Nhà xanh và phong thủy gặp nhau ở ba chỗ lớn: cả hai đều quan tâm nắng chiếu vào nhà từ phía nào, gió đi qua nhà ra sao và nước đến rồi đi thế nào. Phong thủy nói bằng ngôn ngữ cổ (tàng phong tụ thủy, minh đường, tựa sơn), còn nhà xanh nói bằng số đo (nhiệt độ bề mặt, lưu lượng gió, số điện tiêu thụ). Nhiều lời khuyên của hai bên trùng nhau đến mức nghe như dịch qua lại.
Hai bên đi hai ngả ở phần lý khí: phong thủy còn có hướng hợp tuổi, phi tinh theo năm, ngày giờ khởi công, những thứ không đo được bằng nhiệt kế. Bài này đặt hai cách nghĩ cạnh nhau, chỉ ra chỗ trùng, chỗ lệch, và gợi ý thứ tự ưu tiên khi chúng bảo bạn hai điều khác nhau. Phần phong thủy trong bài là quan niệm truyền thống, mức tin tuỳ mỗi người; phần kỹ thuật thì kiểm được.
Nhà xanh là gì, nói gọn cho người sắp xây
Nhà xanh, hay công trình xanh, là ngôi nhà được thiết kế và xây sao cho dùng ít năng lượng, ít nước, ít vật liệu hao phí mà người ở vẫn thấy dễ chịu, và ít gây hại cho môi trường xung quanh trong suốt vòng đời của nó. Chữ "xanh" không có nghĩa là phải trồng thật nhiều cây; một ngôi nhà phủ kín dây leo mà phải bật điều hoà suốt ngày vẫn không xanh theo nghĩa này.
Với nhà ở Việt Nam, khí hậu nóng ẩm là bài toán chính. Phần lớn điện của một gia đình thành phố đi vào làm mát, nên nhà xanh ở ta trước hết là nhà mát mà không cần máy: che nắng đúng phía, cách nhiệt mái, để gió xuyên qua, lấy sáng tự nhiên mà không lấy luôn cái nóng. Sau đó mới đến chuyện tấm pin mặt trời, thu nước mưa, tái dùng vật liệu, phân loại rác.
Có những bộ tiêu chí chấm điểm công trình xanh như LOTUS của Hội đồng Công trình xanh Việt Nam, EDGE do Tổ chức Tài chính Quốc tế phát triển, LEED của Hội đồng Công trình xanh Hoa Kỳ. Nhà ở gia đình hiếm khi đi xin chứng nhận, nhưng đọc các tiêu chí đó giúp bạn biết người làm nghề coi trọng điều gì: hướng và lớp vỏ nhà trước, thiết bị sau.
Bảng đối chiếu: cùng một chuyện, hai cách nói
Bảng dưới xếp những lời khuyên quen thuộc của phong thủy cạnh cách hiểu của kiến trúc xanh. Cột cuối là chỗ hai bên có thể lệch nhau, để bạn biết lúc nào cần cân.
| Chuyện trong nhà | Phong thủy nói | Nhà xanh nói | Chỗ có thể lệch |
|---|---|---|---|
| Hướng nhà | Chọn hướng hợp cung phi, ưa tựa cao nhìn thấp | Mặt dài nên quay Bắc – Nam để tránh nắng Đông – Tây | Hướng hợp tuổi có khi lại là hướng Tây nắng gắt |
| Gió | Tàng phong: gió vừa, không lùa thẳng, không thốc | Thông gió xuyên phòng, có cửa vào cửa ra | Phong thủy kiêng cửa thẳng cửa, gió xuyên lại cần hai lỗ mở đối nhau |
| Nước | Tụ thủy, nước uốn quanh, tránh nước tù | Thoát nước mưa nhanh, thu gom để dùng lại | Khá trùng; chỉ lệch khi đặt bể theo phương vị thay vì theo dốc |
| Ánh sáng | Minh đường sáng sủa, tránh nhà tối âm khí nặng | Lấy sáng tự nhiên, hạn chế bức xạ nhiệt | Cửa kính lớn sáng nhưng nóng nếu quay Tây |
| Cây xanh | Cây tốt tươi là sinh khí, kiêng cây chắn cửa | Cây che nắng, giảm nhiệt bề mặt, lọc bụi | Cây che Tây có khi phải trồng sát cửa sổ |
| Vật liệu | Ngũ hành của gỗ, đá, kim loại | Vật liệu địa phương, cách nhiệt, ít năng lượng sản xuất | Hai bên chọn theo tiêu chí khác nhau, ít khi đá nhau |
Nhìn bảng sẽ thấy phần lệch nằm chủ yếu ở hai chỗ: hướng hợp tuổi đôi khi trái với hướng tránh nắng, và lời kiêng cửa thẳng cửa đôi khi chặn đường gió. Các phần còn lại phần lớn là cùng một kinh nghiệm sống trong khí hậu nóng ẩm, chỉ khác lời gọi.
