Bát trạch gọi việc ghép người với nhà là "trạch mệnh tương phối": người Đông tứ mệnh hợp nhà Đông tứ trạch, người Tây tứ mệnh hợp nhà Tây tứ trạch. Khi lệch nhóm, sách không bảo bỏ nhà mà xếp lại bên trong: lấy cung phi của người trụ cột làm chuẩn cho cửa và bếp, đặt phòng ngủ, giường, bàn làm việc của từng người theo hướng tốt của chính người đó.
Thực tế ở Việt Nam, rất ít gia đình mua hay xây được một ngôi nhà vừa đúng nhóm với mọi thành viên. Vợ chồng có khi khác nhóm, ông bà và con cháu lại mỗi người một cung. Bài này trình bày cách các sách bát trạch xử lý những tình huống ấy, kèm một ví dụ giả định, và nói rõ chỗ nào là quy ước có thể linh hoạt. Mọi đánh giá tốt xấu là quan niệm của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Trạch mệnh tương phối nghĩa là gì
"Trạch" là nhà, "mệnh" là người, "tương phối" là ghép cho hợp. Ý của sách là một ngôi nhà, xét theo quẻ toạ, có bốn cung tốt và bốn cung xấu; một người, xét theo cung phi, có bốn hướng tốt và bốn hướng xấu. Khi nhà và người cùng nhóm, bốn cung tốt của nhà trùng bốn hướng tốt của người, nên chỉ cần đặt cửa, phòng, bếp ở cung tốt là đồng thời hợp với người.
Khi lệch nhóm, bốn cung tốt của nhà lại là bốn hướng xấu của người. Nghe thì khó, nhưng lưu ý rằng nhà và người vẫn cùng nằm trong một bộ tám phương. Người vẫn có thể ngủ quay đầu về hướng tốt của mình, ngồi làm việc nhìn về hướng tốt của mình, dù phòng ấy nằm ở cung nào của nhà. Đó là chỗ các sách tìm ra lối xử lý.
Cần nói thêm: như bài về tám loại nhà đã nêu, nhiều tài liệu phổ thông ở Việt Nam ghép người với hướng mặt tiền thay vì với quẻ toạ. Hai cách cho kết luận khác nhau với nhiều ngôi nhà. Bài này đi theo quy ước của sách (lấy toạ), nhưng các bước điều chỉnh bên trong áp được cho cả hai cách.
Lấy cung phi của ai làm chuẩn
Quan niệm truyền thống: người đàn ông chủ hộ. Sách cổ ra đời trong xã hội gia trưởng nên mặc nhiên lấy người cha, người chồng làm chủ. Nhiều gia đình Việt vẫn giữ cách này, nhất là khi người chồng là trưởng họ hay đứng ra lo việc thờ cúng.
Quan niệm thực tế hơn: người trụ cột kinh tế hoặc người quyết định chính. Nhiều người làm nghề hiện nay lấy cung của người gánh vác chính việc nhà, có thể là vợ hoặc chồng. Cách này hợp với các gia đình mà người vợ là người kiếm tiền chính hoặc đứng tên nhà.
Theo người ở nhà nhiều nhất. Một số gia đình lấy cung của người dành nhiều thời gian trong nhà nhất, chẳng hạn ông bà nghỉ hưu ở cùng con cháu, với lý do người đó chịu ảnh hưởng của ngôi nhà nhiều nhất.
Không có đáp án bắt buộc. Các sách và các thầy không thống nhất ở điểm này. Điều quan trọng là cả nhà đồng ý một người làm chuẩn, để tránh tranh cãi kéo dài và để mọi quyết định bố trí sau đó nhất quán.
Gia chủ lệch nhóm với nhà: phân việc theo hai lớp
Khi chủ nhà và nhà khác nhóm, các sách thường tách hai lớp: lớp cố định theo nhà, lớp xoay được theo người. Bảng dưới gom cách phân việc phổ biến.
| Hạng mục | Xét theo | Cách làm phổ biến |
|---|---|---|
| Cửa chính | Nhà, rồi đến người | Giữ nguyên nếu không đổi được; nếu đang xây, chọn vị trí cửa ở cung vừa tốt với nhà vừa không quá xấu với người |
| Bếp | Người chủ | Thân bếp ở chỗ xấu, miệng bếp hoặc lưng người nấu về hướng tốt của chủ nhà hoặc của người nấu chính |
| Phòng ngủ chính | Người chủ | Ưu tiên phòng nằm ở hướng tốt của chủ nhà tính từ tâm nhà; nếu không có, giữ phòng thoáng nhất |
| Hướng giường | Từng người | Đầu giường về một trong bốn hướng tốt của người ngủ |
| Bàn làm việc, bàn học | Từng người | Người ngồi nhìn về hướng tốt của chính mình |
| Nhà vệ sinh, kho | Nhà | Đặt ở cung xấu của nhà nếu đang thiết kế; nếu đã có, không cần di dời |
Logic chung: những thứ đã cố định thì không ép phải đổi; những thứ xoay được thì xoay theo người dùng chúng. Nhờ vậy, ngay cả nhà lệch nhóm vẫn có đủ chỗ để mỗi người có giường và bàn quay về hướng tốt của mình.
