Bát quái trong phong thủy nhà ở: tám quẻ, tám hướng và cách đọc cho người mới

Trong phong thủy nhà ở, bát quái là cách chia mặt bằng ngôi nhà thành tám phương quanh một điểm tâm, mỗi phương ứng với một quẻ: Khảm ở Bắc, Ly ở Nam, Chấn ở Đông, Đoài ở Tây, Càn ở Tây Bắc, Khôn ở Tây Nam, Cấn ở Đông Bắc, Tốn ở Đông Nam. Cách xếp này lấy theo hậu thiên bát quái. Mỗi quẻ kéo theo một chuỗi nghĩa: một hành trong ngũ hành, một hình tượng tự nhiên, một người trong gia đình, một mùa, một con số Lạc thư.

Người mới thường gặp bát quái dưới dạng một hình tám cạnh đầy ký hiệu và nghĩ đó là bùa. Thật ra nó gần với một bảng quy ước hơn: đặt lên bản vẽ để gọi tên các vùng trong nhà theo cùng một ngôn ngữ. Bài này giải thích bảng quy ước ấy, những gì các trường phái suy ra từ nó, và chỗ nào là kinh nghiệm thực tế, chỗ nào chỉ là quan niệm.

Bát quái trong phong thủy khác bát quái trong Kinh Dịch ở chỗ nào

Bát quái gốc là tám quẻ đơn, mỗi quẻ gồm ba vạch liền hoặc đứt, có mặt trong Kinh Dịch như những ký hiệu nền của hệ sáu mươi tư quẻ. Ở đó, quẻ là công cụ để bàn về biến đổi, về đạo lý, về tượng. Phong thủy mượn tám ký hiệu ấy nhưng dùng vào việc khác hẳn: định danh không gian. Khi một người làm phong thủy nói "góc Càn của nhà", họ chỉ đang gọi tên vùng Tây Bắc, không phải đang gieo quẻ hay đoán việc.

Sự khác biệt này quan trọng, vì nhiều nhầm lẫn bắt đầu từ đây. Có người nghe "nhà thiếu góc Càn" liền hiểu thành một lời phán về người cha trong nhà. Trong khi đó, phần lớn sách phong thủy dùng quẻ như một hệ toạ độ có kèm nghĩa biểu tượng, và nghĩa biểu tượng ấy được đọc theo nhiều tầng, tầng nào cũng có người tin nhiều, người tin ít.

Cũng cần tách bát quái khỏi chiếc gương bát quái treo trước cửa. Gương là một vật phẩm dân gian mang hình bát quái, còn bát quái trong phân tích nhà ở là một sơ đồ vô hình phủ lên mặt bằng. Hai thứ dùng chung hình ảnh nhưng vai trò khác nhau, và bài này chỉ bàn sơ đồ.

Bảng tám quẻ trên mặt bằng nhà: hướng, ngũ hành, hình tượng, người trong nhà

Bảng dưới gom những thuộc tính được dùng nhiều nhất khi đặt bát quái lên nhà ở. Hướng theo hậu thiên bát quái; người trong nhà lấy theo thiên Thuyết quái của Kinh Dịch; số là số Lạc thư tương ứng với cung đó.

Có hai điều nên để ý khi đọc bảng. Thứ nhất, trung cung không có quẻ: nó là tâm, là chỗ quy chiếu, nên cửu cung có chín ô mà bát quái chỉ có tám. Thứ hai, ba cặp quẻ cùng hành (Chấn – Tốn cùng Mộc, Càn – Đoài cùng Kim, Khôn – Cấn cùng Thổ) nằm cạnh nhau hoặc chéo nhau trên mặt bằng, còn Thủy và Hỏa mỗi hành chỉ có một quẻ, đối nhau qua trục Bắc – Nam.

Vì sao một ngôi nhà lại được chia theo quẻ

Nhà ở là một khối có tâm và có hướng. Đứng ở tâm nhìn ra, người ta thấy bốn hướng chính và bốn hướng phụ, đúng tám phương. Người xưa vốn đã quen gắn tám phương với bốn mùa và với khí hậu: phương Nam ấm và sáng, phương Bắc lạnh và tối, phương Đông là nơi mặt trời mọc, phương Tây là nơi nắng chiều gắt. Hậu thiên bát quái xếp tám quẻ theo đúng vòng ấy, nên dùng nó làm bảng gọi tên các phương là việc thuận tay.

Khi đã có tên cho từng phương, người làm nghề có thể trao đổi chính xác hơn. "Bếp nằm cung Tốn" dài hơn "bếp nằm góc Đông Nam" không bao nhiêu, nhưng nó kéo theo một cụm nghĩa sẵn có: Mộc, gió, con gái cả, số 4. Các trường phái sau đó xây lý thuyết riêng trên cụm nghĩa này. Bát trạch dùng quẻ để xếp nhà thành Đông tứ trạch và Tây tứ trạch; Huyền không dùng số Lạc thư để cho các sao bay qua từng cung. Nền chung của cả hai vẫn là tám quẻ trên tám phương.

