Theo trường phái Bát trạch, nhà vệ sinh nên đặt ở một trong bốn phương hung của ngôi nhà (Tuyệt mệnh, Ngũ quỷ, Lục sát, Họa hại), với lập luận "lấy hung trấn hung": chỗ chứa uế đặt vào phương xấu để đè cái xấu xuống, giữ bốn phương tốt cho cửa, phòng ngủ, bếp, phòng thờ. Đây là một trong những lời khuyên phổ biến nhất về vị trí nhà vệ sinh trong sách phong thủy phổ thông.
Bài này giải thích lập luận ấy, cách xác định phương trên mặt bằng, một ví dụ giả định với nhà toạ Bắc hướng Nam, và những giới hạn cần biết: bát trạch là một trường phái, các trường phái khác nhìn khác, và trong nhà ống chật, phương vị thường phải nhường cho đường ống và ánh sáng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Lập luận "lấy hung trấn hung" đến từ đâu
Bát trạch chia không gian quanh tâm nhà thành tám phương, mỗi phương gắn với một du niên. Bốn du niên tốt là Sinh khí, Thiên y, Diên niên, Phục vị; bốn du niên xấu là Tuyệt mệnh, Ngũ quỷ, Lục sát, Họa hại. Các bài về bát trạch trên cùng trang đã giải thích cách tính và ý nghĩa từng du niên.
Với những hạng mục được coi là "động" hoặc "uế" như nhà vệ sinh, kho, chỗ để rác, nhiều sách khuyên đặt vào phương hung. Lập luận gồm hai ý. Thứ nhất, không lãng phí phương tốt cho những công năng không cần khí tốt. Thứ hai, đặt chỗ uế vào phương xấu như dùng cái xấu để đè cái xấu, gọi nôm na là "lấy hung trấn hung" hay "áp hung". Ý này có họ hàng với nguyên tắc "toạ hung hướng cát" của bếp: bếp ngồi trên phương xấu, miệng bếp nhìn về phương tốt.
Lời khuyên này phổ biến trong sách phong thủy dương trạch phổ thông, nhưng không phải trường phái nào cũng giải thích như vậy. Người theo Huyền không phi tinh thì xét vị trí nhà vệ sinh theo sao trong từng cung, không theo du niên. Người theo hình thế chú trọng ánh sáng, gió và sự tách biệt. Cho nên đây là một cách nhìn, không phải luật chung.
Xác định phương hung của nhà mình trên mặt bằng
Phần này tóm tắt cách làm; chi tiết về đo hướng và đặt lưới có trong các bài về la kinh và bát quái trên cùng trang.
- Đo hướng nhà: đứng trong nhà nhìn ra cửa chính, đo góc bằng la bàn hoặc la kinh, xác định toạ (phía sau) và hướng (phía trước).
- Xác định trạch quái theo toạ. Ví dụ toạ Bắc là Khảm trạch, toạ Nam là Ly trạch.
- Tra bảng du niên của trạch quái đó để biết phương nào là Sinh khí, Thiên y, Diên niên, Phục vị, phương nào là Tuyệt mệnh, Ngũ quỷ, Lục sát, Họa hại.
- Xác định tâm nhà trên mặt bằng, chia tám phương quanh tâm, mỗi phương bốn mươi lăm độ.
- Ghi tên du niên vào từng phương trên bản vẽ. Phương nào đang có nhà vệ sinh thì đối chiếu.
- Lưu ý có hai cách: xét theo trạch quái của nhà, hoặc theo cung phi của chủ nhà. Hai cách có thể cho kết quả khác nhau; nên biết mình đang dùng cách nào.
Cách xét theo nhà thường được dùng khi bố trí mặt bằng, vì nhà là cố định còn người ở có thể thay đổi. Cách xét theo người được dùng nhiều khi chọn hướng giường, bàn làm việc. Với nhà vệ sinh, phần lớn sách dùng cách xét theo nhà.
Ví dụ giả định: nhà toạ Bắc hướng Nam (Khảm trạch)
Nhà toạ Bắc hướng Nam là kiểu nhà được người Việt ưa chuộng vì đón gió mát mùa hè và tránh gió lạnh mùa đông ở miền Bắc. Bảng dưới là phân bố du niên theo bát trạch cho Khảm trạch và gợi ý bố trí theo quan niệm.
