Trong bát trạch, mỗi đồ vật có quy ước riêng về "mặt nào là hướng": cửa chính tính theo hướng nhìn từ trong ra ngoài; giường tính theo hướng đầu giường; bàn làm việc, bàn học, sofa tính theo hướng mặt người ngồi; bàn thờ tính theo hướng mặt bàn thờ nhìn ra; riêng bếp có hai quan niệm, phổ biến hiện nay là lấy hướng lưng người đứng nấu.
Nhầm quy ước là lỗi hay gặp nhất khi tự áp bát trạch: đo hướng giường theo chân giường, đo bàn làm việc theo lưng ghế, hay tranh luận cả buổi về hướng bếp mà không biết hai bên đang nói hai chuyện. Bài này gom quy ước cho từng món, kèm cách đo thực tế và chỗ các tài liệu còn khác nhau. Mọi đánh giá tốt xấu là quan niệm của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Hai câu hỏi khác nhau: nằm ở đâu và quay về đâu
Bát trạch dùng du niên theo hai cách. Cách thứ nhất là vị trí: đồ vật nằm ở cung nào trên bản đồ du niên của nhà, tính từ tâm nhà. Cách thứ hai là hướng: đồ vật hoặc người dùng nó quay mặt về phương nào, so với bốn hướng tốt của người. Một chiếc giường có thể nằm ở cung Thiên y của nhà nhưng đầu giường lại quay về hướng Ngũ quỷ của người ngủ, và ngược lại.
Các sách thường ưu tiên vị trí cho những thứ cố định, khó dời (cửa chính, bếp, phòng ngủ), còn với những thứ xoay được (giường, bàn, ghế), hướng được chú ý nhiều hơn. Khi nghe một lời khuyên như "giường phải theo Thiên y", bạn nên hỏi lại: Thiên y theo vị trí trong nhà, hay theo hướng đầu giường. Hai cách hiểu dẫn tới hai cách kê khác nhau.
Phần còn lại của bài chủ yếu bàn câu hỏi thứ hai: với mỗi món, "hướng" được đo theo mặt nào.
Bảng tổng hợp quy ước tính hướng
Bảng dưới gom quy ước phổ biến trong các tài liệu bát trạch tiếng Việt, kèm ghi chú về chỗ còn tranh luận.
| Đồ vật | Tính hướng theo | Gợi ý theo bát trạch | Chỗ còn khác nhau |
|---|---|---|---|
| Cửa chính | Hướng nhìn từ trong nhà ra | Cửa ở cung tốt của nhà, hoặc nhìn về hướng tốt của chủ | Lấy cửa hay lấy mặt nhà giáp đường khi hai thứ khác hướng |
| Giường | Hướng đầu giường (phía đỉnh đầu người nằm) | Đầu giường về hướng tốt của người ngủ | Một số ít tài liệu tính theo hướng mắt nhìn khi nằm, tức chân giường |
| Bàn làm việc, bàn học | Hướng mặt người ngồi | Mặt nhìn về hướng tốt của người ngồi | Ít tranh luận |
| Bếp | Phổ biến: hướng lưng người nấu (mặt trước của bếp) | Thân bếp ở cung xấu, hướng bếp về hướng tốt của chủ hoặc người nấu | Có tài liệu lấy hướng mặt người nấu; bếp củi xưa lấy hướng cửa lò |
| Bàn thờ | Hướng mặt bàn thờ nhìn ra (lưng tựa tường) | Quay về hướng tốt của chủ hộ | Nhiều tập quán vùng miền và tôn giáo được ưu tiên hơn |
| Sofa, ghế chủ | Hướng mặt người ngồi | Ghế của chủ nhà nhìn về hướng tốt | Ít tranh luận |
| Quầy thu ngân, bàn tiếp khách | Hướng mặt người ngồi sau quầy | Nhìn về hướng tốt, thấy được cửa | Ít tranh luận |
Có thể thấy, với những đồ vật có người ngồi, quy ước gần như thống nhất là lấy hướng mặt người. Tranh luận tập trung ở giường và đặc biệt là bếp.
Cửa chính: hướng nhìn ra và vị trí trên mặt bằng
Cửa chính được đo bằng cách đứng ở ngưỡng cửa, quay lưng vào nhà, nhìn thẳng ra ngoài. Đó là hướng của cửa. Với nhà phố có cửa ở giữa mặt tiền, hướng cửa trùng hướng nhà. Với nhà có cửa mở bên hông hoặc ở góc, hướng cửa có thể lệch 90 độ so với hướng nhà, và lúc này các tài liệu bắt đầu khác nhau: có người lấy hướng nhà để định trạch, rồi xét cửa như một điểm nằm ở cung nào; có người lấy luôn hướng cửa làm hướng nhà.
