đặt ở nơi sinh hoạt là lẫn lộn âm dương. Cách hiểu này gần với nguyên lý phân vùng trong phong thủy nhà ở: chỗ thờ cúng tĩnh và trang nghiêm, chỗ sinh hoạt động và vui.
Nhiều gia đình khác lại thấy treo ảnh người thân ở phòng khách là cách giữ người ấy trong đời sống chung, để con cháu nhỏ biết mặt ông bà. Ở các gia đình theo Công giáo, việc đặt ảnh người đã khuất ở góc cầu nguyện trong nhà cũng là chuyện quen thuộc; ở nhiều nước khác, ảnh kỷ niệm người đã mất treo trong nhà là bình thường.
Hai cách nhìn này không loại trừ nhau. Điểm chung của chúng là sự tôn trọng: ảnh được đặt ở chỗ sạch sẽ, trang nhã, không bị che khuất bởi đồ đạc bừa bộn, không đặt nơi ẩm thấp. Lý do thực tế đằng sau nhiều điều kiêng cũng là cảm xúc: người đang đau buồn có thể không muốn gặp ảnh lớn của người thân mỗi lần ngẩng lên.
Chỗ treo ảnh kỷ niệm người đã khuất: quan niệm thường gặp
Bảng tổng hợp các chỗ hay được hỏi. Quan niệm ở cột giữa khác nhau theo vùng và từng nhà:
| Chỗ treo | Quan niệm thường gặp | Gợi ý |
|---|---|---|
| Phòng khách | Nhiều nhà chấp nhận với ảnh sinh hoạt, ngại chân dung giống ảnh thờ | Chọn ảnh đời thường, khổ vừa, không đặt lư hương hay hoa cúng trước ảnh |
| Hành lang, cầu thang | Thường chấp nhận trong tường ảnh gia đình | Xếp theo dòng thời gian cùng ảnh các thế hệ |
| Phòng riêng của người đã mất (nếu giữ lại) | Nhiều nhà giữ một thời gian như góc tưởng nhớ | Giữ gọn gàng, thông thoáng, không để phòng bỏ hoang ẩm mốc |
| Phòng ngủ người khác | Đa số ngại | Nếu người ở muốn giữ, dùng ảnh nhỏ để bàn thay cho ảnh treo lớn |
| Cạnh tivi, khu ăn uống ồn | Nhiều người thấy thiếu trang trọng | Chọn tường yên hơn |
| Cạnh ảnh người đang sống trong một khung | Phần lớn tránh | Không ghép chung trong một khung lớn; có thể để ảnh riêng trong cùng tường ảnh |
Bảng không có chỗ nào là bắt buộc. Nhà có nhiều người, mỗi người một ý, thì góc tưởng niệm nhỏ ở hành lang hay phòng đọc thường là phương án ít va chạm nhất. Chỗ nào đặt ảnh cũng nên khô, sạch, đủ sáng, để ảnh không bị ố và người đi qua có thể dừng lại nhìn một chút. Ảnh kỷ niệm cũng không cần đèn thờ, hoa cúng; một khung sạch và một chỗ yên là đủ trang trọng.
Ảnh chung có người đã khuất: giữ, cất hay thay
Giữ nguyên trên tường. Nhiều gia đình không gỡ ảnh cả nhà chụp khi người thân còn sống. Bức ảnh ghi lại một khoảnh khắc thật, có giá trị với con cháu. Quan niệm dân gian ít khi phản đối việc giữ ảnh chung.
Cất tạm trong thời gian tang. Một số gia đình cất ảnh vui trong những tuần đầu để phù hợp không khí tang lễ, sau đó treo lại. Đây là tập quán theo cảm xúc, không có thời hạn bắt buộc.
Thay bằng ảnh mới. Khi gia đình có thêm thành viên, chụp ảnh chung mới là chuyện tự nhiên; ảnh cũ chuyển vào album hay tường ảnh theo năm.
Hỏi ý người thân gần nhất. Người vợ, người chồng hay con của người đã mất có thể có cảm xúc rất khác. Hỏi trước khi gỡ hay treo thêm ảnh tránh được nhiều tổn thương không đáng có.
Khi người trong nhà không cùng ý
Chuyện ảnh người đã khuất hay gây bất đồng âm thầm trong gia đình. Người mẹ muốn treo ảnh người chồng quá cố ở phòng khách để thấy mỗi ngày; người con dâu lại ngại vì quan niệm nhà mình; cháu nhỏ thì sợ một tấm chân dung lớn nhìn thẳng. Không bên nào sai, vì mỗi người đang xử lý nỗi mất mát theo cách của mình.
Một số cách dung hoà hay được dùng: chọn ảnh đời thường thay cho chân dung chính diện; dùng khổ nhỏ hơn; đặt ở hành lang hoặc phòng của người muốn giữ ảnh thay vì phòng khách; hoặc luân phiên, treo ảnh vào dịp giỗ, ngày sinh của người đã mất rồi cất lại. Điều cốt lõi là người đang đau buồn nhất được tôn trọng trước tiên.
Phong thủy, nếu hiểu đúng, là cách sắp xếp nhà cửa để người ở thấy yên. Một tấm ảnh làm người này yên mà người kia bất an thì cần một chỗ đặt khác, không cần một lời phán nào. Nếu cần người hoà giải, người lớn tuổi trong họ hoặc người có uy tín trong gia đình thường hiệu quả hơn bất kỳ lời khuyên bên ngoài nào.
Ảnh trong thời gian tang và sau đó
Tập quán của người Việt về thời gian tang khác nhau giữa các vùng và các gia đình. Ở nhiều nơi, người mới mất được lập bàn thờ riêng một thời gian, đến các mốc như một trăm ngày, giỗ đầu hay lễ mãn tang mới đưa ảnh và bài vị lên bàn thờ chung của gia tiên. Trong thời gian này, ảnh thờ thường đặt ở bàn thờ riêng, còn ảnh kỷ niệm trong nhà được giữ nguyên hoặc cất bớt tuỳ không khí gia đình.
