Thủy pháp là phần phong thủy chuyên bàn về nước: dòng nước từ đâu chảy tới khu đất (lai thủy), chảy đi về đâu (khứ thủy), có dừng lại, đọng lại trước nhà hay không (tụ thủy), và hình dáng, tốc độ, độ trong của dòng nước ấy. Ở đô thị, người hành nghề mở rộng chữ "thủy" sang con đường, dòng xe và cả đường thoát nước mưa của chính ngôi nhà.
Trong năm việc mà sách địa lý xưa coi là khung của phong thủy — long, huyệt, sa, thủy, hướng — thủy đứng thứ tư nhưng được bàn rất kỹ, vì người xưa sống nhờ nước và cũng chết vì nước. Bài này giải thích thủy pháp gồm những phần nào, hai cách tiếp cận lớn, cách áp vào ngôi nhà hôm nay và chỗ nên tỉnh táo. Mọi nhận định tốt xấu dưới đây là quan niệm của các trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Chữ "thủy" trong phong thủy rộng hơn sông suối
Câu được trích nhiều nhất về nước nằm trong Táng thư, sách gán cho Quách Phác đời Tấn: khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng. Từ câu ấy, nước được hiểu là thứ giữ khí lại cho một vùng đất. Nghĩa đời thường khá dễ thấy: chỗ có nước là chỗ cây cối tốt, đất ẩm, người ở được, làng mọc lên. Một khu đất khô khốc, không nguồn nước, chẳng ai dựng nhà lâu dài.
Ngày nay chữ "thủy" được dùng theo ba tầng. Tầng thứ nhất là nước thật: sông, suối, kênh, ao, hồ, biển. Tầng thứ hai là nước giả, hay "giả thủy": con đường, lối đi, dòng xe, dòng người, vì chúng chuyển động, mang đồ vật và con người tới rồi đi như một dòng chảy. Tầng thứ ba là nước của chính ngôi nhà: nước mưa trên mái, nước sân, giếng, bồn chứa, đường thoát.
Khi nghe một người hành nghề nói "thủy trước nhà anh chảy xiết", bạn nên hỏi lại họ đang nói tầng nào. Rất nhiều tranh cãi chỉ vì hai bên dùng cùng một chữ cho ba thứ khác nhau. Ở phố, gần như mọi nhận xét về thủy đều đang nói về con đường.
Năm điều thủy pháp xét ở một dòng nước
Nguồn đến (lai thủy). Nước hay đường đi tới khu đất từ phía nào, nhìn thấy từ xa hay xuất hiện đột ngột. Sách hình thế ưa dòng tới từ xa, rộng, nhìn thấy được, như một vị khách đến từ từ. Lý do thực tế: dòng tới từ xa thường là dòng ổn định, ít bất ngờ.
Chỗ đi (khứ thủy). Dòng nước rời khu đất ở đâu và rời ra sao. Quan niệm ưa chỗ đi kín, khuất, quanh co, không thẳng tuột. Với nước thật, chỗ thoát hẹp và quanh co làm dòng chảy chậm, giữ được nước cho ruộng vườn.
Chỗ dừng (tụ thủy). Trước nhà có khoảng nước, khoảng sân, khoảng trống để dòng chảy chậm lại hay không. Đây là gốc của chữ "minh đường tụ thủy". Thực tế, một khoảng đệm trước nhà cho bạn chỗ đỗ xe, chỗ đứng, chỗ ánh sáng vào.
Hình dáng. Dòng uốn lượn như chữ "chi" (之) hay chữ "huyền" (玄) được ưa hơn dòng thẳng đâm vào nhà hay dòng cong quay lưng. Sông uốn khúc chảy chậm, đường cong buộc xe giảm tốc.
Chất và tiếng. Nước trong hay đục, sống hay tù, êm hay ầm ào. Sách cổ khen nước trong, chảy êm, chê nước hôi, nước đọng, nước gào thét. Đây là phần trùng khít nhất với vệ sinh môi trường.
Hai cách tiếp cận: thủy pháp hình thế và thủy pháp lý khí
Phái Loan đầu, hay Hình thế, xét nước bằng mắt: hình dáng, khoảng cách, tốc độ, độ trong, nước ôm hay quay lưng với khu đất. Người theo cách này đi quanh khu đất, đứng ở cửa nhìn ra, quan sát mùa mưa nước dâng tới đâu. Ưu điểm là dễ kiểm chứng, gắn với địa hình thật; nhược điểm là nhận xét phụ thuộc kinh nghiệm người xem.
Các phái Lý khí lại xét nước theo phương vị trên la kinh và theo thời gian. Phái Tam hợp lấy chỗ nước chảy đi làm mốc để xác định "cục" của khu đất rồi soi với vòng trường sinh; phái Huyền không xét xem nước nằm ở cung nào so với tinh bàn của ngôi nhà, mỗi vận có những phương được coi là nên có nước và phương nên có núi. Hai phái này đều cần đo hướng chính xác và đều có quy tắc riêng, nhiều chỗ nói ngược nhau.