| Phương | Du niên | Gợi ý theo bát trạch | Ghi chú khí hậu |
|---|---|---|---|
| Bắc | Phục vị | Phòng ngủ, phòng thờ | Phía sau nhà, ít nắng |
| Đông Bắc | Ngũ quỷ | Nhà vệ sinh, kho | Gió mùa đông lạnh ở miền Bắc |
| Đông | Thiên y | Phòng ngủ, bếp nhìn về | Nắng sáng dịu |
| Đông Nam | Sinh khí | Cửa, phòng khách | Gió mát mùa hè |
| Nam | Diên niên | Cửa chính, phòng sinh hoạt | Mặt tiền, sáng |
| Tây Nam | Tuyệt mệnh | Nhà vệ sinh, kho | Nắng chiều gắt |
| Tây | Họa hại | Nhà vệ sinh, cầu thang, kho | Nắng chiều gắt nhất |
| Tây Bắc | Lục sát | Nhà vệ sinh, kho | Nắng xiên cuối ngày mùa hè |
Điều đáng chú ý là với nhà toạ Bắc hướng Nam, các phương hung theo bát trạch tập trung ở nửa phía Tây, đúng là phía hứng nắng chiều gắt. Đặt khối phụ như nhà vệ sinh, cầu thang, kho ở phía Tây làm lớp đệm nhiệt là cách làm quen thuộc trong kiến trúc nhiệt đới. Ở trường hợp này, lời khuyên bát trạch và lời khuyên khí hậu trùng nhau khá rõ, dù không phải trạch quái nào cũng trùng như vậy.
Các công năng thường được xếp cùng nhà vệ sinh vào phương hung
Theo cách bố trí của bát trạch phổ thông, nhà vệ sinh không đứng một mình ở phương hung. Sách thường gom các công năng "phụ" vào bốn phương xấu, để dành bốn phương tốt cho những chỗ người ở lâu và những thứ được coi là "nạp khí". Danh sách hay gặp gồm:
- Nhà vệ sinh, phòng tắm: chỗ chứa uế, nước thải, được đặt vào phương hung nhiều nhất.
- Kho chứa đồ, phòng chứa đồ cũ: ít người ở, không cần khí tốt.
- Cầu thang: một số sách khuyên đặt ở phương hung, một số khác lại coi cầu thang là đường khí đi lên tầng nên xét riêng.
- Thân bếp: theo nguyên tắc "toạ hung hướng cát", phần lưng bếp đặt ở phương xấu, miệng bếp nhìn về phương tốt.
- Chỗ để rác, chỗ giặt phơi, gara: những khu "động" và dễ bẩn.
- Phòng máy, tủ điện, khu đặt máy bơm: công năng kỹ thuật, ít người ở.
Nhìn danh sách này sẽ thấy bát trạch thực chất đang chia nhà thành hai vùng: vùng ở chính và vùng phụ trợ. Kiến trúc hiện đại cũng chia như vậy, chỉ là theo tiêu chí ánh sáng, gió và luồng đi lại thay vì du niên. Khi hai cách chia trùng nhau, bạn có một mặt bằng dễ chịu; khi chúng vênh nhau, nên ưu tiên tiêu chí đo được.
Kết hợp bát trạch với nắng, gió khi vẽ mặt bằng
Cách làm thực dụng là vẽ mặt bằng theo nắng, gió và đường ống trước, rồi mới đặt lưới tám phương lên để xem có chỗ nào điều chỉnh được mà không phải trả giá công năng. Ví dụ, nếu có hai vị trí cho nhà vệ sinh đều sát tường ngoài, đều gần trục ống, thì chọn vị trí rơi vào phương hung. Nếu chỉ có một vị trí hợp lý về kỹ thuật, giữ nó, dù nó không rơi vào phương hung.
Với nhà ở miền Bắc, nửa phía Tây và Tây Nam thường là nơi đặt khối phụ để chắn nắng chiều; phía Bắc, Đông Bắc lại là hướng gió lạnh mùa đông, cũng hợp với khối phụ hoặc tường ít cửa. Ở miền Nam, gió mùa Tây Nam mùa mưa mang hơi ẩm, cần tính để nhà vệ sinh không thành chỗ hứng mưa hắt. Mỗi vùng có cách cân riêng, và người thiết kế ở địa phương thường biết rõ.
Khi trao đổi với kiến trúc sư, bạn nên nói rõ: muốn tham khảo bát trạch nhưng ưu tiên ánh sáng, thông gió và đường ống. Cách nói này giúp người thiết kế không phải đánh đổi những thứ quan trọng hơn chỉ để chiều một bảng tra.
Những giới hạn khi áp dụng
Nhà ống chật, ít lựa chọn. Nhà ống bốn năm mét rộng chỉ có hai phía tiếp xúc ngoài trời là mặt tiền và mặt hậu. Khối vệ sinh thường phải đặt cạnh cầu thang hoặc giếng trời ở giữa, khó chọn theo tám phương. Khi đó, đường ống, ánh sáng và thông gió quan trọng hơn phương vị.
Nhiều tầng, nhiều nhà vệ sinh. Nhà ba bốn tầng có ba bốn nhà vệ sinh thẳng trục. Không thể đặt mỗi cái vào một phương hung khác nhau mà vẫn giữ ống đứng gọn. Phần lớn người làm nghề chọn một trục ống, chấp nhận các nhà vệ sinh cùng nằm một phương.