Về phong thủy nhà ở, giai đoạn này hay có câu hỏi về việc dời bàn thờ, sắp lại phòng của người đã mất, dọn đồ đạc. Lời khuyên chung là không vội, làm theo nhịp của gia đình, ưu tiên thông thoáng và sạch sẽ. Một căn phòng đóng kín nhiều tháng sẽ ẩm, mốc và mùi, vừa không tốt cho sức khoẻ vừa làm tâm lý nặng thêm.
Những nghi lễ cụ thể cho từng mốc tang, văn khấn và cách bày bàn thờ thuộc phạm vi khác; nên hỏi người lớn trong họ hoặc theo hướng dẫn của tôn giáo gia đình.
Góc tưởng niệm trong nhà hiện đại
Căn hộ chung cư và nhà phố nhỏ thường không còn gian thờ riêng. Nhiều gia đình làm một góc tưởng niệm nhỏ, tách khỏi bàn thờ, với vài nguyên tắc:
- Đặt ở tường yên, không phải lối đi chính, không đối diện nhà vệ sinh.
- Dùng kệ treo hoặc tủ thấp, đặt một hai ảnh kỷ niệm, có thể kèm vật nhỏ người đó yêu thích như chiếc kính, cuốn sách.
- Không bày lư hương, đồ cúng nếu không định dùng như bàn thờ, để vai trò không lẫn lộn.
- Giữ đủ sáng, lau bụi thường xuyên; hoa tươi nếu có thì thay khi héo.
- Với trẻ nhỏ, góc tưởng niệm là chỗ để kể về ông bà, cụ kỵ bằng câu chuyện thay vì bằng nỗi sợ.
Một góc như vậy không thay bàn thờ gia tiên với những gia đình có thờ cúng; nó chỉ là chỗ của ký ức, để người ở thấy người thân vẫn có mặt trong đời sống.
Giữ gìn và số hoá ảnh cũ
Ảnh của người thân đã mất thường là ảnh cũ, in trên giấy ảnh mấy chục năm, dễ phai, ố, gãy góc. Trước khi treo, nên quét hoặc chụp lại bản gốc ở độ phân giải cao, lưu ở hai nơi. Bản treo có thể là bản in lại, còn bản gốc cất trong phong bì giấy không axit, để nơi khô.
Phục chế ảnh cũ ngày nay khá phổ biến. Nên yêu cầu thợ giữ đúng nét mặt, đúng trang phục thời đó, tránh "làm đẹp" đến mức con cháu không nhận ra. Với ảnh dùng làm ảnh thờ, gia đình thường muốn bản phục chế trang nghiêm; với ảnh kỷ niệm, giữ chút dấu thời gian lại làm bức ảnh có hồn hơn.
Khi chia ảnh giữa các nhánh trong họ, in cùng một bản cho mọi nhà giúp tránh cảnh tranh nhau bản gốc. Ảnh người đã khuất là tài sản ký ức chung của cả dòng họ, giữ cẩn thận là cách tưởng nhớ bền nhất.
Câu hỏi thường gặp
Treo ảnh người đã mất trong phòng ngủ có sao không?
Đa số gia đình tránh treo ảnh lớn của người đã khuất trong phòng ngủ của người khác, vì quan niệm phân biệt chỗ nghỉ ngơi với chỗ tưởng niệm. Nếu người goá muốn giữ ảnh người bạn đời bên mình, một ảnh nhỏ để bàn thường được chấp nhận. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ảnh thờ có được treo trên tường thay vì đặt trên bàn thờ không?
Nhiều nhà treo ảnh thờ trên tường ngay phía trên bàn thờ, đặc biệt khi bàn thờ treo hoặc mặt bàn hẹp. Cách này vẫn là một phần của bàn thờ. Điều nên tránh là treo ảnh thờ ở chỗ không có bàn thờ, như phòng khách, rồi thắp hương trước nó.
Người đã khuất là người theo đạo khác thì treo ảnh thế nào?
Nên theo tập quán của tôn giáo mà người đó và gia đình theo. Ví dụ nhiều gia đình Công giáo đặt ảnh người đã khuất ở góc cầu nguyện cùng thánh giá. Trong gia đình nhiều tôn giáo, trao đổi để tìm cách bày cả nhà đều thấy tôn trọng.
Có nên đặt ảnh người đã khuất trong xe hay ví?
Nhiều người mang ảnh nhỏ của cha mẹ, ông bà bên mình như một cách tưởng nhớ. Dân gian không có điều cấm phổ biến về việc này. Trong xe, chỉ cần đảm bảo ảnh không che tầm nhìn và không gắn chỗ có thể rơi khi phanh gấp.
Ảnh cũ người đã mất bị mốc, rách thì xử lý thế nào?
Không nên tự lau bằng nước hay hoá chất vì dễ làm bong lớp ảnh. Quét hoặc chụp lại bản gốc trước, rồi nhờ thợ phục chế hoặc tự sửa trên bản số. Bản gốc hỏng vẫn nên giữ trong phong bì giấy, không vứt bỏ.
Có nên để trẻ nhỏ nhìn ảnh người thân đã mất thường xuyên?
Nhiều chuyên gia tâm lý trẻ em cho rằng nói về người đã mất một cách tự nhiên, qua ảnh và câu chuyện, giúp trẻ hiểu và không sợ hãi. Nên tránh dùng ảnh người đã mất để doạ trẻ hay gắn với chuyện ma quỷ; góc tưởng niệm nên là chỗ ấm áp.