Ba chữ phong thủy đọc ra thành ngôn ngữ nhà xanh
Tàng phong là giữ gió ở mức vừa. Người xưa tìm đất có núi đồi che phía sau và hai bên, tức che gió lạnh mùa đông ở phương Bắc mà vẫn mở về phía trước. Kiến trúc xanh gọi việc này là chọn hướng đón gió mát mùa hè, chắn gió lạnh hoặc gió nóng khô. Ở miền Bắc nước ta, gió mùa Đông Bắc lạnh và gió nồm Đông Nam mát; ở dải miền Trung có thêm gió Tây khô nóng. Cách hiểu "khí" theo gió như vậy kiểm chứng được bằng một chiếc máy đo gió cầm tay.
Tụ thủy là giữ và dẫn nước có trật tự. Trong phong thủy, nước tượng trưng cho tài lộc và sự sống; nước đến quanh co rồi tụ lại trước nhà được coi là đẹp. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Phần kiểm được nằm ở chỗ nước phải có đường đi rõ: mưa không đọng sát móng, không tràn vào nhà, có chỗ chứa để dùng mùa khô.
Minh đường là khoảng trống sáng trước nhà. Sân trước, hiên rộng, phòng khách thoáng được phong thủy chuộng. Với nhà xanh, khoảng lùi trước nhà vừa cho ánh sáng vào sâu vừa tạo chỗ cho cây và cho gió đổi hướng. Một mặt tiền xây sát chỉ giới, kín bưng kính màu thì mất cả hai thứ.
Tựa sơn là có chỗ dựa phía sau. Phong thủy muốn sau nhà cao và vững. Nhà xanh ở ta lại thường cần phía sau có khoảng thoáng để gió thoát ra và để nhà ống có ánh sáng đáy. Lời khuyên dung hoà là tường hậu đặc chắn nắng chiều nếu phía sau là hướng Tây, kèm một giếng trời hoặc khe thoáng gần đó.
Chỗ hai cách nghĩ đi hai ngả và nên ưu tiên gì
Hướng nhà là chỗ va chạm hay gặp nhất. Theo Bát trạch, mỗi người có bốn hướng tốt tính theo cung phi; người thuộc nhóm Tây tứ mệnh được khuyên chọn hướng Tây, Tây Bắc, Tây Nam, Đông Bắc. Nhưng một mặt tiền quay thẳng hướng Tây ở Thành phố Hồ Chí Minh hay Cần Thơ sẽ hứng nắng chiều gần như quanh năm. Lựa chọn tỉnh táo là xét hướng theo khí hậu và vị trí lô đất trước, rồi dùng các cách điều chỉnh trong nhà mà các trường phái vẫn dạy (đặt cửa phụ, xoay bếp, xoay giường) để phần quan niệm được giữ ở mức có thể.
Lời kiêng cửa thẳng cửa là chỗ va chạm thứ hai. Phong thủy cho rằng khí đi thẳng từ cửa trước ra cửa sau thì không tụ. Trong khi đó, kỹ thuật thông gió xuyên phòng cần một lỗ mở phía đón gió và một lỗ mở phía khuất gió. Hai bên gặp nhau khi lỗ ra gió được đặt lệch trục, cao hơn hoặc thấp hơn lỗ vào, hoặc có một vách thoáng ở giữa: gió vẫn xuyên, nhưng không chạy một đường thẳng tắp.
