Sân và lối đi quanh nhà có người già, trẻ nhỏ cần ba thứ: mặt nền không đọng nước và rêu, lối đi phẳng có chỗ vịn ở chỗ chênh cao, và đủ đèn khi trời tối. Phong thủy coi sân trước là minh đường, khoảng trống để khí tụ trước khi vào nhà, nên chuộng sân sạch, thoáng, bằng phẳng. Những yêu cầu đó gần như trùng hẳn với điều giúp ông bà không trượt ngã và trẻ chạy chơi an toàn.
Ở nông thôn, sân gạch đỏ, sân xi măng là nơi phơi thóc, phơi đồ, ông bà ngồi sưởi nắng, trẻ con chạy nhảy. Ở thành phố, sân có khi chỉ là khoảng lùi vài mét trước nhà phố hay lối đi bên hông. Dù rộng hay hẹp, các nguyên tắc dưới đây đều dùng được; bài đi qua quan niệm, vật liệu, rêu, chỗ chênh, đèn, rồi những thứ thường đặt trên sân.
Minh đường: vì sao sân trước được coi trọng
Trong phong thủy, minh đường là khoảng đất trống phía trước công trình. Ở quy mô lớn là cánh đồng, mặt nước trước làng; ở quy mô một ngôi nhà là cái sân. Quan niệm cho rằng minh đường rộng rãi, bằng phẳng, sạch sẽ thì khí tụ lại trước cửa; minh đường lồi lõm, bừa bộn, đọng nước thì khí tán hoặc trì trệ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Nhìn từ đời sống, một cái sân bằng phẳng và trống có rất nhiều lợi ích thực tế: ánh sáng vào nhà nhiều hơn, gió đi qua, người đi lại không vấp, trẻ con có chỗ chạy. Nhà nông thôn Bắc Bộ có sân gạch rộng trước nhà chính, phía trước nữa là ao, vườn; nếp này vừa phục vụ việc phơi phóng, vừa khớp với hình mẫu minh đường mà sách phong thủy mô tả. Nhà vườn Huế, nhà miền Tây cũng có khoảng sân trước theo cách riêng của mỗi vùng.
Phần quan trọng nhất của minh đường với nhà có người già là chữ "bằng phẳng". Sân lồi lõm, gạch vỡ, chỗ trũng đọng nước, chỗ lún vì rễ cây là những nơi mắt kém dễ bỏ qua và chân yếu dễ hụt. Sửa sân cho phẳng là việc vừa hợp quan niệm vừa giảm nguy cơ thật.
Vật liệu nền sân: trơn ít hay trơn nhiều khi ướt
Không có vật liệu nào hoàn toàn không trơn khi có rêu. Bảng dưới so sánh các vật liệu hay gặp ở sân nhà Việt về độ bám khi ướt và mức dễ bám rêu; đây là nhận xét chung, mỗi sản phẩm cụ thể có thể khác:
| Vật liệu | Khi ướt | Rêu, mốc | Gợi ý cho nhà có người già, trẻ nhỏ |
|---|---|---|---|
| Gạch đỏ đất nung | Khá bám khi mới, trơn khi bám rêu | Dễ bám rêu ở chỗ râm, ẩm | Hợp nếu sân nắng, cọ rêu định kỳ |
| Xi măng láng mịn | Trơn, nhất là khi có bụi mịn | Rêu bám ở chỗ đọng nước | Chải nhám hoặc kẻ rãnh khi láng |
| Bê tông chải, đá rửa | Bám tốt | Rêu bám chậm hơn nếu thoát nước tốt | Lựa chọn tốt cho lối đi chính |
| Gạch men bóng | Rất trơn | Ít bám rêu nhưng đọng nước là trơn | Không nên dùng ngoài trời |
| Đá tự nhiên mặt băm, khò | Bám tốt | Tuỳ loại đá và độ râm | Tốt cho bậc thềm, chi phí cao hơn |
| Gạch block, gạch con sâu | Bám khá | Cỏ, rêu mọc ở khe | Hợp sân rộng, cần lèn chặt để không lún lệch |
Nếu sân đã lát gạch bóng hay đá đánh bóng, có thể làm nhám bề mặt bằng dịch vụ chuyên dụng hoặc lát thêm một dải chống trơn trên lối đi chính, thay vì làm lại cả sân.
Rêu, nước đọng và những chỗ trơn theo mùa
Rêu mọc ở nơi râm và ẩm lâu. Góc sân khuất nắng, chân tường phía bắc, chỗ dưới tán cây lớn, quanh bể nước và chỗ máng xối đổ xuống là những nơi rêu xanh mọc trước. Mùa nồm ở miền Bắc, mùa mưa ở miền Nam là lúc rêu lan nhanh nhất.
