Phong thủy nhà ở dùng hậu thiên bát quái (thường gắn tên Văn Vương) để định phương: Ly ở Nam, Khảm ở Bắc, Chấn ở Đông, Đoài ở Tây và bốn quẻ còn lại ở bốn góc. Tiên thiên bát quái (thường gắn tên Phục Hy) đặt Càn ở Nam, Khôn ở Bắc, Ly ở Đông, Khảm ở Tây — một sơ đồ về thế cân bằng của trời đất hơn là bản đồ phương hướng thực tế.
Vì hai sơ đồ dùng chung tám ký hiệu nên người mới rất dễ lẫn. Bài này đặt chúng cạnh nhau, giải thích vì sao phong thủy chọn hậu thiên cho việc chia mặt bằng nhà, chỉ ra những chỗ tiên thiên vẫn có mặt, và hướng dẫn một mẹo nhận diện nhanh khi bạn cầm một hình bát quái bất kỳ trên tay.
Hai sơ đồ đặt tám quẻ ở đâu
Bảng so vị trí của từng quẻ trong hai cách xếp. Hướng ghi theo quy ước phong thủy Trung Hoa và Việt Nam, khi vẽ thường đặt phương Nam lên phía trên.
| Quẻ | Tiên thiên (Phục Hy) | Hậu thiên (Văn Vương) |
|---|---|---|
| Càn | Nam | Tây Bắc |
| Khôn | Bắc | Tây Nam |
| Ly | Đông | Nam |
| Khảm | Tây | Bắc |
| Chấn | Đông Bắc | Đông |
| Tốn | Tây Nam | Đông Nam |
| Cấn | Tây Bắc | Đông Bắc |
| Đoài | Đông Nam | Tây |
Chỉ cần nhìn cột thứ hai và thứ ba là thấy không có quẻ nào giữ nguyên chỗ. Nếu ai đó đưa bạn một lời khuyên kiểu "góc Tây Nam là đất của quẻ Khôn" thì đó là hậu thiên; nếu thấy Khôn nằm ở Bắc thì sơ đồ đang theo tiên thiên.
Một điểm hay bị bỏ qua: phía trên của hình vẽ truyền thống là phương Nam. Người quen bản đồ hiện đại có Bắc ở trên sẽ đọc lộn ngược nếu không để ý, và đây là lỗi phổ biến không kém việc nhầm hai sơ đồ.
Tiên thiên: một sơ đồ của thế đối xứng
Tiên thiên bát quái được truyền là của Phục Hy, nhưng hình vẽ ta thấy ngày nay được phổ biến từ đời Tống, gắn với Thiệu Ung. Điểm đặc trưng của nó là các cặp quẻ đối nhau qua tâm đều là cặp ngược nhau hoàn toàn: Càn ba vạch liền đối Khôn ba vạch đứt, Ly đối Khảm, Chấn đối Tốn, Cấn đối Đoài. Mỗi vạch liền của quẻ này gặp một vạch đứt ở quẻ đối diện.
Số tiên thiên cũng mang tính đối xứng: Càn 1, Đoài 2, Ly 3, Chấn 4, Tốn 5, Khảm 6, Cấn 7, Khôn 8. Cộng hai quẻ đối diện luôn được 9. Theo cách giải thích truyền thống, tiên thiên mô tả trạng thái gốc, khi trời đất, nước lửa, sấm gió, núi đầm đứng ở thế cân bằng, chưa vận hành theo thời gian.
Vì là sơ đồ của thế, không phải của vòng thời gian, tiên thiên không khớp với khí hậu thực tế. Đặt Càn ở Nam, Khôn ở Bắc là đặt trời ở trên, đất ở dưới khi vẽ Nam lên trên, chứ không nói gì về nắng hay gió của phương Nam. Đây là lý do nó ít được dùng để chia mặt bằng nhà.
Hậu thiên: vòng bốn mùa trải lên tám phương
Hậu thiên bát quái dựa trên một đoạn trong thiên Thuyết quái của Kinh Dịch, mô tả sự vận hành bắt đầu từ Chấn rồi lần lượt đi qua các quẻ khác. Sắp theo vòng ấy, ta có: Chấn ở Đông là mùa xuân, cây cối nảy mầm; Tốn ở Đông Nam là gió đầu hạ; Ly ở Nam là giữa hạ, nắng và lửa; Khôn ở Tây Nam là cuối hạ, đất nuôi dưỡng; Đoài ở Tây là mùa thu, thu hoạch; Càn ở Tây Bắc là cuối thu sang đông; Khảm ở Bắc là giữa đông, nước và lạnh; Cấn ở Đông Bắc là cuối đông, chỗ dừng trước khi vòng mới bắt đầu.
Như vậy hậu thiên là một sơ đồ của thời gian và phương hướng cùng lúc. Nó cho biết ở mỗi phương, khí hậu và cảnh vật thường ra sao theo kinh nghiệm của vùng Hoa Bắc cổ, nơi sơ đồ hình thành. Khi người Việt dùng lại, phần lớn các gắn kết vẫn đứng được: phương Nam nắng, phương Bắc lạnh, phương Đông đón mặt trời buổi sáng.