Các trường phái nói khác nhau. Bát trạch nói phương này hung, Huyền không lại cho rằng cung ấy đang có sao tốt trong vận hiện tại. Hai thầy theo hai phái có thể khuyên ngược nhau cho cùng một ngôi nhà. Biết điều này giúp bạn không hoang mang khi nghe ý kiến trái chiều.
Theo nhà hay theo người. Như đã nói, xét theo trạch quái hay theo cung phi chủ nhà cho kết quả khác nhau. Gia đình nhiều người, nhiều cung phi càng khó chiều tất cả.
Đừng đánh đổi công năng. Một nhà vệ sinh đúng phương hung mà tối, ẩm, ống dài dễ tắc là đánh đổi không đáng. Phương vị nên là tiêu chí sau cùng, dùng để chọn giữa hai vị trí đã đạt yêu cầu kỹ thuật.
Nhà đã xây có nhà vệ sinh ở phương tốt thì sao
Đây là câu hỏi hay gặp sau khi gia chủ tự tra bát trạch và thấy nhà vệ sinh nằm đúng Sinh khí hay Thiên y. Nhiều lời khuyên trên mạng đi rất xa, kiểu "phạm phương tốt, mất tài lộc, hại sức khỏe". Không có căn cứ nào cho thấy phương vị của nhà vệ sinh quyết định những điều đó.
Cách nhìn hợp lý là: nếu nhà vệ sinh khô ráo, sạch sẽ, cửa đóng kín, có thông gió tốt, thì xét theo mọi tiêu chí đo được đang ổn. Người theo bát trạch thường khuyên giữ cửa nhà vệ sinh luôn đóng, không để đồ đạc bừa bộn, có quạt hút, xem đó là cách "giảm ảnh hưởng". Những việc này đều có lợi thật.
Nếu sau này có dịp sửa lớn và vị trí mới vừa tốt về kỹ thuật vừa nằm ở phương hung, có thể cân nhắc dời. Nhưng dời chỉ vì phương vị thì thường không đáng chi phí và rủi ro, như đã phân tích trong bài về dời vị trí nhà vệ sinh. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Câu hỏi thường gặp
Bốn phương hung trong bát trạch là những phương nào?
Không có phương cố định cho mọi nhà. Bốn du niên hung là Tuyệt mệnh, Ngũ quỷ, Lục sát, Họa hại, và chúng rơi vào phương nào tuỳ trạch quái của nhà hoặc cung phi của người. Ví dụ với nhà toạ Bắc, bốn phương hung là Tây Nam, Đông Bắc, Tây Bắc và Tây.
Cửa nhà vệ sinh có cần quay về phương nào không?
Một số sách khuyên cửa nhà vệ sinh cũng mở về phía phương hung, hoặc ít nhất không mở thẳng ra cửa chính, bếp, giường. Trong thực tế, chiều cửa thường do mặt bằng quyết định, nên phần lớn người chỉ giữ lời khuyên không đối thẳng các vị trí quan trọng.
Nhà vệ sinh ở phương Phục vị có sao không?
Phục vị là một trong bốn phương tốt, thường được khuyên dành cho phòng ngủ hoặc phòng thờ. Nếu nhà vệ sinh đã nằm ở đó, người theo bát trạch khuyên giữ sạch, khô, cửa đóng. Về kỹ thuật, không có gì khác so với nhà vệ sinh ở phương khác.
Huyền không phi tinh nhìn vị trí nhà vệ sinh thế nào?
Huyền không xét theo sao bay vào từng cung của nhà trong vận hiện tại. Một số người theo phái này khuyên đặt nhà vệ sinh ở cung có sao bị coi là xấu, nhưng cách luận phức tạp hơn bát trạch. Nếu quan tâm, nên đọc phần huyền không riêng và nhớ rằng đây là trường phái khác.
Có cần thuê người xem lại phương nhà vệ sinh không?
Nếu đang thiết kế nhà mới và muốn theo bát trạch, có thể tự tra theo các bước trên hoặc nhờ người có hiểu biết xem cùng kiến trúc sư. Với nhà đã xây, việc xem lại chỉ có ý nghĩa khi bạn sẵn sàng sửa. Cẩn thận với lời đề nghị bán vật phẩm "hoá giải" đi kèm.
Đặt nhà vệ sinh ở phương Tây có tốt không?
Phương Tây thuộc hung hay cát tuỳ trạch quái. Về khí hậu ở Việt Nam, phía Tây hứng nắng chiều gắt, nên đặt khối phụ như nhà vệ sinh, cầu thang ở đó làm lớp đệm nhiệt là cách hay dùng. Nhà vệ sinh hướng Tây cần thông gió tốt vì có thể nóng vào buổi chiều.