Nói cách khác, bát quái là lớp bản đồ đầu tiên. Người mới chỉ cần nắm chắc lớp này là đọc được phần lớn các thuật ngữ ở các lớp sau mà không bị rối.

Ba lớp nghĩa phong thủy hay gắn cho một quẻ

Lớp phương vị và khí hậu. Đây là lớp gần thực tế nhất. Quẻ Ly ở Nam gắn với lửa và ánh sáng, khớp với việc phương Nam ở Việt Nam nhận nhiều nắng trong ngày. Quẻ Khảm ở Bắc gắn với nước và sự lạnh, khớp với việc phía Bắc ít nắng trực tiếp, mùa đông ở Bắc Bộ lại đón gió mùa đông bắc. Khi một tài liệu khuyên phòng ngủ ở cung này, cửa sổ ở cung kia, nên thử dịch lời khuyên đó sang ngôn ngữ nắng, gió, nhiệt trước.

Lớp ngũ hành, màu sắc và vật liệu. Mỗi quẻ mang một hành, từ đó suy ra màu và chất liệu được cho là hợp với vùng đó: Mộc với màu xanh và đồ gỗ, Kim với màu trắng, ánh kim, Thổ với màu vàng nâu, gốm, đá. Lớp này mang tính thẩm mỹ và biểu tượng. Nó giúp phối màu có chủ đích, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy sơn sai màu ở một góc gây ra chuyện gì.

Lớp nhân sự và công năng. Mỗi quẻ ứng với một người trong gia đình, từ đó có quan niệm góc Tây Nam liên quan tới người mẹ, góc Tây Bắc liên quan tới người cha. Đây là lớp dễ bị đẩy thành lời phán nhất. Nên hiểu nó như một ẩn dụ mà các thầy dùng để gợi ý bố trí phòng, chẳng hạn phòng của người lớn tuổi ở vùng yên tĩnh, ổn định, chứ không phải quy luật về số phận từng người.

Mức tin nên đặt ở đâu. Lớp thứ nhất có lý giải vật lý rõ ràng và nên ưu tiên. Lớp thứ hai là thẩm mỹ có quy ước, dùng tuỳ gu. Lớp thứ ba là quan niệm thuần tuý, đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và không nên vì nó mà lo lắng hay đập phá nhà cửa.

Đọc bát quái cho đúng mức: lấy thực tế làm gốc

Tám phương ở Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ không giống nhau. Cùng là cung Ly hướng Nam, nhà ở Hà Nội đón gió nồm mát mùa hè, nhà ở vùng duyên hải miền Trung có thể phải tính tới gió bão từ biển, nhà ở Thành phố Hồ Chí Minh lại quan tâm nắng gắt quanh năm hơn là gió lạnh. Bát quái không tự biết những khác biệt đó; người đọc phải đưa vào.

Hướng của nhà quan trọng hơn hình vẽ quẻ. Nếu đo sai hướng vài chục độ, cả lưới bát quái xoay theo và mọi kết luận sau đó đều lệch. Vì vậy bước đo hướng bằng la bàn hoặc la kinh, đứng đúng chỗ, tránh vật kim loại, đáng được làm cẩn thận hơn bất kỳ việc tra bảng nào.

Một quẻ không làm nên một ngôi nhà. Nhà ở là tổng thể của ánh sáng, gió, lối đi, kết cấu, thói quen sinh hoạt. Đánh giá một ngôi nhà chỉ vì một góc thiếu hay một phòng đặt ở cung "không hợp" là đọc một chữ rồi đoán cả cuốn sách.

Phong thủy không thay quy chuẩn xây dựng. Mọi điều chỉnh dựa trên bát quái, dù là dời cửa, đổi phòng hay thêm vách, vẫn phải đúng kết cấu, phòng cháy và giấy phép. Khi hai thứ mâu thuẫn, an toàn đi trước.

Những hiểu lầm hay gặp về bát quái trong nhà

Các hiểu lầm dưới đây xuất hiện thường xuyên trong câu hỏi của người mới. Mỗi ý kèm cách hiểu hợp lý hơn.