Vợ chồng khác nhóm: giường chung quay hướng nào
Đây là câu hỏi phổ biến nhất, vì cùng một năm sinh, nam và nữ thường có cung phi khác nhau, và không ít cặp vợ chồng một người Đông tứ, một người Tây tứ. Bốn hướng tốt của người này là bốn hướng xấu của người kia, nên không có hướng giường nào tốt cho cả hai theo bát trạch.
Các cách xử lý thường gặp: một là lấy hướng tốt của người chủ hộ đã chọn ở trên; hai là lấy hướng tốt của người hay ốm yếu hơn hoặc ngủ khó hơn, với lý do chăm cho người cần hơn; ba là bỏ qua hướng giường, chỉ giữ phòng ngủ ở cung tốt của một người và để phần còn lại theo điều kiện thực tế.
Nhìn từ góc giấc ngủ, những yếu tố có tác động rõ ràng hơn là đầu giường tựa tường đặc, không nằm ngay dưới cửa sổ hay luồng gió điều hoà, phòng đủ tối và yên tĩnh. Nếu hai vợ chồng đã thấy ngủ yên với cách kê hiện tại, việc xoay giường chỉ vì bảng hướng thường không đáng làm xáo trộn.
Còn với bàn làm việc, tủ đầu giường riêng, góc đọc sách của mỗi người, việc theo cung phi riêng là dễ dàng và không ảnh hưởng ai.
Ví dụ giả định: một gia đình ba thế hệ chia phòng
Ví dụ giả định: nhà toạ Bắc hướng Nam (Khảm trạch, Đông tứ). Chồng cung Khảm (Đông tứ), vợ cung Cấn (Tây tứ), mẹ chồng cung Khôn (Tây tứ), con trai cung Ly (Đông tứ). Cách chia theo trình tự của bát trạch có thể là:
- Chọn người làm chuẩn: cả nhà thống nhất lấy cung Khảm của người chồng, trùng nhóm với nhà nên cửa chính hướng Nam (Diên niên của nhà) được giữ nguyên.
- Bếp: thân bếp đặt ở khu phía Tây Bắc (cung Lục sát của nhà), người nấu chính là người vợ nên miệng bếp xoay về một hướng tốt của vợ như Tây Nam hoặc Tây Bắc nếu mặt bằng cho phép; nếu không, theo hướng tốt của chồng.
- Phòng ngủ vợ chồng: ở cung Đông (Thiên y của nhà); đầu giường theo thoả thuận của hai người, ví dụ giả định chọn hướng Tây Nam vì đó là chỗ tựa tường đặc duy nhất.
- Phòng mẹ chồng: người cao tuổi nên ở tầng trệt; chọn phòng tầng trệt phía Đông Bắc, là hướng Sinh khí của cung Khôn, đầu giường về Tây hoặc Tây Bắc là hướng tốt của bà.
- Phòng con trai: ở tầng trên, cung Nam hoặc Đông Nam, bàn học nhìn về Nam (Phục vị của cung Ly) hoặc Bắc (Diên niên), chọn hướng có ánh sáng dịu hơn.
- Nhà vệ sinh, kho: đặt ở cung Tây Nam và Tây của nhà nếu đang thiết kế.
Ví dụ cho thấy ngay cả khi mỗi người một nhóm, vẫn có cách để ai cũng có ít nhất giường hoặc bàn quay về hướng tốt của mình. Phần quyết định cuối cùng vẫn dựa vào cầu thang, cửa sổ, kết cấu và nhu cầu đi lại của người già.
Nhà đang thiết kế: chọn hướng toạ khi cả nhà nhiều cung
Nếu gia đình đang xây mới và còn chọn được hướng, câu hỏi khác đi: nên chọn nhà Đông tứ hay Tây tứ. Theo bát trạch, cách làm phổ biến là chọn theo nhóm của người làm chuẩn, rồi xếp phòng cho các thành viên khác nhóm theo cách đã nêu. Nếu đa số thành viên cùng một nhóm, nhiều gia đình chọn theo đa số để nhiều người có phòng nằm ở cung tốt hơn.