Vì thế cùng một dòng sông, người theo Hình thế có thể khen, người theo Lý khí có thể chê, hoặc ngược lại. Khi đọc sách hay nghe giảng, bạn nên xác định người nói đang đứng ở phái nào. Phần hình thế thường có lý do thực tế đi kèm; phần lý khí là quy ước của từng phái, nên coi là tham khảo văn hoá.
Thủy pháp gặp đời sống: quan niệm và lý do thực tế
Nhiều nguyên tắc thủy pháp có một lời giải thích bằng địa lý, thủy văn hay an toàn. Bảng dưới đặt hai cột cạnh nhau để bạn thấy chỗ nào trùng, chỗ nào chỉ là quan niệm.
| Nguyên tắc thủy pháp | Cách nói của người xưa | Lý do thực tế có thể có |
|---|---|---|
| Nước nên uốn lượn, không thẳng | Nước thẳng thì khí đi nhanh, không giữ được | Dòng thẳng chảy mạnh, dễ xói; đường thẳng xe chạy nhanh |
| Nước nên ôm khu đất | Như đai ngọc quàng quanh lưng | Bờ trong khúc sông được bồi, bờ ngoài bị lở |
| Trước nhà nên có chỗ tụ | Minh đường tụ thủy, khí dừng lại | Có khoảng đệm, ánh sáng, chỗ đỗ xe, chỗ thoát nước |
| Chỗ nước đi nên kín | Thủy khẩu đóng thì giữ được của | Dòng chảy chậm, giữ nước tưới, ít lũ dồn |
| Nước nên trong, không tù | Nước tù là "tử thủy" | Nước đọng sinh muỗi, mùi, ẩm mốc |
| Nhà không thấp hơn dòng nước | Nước không được lấn vào nhà | Ngập, thấm, hư móng |
Cột thứ hai là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; cột thứ ba là thứ bạn có thể tự kiểm bằng mắt, bằng một trận mưa lớn hoặc bằng hỏi hàng xóm. Khi hai cột cùng chỉ một hướng, bạn có thêm lý do để làm theo. Khi chỉ có cột thứ hai, đó là chuyện tin hay không của mỗi nhà.
Câu "sơn quản nhân đinh, thủy quản tài lộc" nên hiểu thế nào
Đây là câu truyền miệng phổ biến trong giới phong thủy: núi chủ về người, nước chủ về của cải. Câu này được dùng để giải thích vì sao các thầy chú ý nước khi bàn chuyện làm ăn, và vì sao cửa hàng hay quan tâm dòng người, dòng xe trước cửa.
Đọc theo lịch sử kinh tế, câu ấy có gốc khá dễ hiểu. Trong xã hội nông nghiệp và buôn bán đường sông, nước là thuỷ lợi cho ruộng và là đường vận chuyển hàng. Chợ, bến, phố buôn mọc lên ở chỗ sông gặp sông, chỗ thuyền ghé được. Hội An, Phố Hiến, Chợ Lớn, các chợ nổi miền Tây đều là ví dụ thật về chuyện "có nước mới có chợ". Ở phố hôm nay, con đường đóng vai dòng sông: mặt tiền có người qua lại thì dễ bán hàng hơn ngõ vắng.
Chỗ nên dè chừng là khi câu nói bị kéo thành lời hứa: đặt bể cá, đài phun nước hay vật phẩm hình nước ở "góc tài" thì sẽ giàu. Không có cơ sở nào cho chuyện đó. Thủy pháp, đọc cho đúng, là cách người xưa chọn chỗ ở thuận nước, chứ không phải công thức sinh tiền. Nếu bạn muốn bày một bể cá hay chậu nước cho đẹp, cứ chọn theo thẩm mỹ và khả năng chăm sóc; vật phẩm có ghi rõ chất liệu có thể xem tại Vật Phẩm Phong Thủy, đừng mua vì lời hứa tài lộc.
Cách đọc thủy quanh một ngôi nhà trong một buổi
Không cần la kinh hay sách dày, bạn vẫn đọc được phần hình thế của thủy quanh nhà mình theo trình tự sau:
- Đứng trong cửa chính nhìn ra. Đây là cách xác định trái (thanh long) và phải (bạch hổ) mà sách phong thủy dùng. Ghi lại dòng nước hoặc con đường gần nhất đi từ phía nào sang phía nào.
- Tìm nước thật trong bán kính vài trăm mét. Sông, kênh, ao, hồ, mương. Ghi khoảng cách, nước chảy hay đứng, trong hay đục, có mùi không.
- Xem con đường trước nhà như một dòng chảy. Rộng hay hẹp, xe nhanh hay chậm, thẳng tới cửa hay đi ngang, có dốc không.
- Xác định chỗ tụ. Trước cửa có sân, vỉa hè rộng, khoảng lùi không, hay cửa mở thẳng ra lòng đường.