Giải quyết gốc là thoát nước và nắng. Sân dốc nhẹ về rãnh thoát, không có chỗ trũng; máng xối dẫn nước xuống rãnh chứ không đổ thẳng ra lối đi; tỉa bớt tán cây để có nắng chiếu. Phong thủy cũng không chuộng nước đọng trước nhà, gọi là nước tù; ở đây hai phía cùng một lời khuyên.
Cọ rêu định kỳ bằng biện pháp an toàn. Cọ bằng bàn chải cứng và nước, hoặc dùng máy xịt rửa áp lực. Nếu dùng hoá chất tẩy rêu, đọc kỹ hướng dẫn, không trộn các chất tẩy với nhau, giữ trẻ nhỏ và vật nuôi tránh xa cho tới khi rửa sạch.
Đánh dấu lối đi ưu tiên. Không phải lúc nào cũng giữ cả sân sạch rêu. Hãy ưu tiên dải đường ông bà đi hằng ngày: từ cửa nhà ra cổng, ra chỗ phơi đồ, ra nhà vệ sinh ngoài (ở nhà quê), và giữ dải đó luôn khô sạch.
Chỗ chênh cao: bậc thềm, hiên, rãnh
Sân nhà Việt hay có nhiều cao độ: hiên cao hơn sân, sân cao hơn ngõ, rãnh thoát nước cắt ngang lối đi. Những chỗ này nên soát lại:
- Bậc từ hiên xuống sân nên đều nhau, không bậc cao bậc thấp; mép bậc có dải màu tương phản để mắt kém nhận ra.
- Có tay vịn ở ít nhất một bên bậc, kể cả khi chỉ có hai ba bậc. Người già hay ngã ở những đoạn bậc ngắn vì không ai nghĩ cần vịn.
- Rãnh thoát nước cắt ngang lối đi nên có nắp đậy phẳng, khe nhỏ đủ để gót giày và bánh xe không lọt.
- Chỗ sân lún, gạch bong nên sửa ngay; gạch kênh vài phân là chỗ mũi dép dễ vấp.
- Lối từ sân ra ngõ nếu dốc thì làm mặt nhám và thêm tay vịn; dốc trơn khi mưa là nơi người già hay trượt.
- Với nhà có người dùng xe lăn hoặc khung tập đi, cân nhắc làm dốc thoải thay vài bậc thấp; danh mục này có bài riêng về sửa nhà cho người ngồi xe lăn.
Số bậc tam cấp theo quan niệm dân gian và chiều cao bậc trước cửa chính đã có bài riêng trong danh mục cửa chính, cổng ngõ; ở đây chỉ cần nhớ bậc đều và có chỗ vịn quan trọng hơn số bậc.
Đèn sân và lối đi khi trời tối
Phong thủy ngại sân tối, cho rằng minh đường tối thì khí âm; nhiều nhà treo đèn trước cửa không chỉ để soi đường mà còn như một tập quán giữ nhà sáng. Với người già, đèn sân có lý do thực tế: rất nhiều cú ngã ngoài trời xảy ra lúc chạng vạng, khi ông bà ra đóng cổng, cất đồ phơi, đi vệ sinh ngoài.
Đèn sân nên chiếu xuống mặt đất, phủ được lối đi chính, không chiếu thẳng vào mắt người đi. Đèn trụ thấp hai bên lối, đèn gắn tường hắt xuống, đèn cảm biến chuyển động ở cổng là các lựa chọn hay dùng. Bậc thềm ngoài trời nên có đèn riêng chiếu vào mặt bậc. Tránh đèn pha công suất lớn chiếu ngang sân vì gây loá và làm mọi bóng đổ trở thành vệt đen khó đoán.
Ở quê, nhà vệ sinh hay bếp có khi nằm tách khỏi nhà chính. Nếu ông bà phải đi qua sân ban đêm, đường đó cần đèn liên tục và công tắc ở cả hai đầu, hoặc đèn cảm biến. Đây là một trong những thay đổi nhỏ tạo khác biệt lớn.
Chỗ ông bà ngồi ngoài sân: nắng, bóng râm và hơi nóng mặt sân
Ở nhiều gia đình, sân là nơi ông bà ngồi uống trà buổi sáng, sưởi nắng mùa đông, trông cháu chơi buổi chiều. Phong thủy chuộng chỗ ngồi có lưng tựa và nhìn ra khoảng trống phía trước; một chiếc ghế kê sát hiên, lưng tựa tường nhà, mặt nhìn ra sân là đúng hình mẫu ấy. Đây là quan niệm, nhưng cách ngồi này cũng tiện: có tường chắn gió, có mái hiên che mưa, đứng dậy là vào nhà ngay.