Tuy vậy, với đất ở Việt Nam, hướng nhà thường do lô đất quyết định: mặt tiền phải quay ra đường, hướng toạ gần như cố định. Phần chọn được thật sự chỉ là bố cục bên trong, vị trí cửa chính trên mặt tiền, vị trí cầu thang và bếp. Với nhà vườn, nhà ở quê có khuôn viên rộng, khả năng xoay khối nhà lớn hơn.
Khi còn chọn được, nên đặt khí hậu lên bàn cân cùng lúc: một hướng toạ cho mặt tiền đón gió mát mùa hè và tránh nắng chiều sẽ giúp cả nhà dễ chịu bất kể cung phi. Nếu hướng hợp nhóm của người làm chuẩn lại là hướng nắng gắt, đó là lúc cần cân nhắc kỹ hơn, và bài về bát trạch với khí hậu Việt Nam trong danh mục này đi vào chi tiết.
Khi nào không nên cố ghép nhà với người
Có những lúc việc ghép theo bát trạch nên lùi xuống hàng sau. Thứ nhất, khi nó buộc người cao tuổi phải ở tầng trên, xa nhà vệ sinh, hay buộc trẻ nhỏ ngủ ở phòng khó trông chừng. An toàn của người yếu luôn đứng trước hướng.
Thứ hai, khi việc đổi phòng, đổi cửa đòi hỏi đục phá kết cấu hoặc xin phép xây dựng phức tạp chỉ để đạt một ô "tốt" trong bảng. Chi phí và rủi ro kỹ thuật lúc ấy lớn hơn bất kỳ lợi ích nào bát trạch hứa hẹn ở mức quan niệm.
Thứ ba, khi cả nhà không cùng tin. Nếu một thành viên thấy việc xoay giường là phiền và không tin, ép họ làm theo chỉ gây căng thẳng. Bát trạch là một lớp tham khảo; sự đồng thuận trong gia đình mới là thứ làm ngôi nhà dễ chịu.
Mọi gợi ý trong bài là quan niệm của trường phái bát trạch, mức tin tuỳ mỗi người. Nếu gia đình muốn tra cung phi cho từng người trước khi chia phòng, công cụ tra cung phi trên trang cho kết quả nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Nhà Tây tứ trạch mà chủ nhà Đông tứ mệnh có nên bán không?
Bát trạch không khuyên bán nhà vì lệch nhóm. Sách có cả cách bố trí bên trong cho trường hợp này: giường, bàn làm việc, hướng bếp theo hướng tốt của chủ nhà. Quyết định mua bán nhà nên dựa vào vị trí, pháp lý, chất lượng và nhu cầu của gia đình.
Nhà đứng tên vợ thì lấy cung phi của vợ có đúng không?
Không có quy định nào bắt buộc. Một số người làm nghề lấy theo người đứng tên hoặc người trụ cột, số khác vẫn lấy người chồng theo tập quán. Quan trọng là gia đình thống nhất một người làm chuẩn và áp dụng nhất quán.
Con cái có cần xếp phòng theo cung phi không?
Có thể, nếu gia đình muốn: phòng ngủ hoặc ít nhất bàn học của con quay về hướng tốt của con. Nhưng với trẻ nhỏ, việc phòng gần bố mẹ, an toàn và đủ sáng quan trọng hơn. Khi trẻ lớn, có thể cùng con chọn hướng bàn học.
Ông bà ở cùng thì ưu tiên hướng của ông bà hay của con cái?
Thường các gia đình giữ hướng cửa và bếp theo người chủ hộ, còn phòng của ông bà thì xếp theo cung phi của ông bà nếu được. Tuy vậy, yêu cầu ở tầng thấp, gần nhà vệ sinh, lối đi bằng phẳng nên được đặt trước.
Thuê nhà có cần xét trạch mệnh tương phối không?
Với nhà thuê, bạn không đổi được cửa hay bếp. Nếu muốn theo bát trạch, chỉ cần chọn phòng ngủ, hướng giường và bàn làm việc theo hướng tốt của mình. Đó là phần làm được mà không phải sửa nhà của chủ.
Lấy hướng mặt tiền thay cho toạ để ghép người có sai không?
Không thể nói là sai, vì đó là một quy ước phổ biến ở Việt Nam, nhưng nó khác quy ước của sách bát trạch cổ. Hai cách cho kết luận khác nhau với nhiều ngôi nhà. Bạn chỉ cần biết mình và người tư vấn đang dùng cách nào.