• "Bát quái là bùa trấn trạch." Sơ đồ bát quái dùng để phân tích là một bảng gọi tên phương vị, không có tác dụng trấn yểm nào. Hình bát quái trên vật phẩm là chuyện tín ngưỡng dân gian, tách riêng.
• "Cung nào cũng phải có đủ." Rất nhiều ngôi nhà khuyết góc vì hình lô đất. Các trường phái có cách đánh giá khuyết góc khác nhau, và nhiều người làm nghề coi đó là điểm cần thiết kế bù chứ không phải lỗi phải sửa bằng mọi giá.
• "Treo vật đúng quẻ là đổi được vận." Không có cơ sở cho cam kết như vậy. Một vật trang trí đặt hợp vị trí có thể làm không gian dễ chịu hơn, thế thôi.
• "Hướng Bắc là xấu vì quẻ Khảm là hiểm." Chữ hiểm của Khảm là nghĩa tượng trong Kinh Dịch. Nhà hướng Bắc ở Việt Nam thậm chí còn tránh được nắng chiều gắt.
• "Bát quái nào cũng giống nhau." Có hai cách xếp chính là tiên thiên và hậu thiên; phong thủy nhà ở dùng hậu thiên để định phương. Nhầm hai cách là đặt sai cả tám quẻ.

Bát quái nối với các phần khác của phong thủy như thế nào

Sau khi nắm tám quẻ trên tám phương, người học thường đi tiếp theo ba hướng. Hướng thứ nhất là cửu cung: thêm trung cung vào tám cung quanh, đặt các con số Lạc thư từ 1 đến 9 vào chín ô, từ đó có nền cho phép phi tinh của trường phái Huyền không. Hướng thứ hai là bát trạch: lấy quẻ của hướng toạ nhà và quẻ cung phi của người để xếp tám hướng thành bốn tốt bốn xấu theo trường phái đó. Hướng thứ ba là la kinh: mỗi quẻ chia làm ba sơn, tám quẻ thành hai mươi bốn sơn, giúp định hướng mịn hơn.

Ba hướng này là những trường phái và công cụ khác nhau, đôi khi cho kết luận ngược nhau trên cùng một ngôi nhà. Điều đó không có nghĩa một bên đúng, một bên sai, mà cho thấy phong thủy là một tập hợp nhiều hệ quy ước. Người đọc tỉnh táo dùng chúng để đặt câu hỏi về ngôi nhà của mình: chỗ này có đủ sáng không, có kín gió không, có tiện đi lại không. Câu trả lời cho những câu hỏi đó mới là thứ quyết định ngôi nhà có dễ sống hay không.

Nếu chỉ nhớ một điều, nên nhớ thứ tự: đo hướng cho đúng, tìm tâm nhà cho đúng, rồi mới đặt bát quái. Làm ngược thứ tự là nguồn gốc của phần lớn các lời phán sai.

Câu hỏi thường gặp

Bát quái và cửu cung có phải là một không?

Gần như cùng một sơ đồ nhưng khác số ô. Bát quái là tám cung quanh tâm, mỗi cung một quẻ. Cửu cung thêm trung cung vào giữa thành chín ô, mỗi ô mang một số Lạc thư từ 1 đến 9. Khi nói về quẻ, người ta dùng chữ bát quái; khi nói về số và phi tinh, người ta dùng chữ cửu cung.

Nhà hướng Đông Nam thì nhà thuộc quẻ Tốn phải không?

Tuỳ trường phái và tuỳ cách gọi. Trong bát trạch, nhà thường được gọi theo quẻ của hướng toạ, tức phía lưng nhà, nên nhà hướng Đông Nam toạ Tây Bắc được gọi là nhà Càn trạch. Người mới hay nhầm hướng với toạ, nên hỏi lại cho rõ khi đọc tài liệu.

Chung cư có đặt bát quái được không?

Được, cách làm tương tự nhà đất: lấy mặt bằng căn hộ, tìm tâm, xác định hướng rồi chia tám phương. Khó hơn ở chỗ căn hộ thường méo và việc đo hướng trong toà nhà bê tông cốt thép dễ bị nhiễu từ, nên cần đo vài điểm và đối chiếu với bản vẽ toà nhà.

Có cần thuộc lòng tám quẻ không?

Không bắt buộc. Người dùng phổ thông chỉ cần một bảng tra như bảng trong bài là đủ. Người muốn học sâu thì nên thuộc thứ tự hậu thiên theo vòng Đông, Đông Nam, Nam, Tây Nam, Tây, Tây Bắc, Bắc, Đông Bắc ứng với Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài, Càn, Khảm, Cấn.

Thấy nhà mình thiếu một góc trên bát quái thì có đáng lo không?

Không nên lo. Khuyết góc rất phổ biến do hình lô đất. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; nếu muốn xử lý, ưu tiên những cách làm có ích thật như tận dụng phần khuyết làm sân, trồng cây, bổ sung ánh sáng, thay vì mua vật phẩm hay sửa nhà tốn kém.

Bát quái có dùng cho từng phòng được không?

Một số trường phái có khái niệm tiểu thái cực, tức đặt lưới bát quái lên từng phòng, thậm chí từng bàn làm việc. Cách này được dùng ở mức gợi ý bố trí, và các thầy cũng không thống nhất về mức quan trọng của nó so với toàn nhà.