Ở những chỗ không dung hoà được, nhiều kiến trúc sư làm nhà ở theo thứ tự: an toàn và quy chuẩn xây dựng trước, sức khoẻ người ở (nắng, gió, ẩm) sau đó, rồi mới đến phần quan niệm. Thứ tự này không coi nhẹ niềm tin của gia chủ; nó chỉ phản ánh chuyện một ngôi nhà nóng hầm hập mỗi chiều sẽ làm khổ người ở mỗi ngày, còn một hướng không hợp cung phi là điều mỗi người tự cân.
Những việc nhà xanh làm được mà phong thủy xưa chưa nói tới
Phong thủy hình thành từ thời nhà gỗ, nhà đất, mái lá, mái ngói. Có những vấn đề của nhà hôm nay mà sách xưa không thể bàn. Vài việc dưới đây thuộc về kỹ thuật thuần, đáng làm bất kể bạn theo trường phái nào:
- Cách nhiệt mái bê tông và mái tôn, hai loại mái gần như không có trong nhà xưa nhưng nay phủ khắp đô thị.
- Chọn kính: kính hộp, kính phản quang, kính có lớp phủ hạn chế bức xạ nhiệt cho những ô cửa lớn.
- Đặt dàn nóng điều hoà sao cho không thổi hơi nóng vào nhà mình và nhà hàng xóm.
- Lắp tấm pin mặt trời, tính hướng và độ nghiêng tấm pin theo vĩ độ nơi ở.
- Phân loại rác tại nguồn, ủ rác bếp thành phân bón cây.
- Chọn thiết bị điện có nhãn năng lượng, đèn tiết kiệm điện, bình nước nóng dùng năng lượng mặt trời.
- Thu nước mưa dùng tưới cây, rửa sân, xả bồn cầu.
Những việc này nhiều người vẫn gắn thêm lớp nghĩa phong thủy, như "dàn nóng phả vào cửa là hỏa khí xung" hay "bể nước mưa là tụ thủy". Gắn nghĩa không sao, miễn là phần kỹ thuật được làm đúng trước.
Quy trình gợi ý khi muốn nhà vừa xanh vừa giữ phong thủy
Nếu bạn sắp xây hoặc sửa lớn, có thể đi theo thứ tự dưới đây khi làm việc với kiến trúc sư. Thứ tự này dựa trên kinh nghiệm chung của nghề, không phải quy định:
- Ghi lại dữ kiện thật của lô đất: hướng mặt tiền đo bằng la bàn, phía nào bị nắng chiều, gió mát mùa hè đến từ đâu, chỗ nào hay ngập.
- Ghi lại mong muốn phong thủy của gia đình ở dạng cụ thể: muốn cửa chính hướng nào, bàn thờ đặt đâu, kiêng những gì. Nói rõ điều nào bắt buộc với gia đình, điều nào có thể linh hoạt.
- Để kiến trúc sư phác mặt bằng theo nắng gió trước, rồi đặt yêu cầu phong thủy lên, đánh dấu chỗ xung đột.
- Ở mỗi chỗ xung đột, hỏi xem có cách nào giữ cả hai không: xoay cửa phụ, đổi vị trí cầu thang, thêm lam, thêm vách thoáng.
- Chỗ nào không dung hoà được thì gia đình quyết, biết rõ mình đang đổi cái gì lấy cái gì.
- Sau khi ở một mùa hè và một mùa mưa, ghi lại chỗ nóng, chỗ ẩm, chỗ gió lùa để chỉnh lần sau.
Điểm mấu chốt là bước ba: để nắng gió dẫn mặt bằng trước. Nếu đi ngược, chốt hướng và vị trí theo quan niệm trước rồi mới lo chống nóng, chi phí chống nóng về sau thường lớn hơn nhiều so với việc đặt đúng ngay từ bản vẽ.