Nắng là chỗ cần cân nhắc. Nắng sớm dễ chịu, còn nắng trưa mùa hè ở phần lớn các tỉnh nước ta rất gắt; người cao tuổi chịu nóng kém, dễ mất nước mà không thấy khát. Chỗ ngồi ngoài sân nên có bóng râm thật sự, từ mái hiên sâu, giàn cây leo hoặc mái che, chứ không chỉ một chiếc ô nhỏ. Mùa đông miền Bắc thì ngược lại, chỗ ngồi đón nắng, khuất gió mùa đông bắc là chỗ ông bà thích nhất.
Mặt sân xi măng, gạch tối màu giữa trưa hè có thể nóng tới mức trẻ nhỏ đi chân trần bị khó chịu, người già ngồi bệt xuống cũng thấy nóng. Sân có mảng cây xanh, mảng cỏ hay vật liệu sáng màu thường mát hơn. Ghế ngồi ngoài sân nên vững, có tay vịn, không đặt trên chỗ gạch kênh, và nên kê ở chỗ không chắn lối đi chung của cả nhà.
Những thứ thường đặt trên sân: giữ hay dời
Sân là nơi đặt nhiều thứ theo thói quen và theo quan niệm. Với người già và trẻ nhỏ, một số thứ nên dời hay sửa cách đặt:
- Chum, vại, bể nước có nắp đậy chắc chắn; trẻ nhỏ có thể đuối nước ở chỗ nước rất nông. Danh mục này có bài riêng về bể nước, hồ cá trong nhà có trẻ.
- Chậu cây lớn, non bộ đặt sát mép sân, không đặt giữa lối đi; chọn chậu đáy rộng, khó đổ.
- Dây phơi căng ngang sân nên ở độ cao trên đầu người, không ngang cổ; trẻ chạy có thể vướng.
- Xe máy, xe đạp dựng ngoài sân có chân chống chắc, đặt sát tường; trẻ leo trèo làm đổ xe là tình huống hay gặp.
- Đồ nông cụ, cuốc xẻng, thuốc trừ sâu cất trong kho có khoá, không để ở góc sân.
- Đá cảnh, sư tử đá, linh vật đặt hai bên cổng theo quan niệm thì đặt trên bệ chắc, xa lối chạy của trẻ.
Sân gọn là sân an toàn, và cũng là hình mẫu minh đường thoáng sạch mà phong thủy mô tả.
Câu hỏi thường gặp
Sân trước nhà có nên lát gạch đỏ cho người già không?
Gạch đỏ đất nung có độ bám khá khi mới và hợp với nhà quê, nhưng dễ bám rêu ở chỗ râm. Nếu sân nắng tốt và gia đình cọ rêu định kỳ, gạch đỏ dùng được. Ở chỗ râm ẩm hoặc lối đi chính, bê tông chải nhám hay đá mặt băm thường an toàn hơn.
Sân bị rêu trơn thì xử lý nhanh thế nào?
Trước mắt, cọ rêu ở lối đi chính bằng bàn chải cứng hoặc máy xịt áp lực, rải cát thô hoặc đặt thảm cao su ngoài trời ở chỗ trơn nhất. Lâu dài, sửa độ dốc cho nước thoát, dẫn máng xối xuống rãnh, tỉa tán cây để sân có nắng.
Sân trước thấp hơn đường có ảnh hưởng gì không?
Phong thủy ngại sân thấp hơn đường vì quan niệm nước dồn vào nhà. Lý giải thực tế là khi mưa lớn nước từ đường chảy vào sân, đọng nước, mang theo bùn đất làm sân trơn. Giải pháp là rãnh chặn nước ở cổng, sân dốc ra rãnh thoát, và nếu cần, nâng cao độ sân khi sửa nhà.
Có nên trồng cây lớn giữa sân không?
Phong thủy thường không chuộng cây lớn giữa sân vì che minh đường và chắn cửa. Thực tế, cây lớn giữa sân làm râm, rêu mọc, rễ làm gạch lún kênh, lá rụng gây trơn. Nếu muốn có bóng mát, trồng ở góc sân, xa lối đi chính, chọn cây rễ không quá khoẻ.
Bậc thềm ngoài sân cần tay vịn không khi chỉ có hai bậc?
Nên có. Nhiều cú ngã của người già xảy ra ở chỗ chỉ có một hai bậc vì người ta không để ý và không có gì để bám. Một thanh vịn chắc ở một bên, cao vừa tầm tay, thêm dải màu ở mép bậc là đủ để giảm nguy cơ đáng kể.
Trẻ nhỏ chơi ở sân thì cần chú ý gì nhất?
Nước đọng, chum vại, bể nước không nắp là nguy cơ đầu tiên. Tiếp theo là cổng mở ra đường, xe cộ trong sân, đồ dễ đổ và hoá chất. Một cổng có chốt cao ngoài tầm tay trẻ, nắp bể chắc chắn và người lớn trông chừng khi trẻ chơi gần nước là những việc không thể thiếu.