Số Lạc thư cũng ăn khớp với hậu thiên chứ không phải tiên thiên: Khảm 1, Khôn 2, Chấn 3, Tốn 4, giữa 5, Càn 6, Đoài 7, Cấn 8, Ly 9. Chính sự ăn khớp này làm hậu thiên trở thành nền của cả bát trạch lẫn Huyền không.
Vì sao phong thủy nhà ở định phương theo hậu thiên
Khớp với phương hướng thực. Nhà ở là chuyện nắng chiếu phía nào, gió vào phía nào. Hậu thiên đặt Ly – lửa ở Nam và Khảm – nước ở Bắc, đúng với trải nghiệm hằng ngày, nên mọi nghĩa suy ra từ quẻ đều có thể kiểm bằng mắt thường.
Khớp với số Lạc thư. Các phép tính của phong thủy lý khí, đặc biệt phép phi tinh, dùng số 1 đến 9 bay qua chín cung. Chín cung ấy được đặt tên theo quẻ hậu thiên. Dùng tiên thiên thì số và quẻ không còn đi cùng nhau.
Khớp với tập quán ghi chép. Các sách nhà ở phổ biến từ thời Minh, Thanh trở đi, cũng như tài liệu tiếng Việt về sau, đều mô tả cung vị theo hậu thiên. Dùng chung một chuẩn giúp người đọc, thợ xây và người tư vấn hiểu nhau.
Câu nói quen thuộc của giới làm nghề. Nhiều tài liệu gói lại bằng câu: tiên thiên là thể, hậu thiên là dụng: tiên thiên nói bản chất, hậu thiên dùng vào việc. Câu này là cách diễn giải của các thầy, không phải một định luật, nhưng nó phản ánh đúng thói quen thực hành.
Tiên thiên vẫn có mặt ở những chỗ nào trong phong thủy
Dù không dùng để chia mặt bằng, tiên thiên không biến mất. Bạn sẽ gặp nó ở mấy chỗ sau, và nên biết để khỏi bối rối.
- Gương bát quái dân gian. Phần lớn gương bát quái treo cửa vẽ quẻ theo thứ tự tiên thiên, có Càn ở trên. Đó là vật phẩm tín ngưỡng, không phải công cụ đo phương vị, và việc treo hay không là lựa chọn của mỗi nhà.
- Các vòng trên la kinh. Nhiều chiếc la kinh in cả vòng tiên thiên lẫn hậu thiên ở các tầng trong để người dùng tra cứu. Khi đọc la kinh cần biết mình đang nhìn vòng nào.
- Một số phép thủy pháp. Trong vài trường phái lý khí có những khái niệm gọi tên theo tiên thiên, chẳng hạn khi bàn về hướng nước đến. Các phép này thuộc phần chuyên sâu và mỗi phái giải thích một kiểu.
- Đồ trang trí, kiến trúc cổ. Hình bát quái chạm trên trần, cột, cổng đền miếu có thể theo bất kỳ cách nào; người thợ xưa đôi khi chọn theo mẫu quen tay hơn là theo lý thuyết.
- Biểu tượng âm dương có tám quẻ bao quanh. Hình thái cực đồ kèm bát quái in trên sách, trên vải thường theo tiên thiên vì vẻ cân đối của nó.
Cách nhận ra một hình bát quái vẽ theo kiểu nào
Cầm một hình bát quái bất kỳ, bạn có thể biết nó theo tiên thiên hay hậu thiên trong chưa đầy một phút.
- Tìm quẻ Càn: ba vạch liền, không có vạch đứt nào.
- Nhìn sang ô đối diện Càn qua tâm. Nếu đó là Khôn (ba vạch đứt), hình theo tiên thiên. Nếu đó là Tốn (hai vạch liền trên, một vạch đứt dưới cùng), hình theo hậu thiên.
- Kiểm thêm bằng cặp Ly – Khảm. Ở cả hai sơ đồ chúng đều đối nhau, nên cặp này không phân biệt được; đừng dùng nó làm dấu hiệu chính.
- Xem quẻ nằm ở phía trên hình. Hình theo tiên thiên vẽ chuẩn thường có Càn ở trên; hình theo hậu thiên vẽ chuẩn thường có Ly ở trên. Phía trên tương ứng phương Nam.
- Nếu hình bị xoay hoặc vẽ không theo chuẩn, quay về bước 2: quan hệ đối diện không đổi dù hình xoay thế nào.
Mẹo này có ích khi bạn đọc một tài liệu cũ, xem một vật trang trí, hoặc thấy một hình minh hoạ trên mạng xã hội mà không ghi chú. Nhiều hình minh hoạ trên mạng ghép lẫn hai cách, ví dụ dùng thứ tự tiên thiên nhưng ghi hướng hậu thiên, và mẹo đối diện sẽ lộ ra ngay chỗ sai.