Ví dụ giả định: một nhà ống ở Cần Thơ hướng Tây
Ví dụ giả định: gia đình anh Hưng có lô đất ngang năm mét, sâu hai mươi mét ở Cần Thơ, mặt tiền quay hướng Tây. Theo cách tính cung phi mà gia đình tham khảo, hướng Tây là hướng tốt của anh, nên anh vui. Nhưng chiều nào nắng cũng rọi thẳng vào mặt tiền từ khoảng ba giờ đến lúc mặt trời lặn.
Kiến trúc sư giữ cửa chính hướng Tây như gia đình muốn, nhưng lùi cửa vào sau một hiên sâu, làm lớp lam đứng che mặt tiền tầng trên, trồng một hàng cây bóng mát trong khoảng lùi, đặt cầu thang và nhà vệ sinh ở phía trước làm vùng đệm, đưa phòng ngủ về giữa và sau nhà. Một giếng trời ở giữa nhà kéo gió từ cửa trước lên mái. Mái bê tông được làm thêm lớp mái tôn cách nhiệt phía trên có khe thoáng.
Gia đình giữ được hướng mình muốn, còn ngôi nhà vẫn chịu được nắng chiều. Ví dụ này cho thấy phần lớn xung đột không phải chọn một bỏ một, mà là chuyện thiết kế thêm lớp che chắn. Chi phí cho các lớp đó là thật, và đó là cái giá của việc giữ hướng theo quan niệm, gia đình nên biết trước khi quyết.
Câu hỏi thường gặp
Nhà xanh có phải là nhà trồng nhiều cây không?
Không hẳn. Cây là một phần, giúp che nắng và làm mát bề mặt, nhưng nhà xanh chủ yếu xét việc dùng ít năng lượng, ít nước, vật liệu hợp lý và nhà dễ chịu khi ở. Một ngôi nhà phủ cây mà vẫn phải bật điều hoà cả ngày thì chưa xanh theo nghĩa kỹ thuật.
Phong thủy có phải là kiến trúc xanh thời xưa không?
Một phần lời khuyên phong thủy về loan đầu, gió, nước, ánh sáng trùng với nguyên lý thiết kế theo khí hậu, nên nhiều người gọi vui như vậy. Nhưng phong thủy còn có phần lý khí như cung phi, phi tinh, ngày giờ, những thứ không thuộc kiến trúc xanh. Coi hai bên giống hệt nhau là đơn giản hoá cả hai.
Hướng hợp tuổi trùng hướng Tây nắng gắt thì làm sao?
Gia đình có thể giữ hướng nhưng thêm lớp che: hiên sâu, lam đứng, cây bóng mát, vùng đệm phía trước. Hoặc chọn hướng theo khí hậu rồi điều chỉnh bếp, giường, cửa phụ theo các cách mà nhiều trường phái vẫn hướng dẫn. Lựa chọn nào cũng có chi phí, gia đình nên tự cân.
Có cần xin chứng nhận công trình xanh cho nhà ở không?
Không bắt buộc với nhà ở gia đình. Các bộ tiêu chí như LOTUS, EDGE, LEED chủ yếu được dùng cho toà nhà lớn, dự án. Với nhà ở, đọc tiêu chí của chúng để học thứ tự ưu tiên là đủ hữu ích, không cần đi chấm điểm.
Nhà xanh có đắt hơn nhà thường nhiều không?
Tuỳ cách làm. Đặt hướng đúng, mở cửa đúng chỗ, làm hiên và giếng trời gần như không tốn thêm nếu tính từ bản vẽ. Phần tốn thêm là vật liệu cách nhiệt, kính tốt, tấm pin. Sửa nhà đã xây để chống nóng thường tốn hơn làm đúng ngay từ đầu.
Theo phong thủy, nhà nhiều kính có tốt không?
Một số người theo phong thủy cho rằng nhà quá nhiều kính khiến khí tán, thiếu chỗ tựa. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về kỹ thuật, kính lớn quay Đông hoặc Tây làm nhà rất nóng nếu không có che chắn, nên kính nên đặt chủ yếu ở hướng Bắc, Nam hoặc có lam che.