- Đợi một trận mưa lớn. Quan sát nước mái, nước sân, nước đường chảy về đâu, có tràn vào nhà, có đọng lâu không. Đây là phép thử thủy pháp thật nhất.
- Hỏi hàng xóm lâu năm. Năm nào ngập tới đâu, bờ sông có lở không, cống có hay tắc không.
- Ghi lại và xếp ưu tiên. Việc gì liên quan an toàn, ngập, vệ sinh làm trước; việc chỉnh theo quan niệm làm sau, khi điều kiện cho phép.
Phần lý khí, tức đối chiếu phương nước với la kinh, cần đo hướng chính xác và hiểu quy tắc từng phái. Nếu bạn muốn đi sâu, hãy đọc các bài về la kinh và các trường phái trong cùng trang trước khi áp vào nhà mình.
Những chỗ hay hiểu sai về thủy pháp
Hiểu sai thứ nhất là coi mọi dòng nước đều tốt. Một con sông hay lũ, một con kênh ô nhiễm, một con đường xe tải chạy suốt đêm đều là "thủy", nhưng sống cạnh chúng không dễ chịu chút nào. Sách hình thế xưa cũng phân biệt nước lành và nước dữ, không khen mọi dòng nước.
Hiểu sai thứ hai là nghĩ phải tự tạo nước thì nhà mới có "thủy". Nhiều gia đình đặt thác nước nhân tạo ngay cửa, đào hồ nhỏ giữa sân chật, rồi phải lo rêu, muỗi, máy bơm hỏng, trẻ nhỏ trượt ngã. Nếu điều kiện không cho phép chăm sóc, một khoảng sân sạch, thoát nước tốt đã đủ đúng với tinh thần "tụ" mà người xưa nói.
Hiểu sai thứ ba là dùng thủy pháp để doạ: nhà nước chảy ra là "tiền trôi", nhà thấp hơn đường là "tán tài". Nước mưa phải chảy ra khỏi nhà, nếu không thì ngập. Nhà thấp hơn đường là chuyện kỹ thuật cần nâng nền hay làm rãnh chặn, không phải lời phán. Phong thủy là kiến thức văn hoá tham khảo; quyết định sửa nhà nên dựa trên an toàn, vệ sinh và tiền bạc thật của gia đình bạn.
Câu hỏi thường gặp
Thủy pháp có phải là một trường phái phong thủy riêng không?
Không. Thủy pháp là một phần nội dung mà hầu hết các trường phái đều bàn, giống như long, huyệt, sa, hướng. Phái Hình thế xét nước bằng mắt, phái Tam hợp và Huyền không xét nước theo phương vị và thời gian, nên mỗi phái có một bộ quy tắc thủy pháp riêng.
Nhà ở phố không có sông thì có cần quan tâm thủy pháp không?
Ở phố, thủy pháp chủ yếu được hiểu qua con đường, dòng xe và đường thoát nước của chính ngôi nhà. Những việc như cửa có bị đường đâm thẳng, mưa lớn nước có tràn vào nhà, trước cửa có khoảng đệm hay không vẫn rất đáng quan tâm, vì chúng gắn với an toàn và tiện sinh hoạt.
Lai thủy và khứ thủy khác thủy khẩu thế nào?
Lai thủy là dòng nước hay con đường đi tới khu đất, khứ thủy là dòng đi khỏi khu đất. Thủy khẩu là điểm cụ thể nơi dòng nước rời khỏi tầm của khu đất, tức cửa ra. Ba khái niệm đi cùng nhau nhưng không trùng; thủy khẩu có bài giải nghĩa riêng trong chuyên mục thuật ngữ.
Đặt bể cá hay đài phun nước trong nhà có phải là áp dụng thủy pháp không?
Có thể coi là cách tạo nước nhỏ trong nhà theo quan niệm, nhưng nó khác hẳn thủy pháp của sách địa lý vốn xét sông, đường, địa hình. Bể cá đẹp và sạch thì làm nhà dễ chịu hơn; còn chuyện nó mang tài lộc là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, không nên kỳ vọng.
Muốn học thủy pháp bài bản thì nên bắt đầu từ đâu?
Bạn nên bắt đầu từ phần hình thế vì dễ quan sát: hình dáng dòng nước, chỗ tụ, chỗ đi. Sau đó học cách đo hướng bằng la kinh, rồi mới đọc quy tắc của từng phái Lý khí. Đọc kèm sách địa lý tự nhiên về sông ngòi, thoát nước đô thị sẽ giúp bạn tách được phần có cơ sở và phần quy ước.
Thủy pháp có giúp chọn nhà tránh ngập không?
Phần hình thế của thủy pháp nhấn mạnh việc nhà không nằm thấp hơn dòng nước và không để nước đọng, nên nó gợi ý đúng những câu hỏi cần hỏi. Tuy vậy, để biết chắc nhà có ngập hay không, bạn cần hỏi lịch sử ngập ở khu vực, xem cao độ nền so với đường và quan sát thực tế mùa mưa.