Ba lỗi hay gặp khi trộn hai sơ đồ
Lỗi thứ nhất là lấy hình gương bát quái làm sơ đồ chia nhà. Vì gương thường theo tiên thiên, người làm theo sẽ đặt Càn ở Nam, Khôn ở Bắc, và mọi lời khuyên về "góc của mẹ", "góc của cha" sau đó đều trượt sang chỗ khác. Ví dụ giả định: một gia đình định dời phòng ngủ của người mẹ về góc Bắc vì đọc thấy "Khôn là mẹ" trên chiếc gương treo cửa, trong khi theo hậu thiên thì góc ấy thuộc Khảm.
Lỗi thứ hai là dùng đúng hậu thiên nhưng quên xoay hình. Sách vẽ Nam ở trên, bản vẽ kiến trúc vẽ Bắc ở trên; đặt chồng hai thứ mà không xoay là đảo ngược cả trục Bắc – Nam. Kết quả trông vẫn rất "đúng sách" nên khó phát hiện.
Lỗi thứ ba là trộn số. Có người dùng số tiên thiên của quẻ để tính trong các phép của Huyền không, vốn dựa trên số Lạc thư, hoặc ngược lại. Hai hệ số chỉ trùng nhau ngẫu nhiên ở vài quẻ, nên phép tính cho ra kết quả không thuộc trường phái nào. Cách tránh cả ba lỗi là trước khi bắt đầu, ghi rõ ra giấy: dùng sơ đồ nào, phía nào là Nam, số thuộc hệ nào.
Dùng đúng sơ đồ, nhưng giữ đầu óc tỉnh táo
Biết nhà ở dùng hậu thiên giúp bạn tránh một lỗi gốc, nhưng chưa nói được ngôi nhà tốt hay xấu. Sau bước chọn sơ đồ còn bước đo hướng, tìm tâm nhà, chia cung, và quan trọng nhất là đối chiếu với điều kiện thật: nắng, gió, tiếng ồn, độ ẩm, lối đi lại. Phong thủy là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, còn những yếu tố vật lý kia thì ai sống trong nhà cũng cảm nhận được.
Cũng không cần coi tiên thiên là thứ "sai" hay vô dụng. Nó là một sơ đồ triết học đẹp, có giá trị khi đọc Kinh Dịch, khi xem nghệ thuật trang trí cổ, khi tìm hiểu lịch sử tư tưởng. Chỉ là nó không được thiết kế để làm bản đồ ngôi nhà.
Khi gặp một người tư vấn dùng sơ đồ khác với chuẩn thông thường, câu hỏi nên đặt ra rất đơn giản: họ dùng sơ đồ nào, vì sao, và kết luận của họ có giải thích được bằng ánh sáng, gió, an toàn hay không. Một câu trả lời rõ ràng cho thấy người đó hiểu việc mình làm.
Câu hỏi thường gặp
Gương bát quái tiên thiên và hậu thiên khác nhau thế nào?
Khác ở thứ tự quẻ quanh mặt gương. Theo quan niệm dân gian, gương theo tiên thiên được treo ngoài cửa nhiều hơn, còn gương hậu thiên ít gặp. Đây là tập quán tín ngưỡng; nếu treo, nên tránh chiếu thẳng sang nhà hàng xóm để giữ hoà khí.
Vì sao hình bát quái thường vẽ phương Nam ở trên?
Đây là quy ước của bản đồ và sơ đồ Trung Hoa cổ, khi người đứng đầu ngồi quay mặt về phương Nam. Quy ước này được giữ trong sách phong thủy. Khi đặt hình lên bản vẽ nhà hiện đại có Bắc ở trên, bạn cần xoay hình lại cho khớp.
Có trường phái nào dùng tiên thiên để chia nhà không?
Một số người thực hành có thử, nhưng đó không phải cách làm phổ biến trong các trường phái chính về nhà ở. Nếu gặp tài liệu như vậy, nên xem họ lý giải thế nào và không trộn kết luận của họ với các phép dựa trên hậu thiên.
Số tiên thiên và số Lạc thư có dùng thay nhau được không?
Không. Số tiên thiên đánh thứ tự tám quẻ theo sơ đồ Phục Hy, tổng hai quẻ đối nhau bằng 9. Số Lạc thư gắn với chín cung theo hậu thiên, tổng mỗi hàng bằng 15. Hai hệ số phục vụ hai mục đích khác nhau.
Người mới nên học sơ đồ nào trước?
Nên học hậu thiên trước, vì đó là sơ đồ dùng trực tiếp cho nhà ở và gắn với số Lạc thư. Tiên thiên có thể học sau, khi bạn muốn đọc thêm về Kinh Dịch hay về các vòng trên la kinh.
Mẹo nhận diện bằng quẻ Càn có áp dụng cho mọi hình vẽ không?
Áp dụng cho các hình vẽ đúng một trong hai chuẩn. Nếu hình ghép lẫn hoặc vẽ sai từ đầu, mẹo sẽ cho kết quả mâu thuẫn, chẳng hạn Càn không đối Khôn mà cũng không đối Tốn. Gặp trường hợp đó, nên coi hình là trang trí và không dùng để phân tích.