Ngoài hướng, bát trạch còn xét vị trí của cửa trên bản đồ du niên. Theo các sách dòng Dương trạch tam yếu, cửa là một trong ba điểm quan trọng nhất, nên vị trí của nó so với tâm nhà được đọc trước tiên. Với nhà ống, vị trí và hướng của cửa thường trùng một cung.
Cửa phòng bên trong ít được bát trạch chú ý bằng cửa chính. Một số người áp hướng cửa phòng ngủ theo hướng tốt của người ngủ, nhưng phần lớn sách không coi đây là điểm bắt buộc.
Với nhà có sân và cổng riêng, cổng được xét như một cửa ngoài. Cách làm phổ biến là xét hướng cổng nhìn ra và vị trí cổng trên khuôn viên theo cùng nguyên tắc với cửa chính, nhưng coi nhẹ hơn. Nhà ở quê có cổng lệch về một góc sân là trường hợp hay gặp; nhiều gia đình chọn góc đặt cổng theo hướng tốt của chủ hộ, đồng thời theo lối đi ra đường làng thuận tiện nhất.
Giường: đầu giường là hướng
Quy ước phổ biến nhất là lấy hướng đầu giường, tức hướng mà đỉnh đầu người nằm chỉ tới. Ví dụ giả định: đầu giường kê sát bức tường phía Đông của phòng, người nằm đầu về Đông, chân về Tây, thì hướng giường là Đông. Người cung Khảm có Đông là Thiên y, nên theo bát trạch đây là cách kê tốt cho người đó.
Một số ít tài liệu tính theo hướng mắt nhìn khi nằm, tức hướng chân giường. Hai quy ước cho kết quả ngược nhau, nên khi đọc tài liệu cần xem họ đang dùng cách nào. Phần lớn sách và người làm nghề ở Việt Nam dùng quy ước đầu giường.
Về thực tế, kê đầu giường tựa vào tường đặc là điểm mà gần như mọi lời khuyên đều đồng ý, vì cảm giác có chỗ dựa giúp dễ ngủ hơn, và tránh luồng gió từ cửa sổ thổi thẳng vào đầu. Nếu hướng tốt buộc đầu giường nằm dưới cửa sổ hay sát cửa ra vào, nhiều người chọn một hướng tốt khác có tường đặc. Bốn hướng tốt cho bạn đủ chỗ để chọn.
Bếp: vì sao hay tranh luận
Bếp có quy tắc riêng gọi là "toạ hung hướng cát": thân bếp đặt ở cung xấu, còn hướng bếp quay về hướng tốt. Phần "toạ" ít tranh cãi. Phần "hướng" thì khác, vì bếp thay đổi hình dạng qua thời gian. Bếp củi, bếp lò xưa có cửa lò để đưa củi, các sách lấy hướng cửa lò làm hướng bếp. Bếp gas, bếp từ ngày nay không có cửa lò.
Quan niệm phổ biến hiện nay ở Việt Nam là lấy hướng mặt trước của bếp, chỗ có núm vặn, bảng điều khiển, cũng chính là hướng lưng của người đứng nấu. Ví dụ giả định: người nấu đứng quay mặt vào tường phía Bắc, lưng về phía Nam, thì hướng bếp là Nam. Một số tài liệu khác lại lấy hướng mặt người nấu, cho kết quả ngược lại.
Không có cách nào kiểm chứng bên nào đúng, vì đây là quy ước nội bộ của trường phái. Lời khuyên thực tế: chọn một quy ước, hỏi rõ người tư vấn họ dùng cách nào. Còn những điều chắc chắn có ích thì không cần tranh luận: bếp có hút mùi, có cửa sổ hoặc quạt thông gió, không đặt ngay luồng gió thổi tắt lửa, không quá sát chậu rửa để nước bắn vào.
Bàn làm việc, bàn thờ và các vật khác
Bàn làm việc, bàn học. Lấy hướng mặt người ngồi. Ngồi nhìn về hướng tốt của chính mình, lưng tựa tường hoặc vách, nhìn thấy cửa phòng ở khoé mắt là cách kê được cả bát trạch lẫn tâm lý môi trường ủng hộ. Với bàn học của trẻ, ánh sáng nên chiếu từ phía đối diện tay cầm bút để không che bóng.
Bàn thờ. Lấy hướng mặt bàn thờ nhìn ra, tức hướng người đứng thắp hương quay lưng lại. Nhiều gia đình đặt bàn thờ nhìn về hướng tốt của chủ hộ. Tuy vậy, vị trí và hướng bàn thờ còn chịu nhiều tập quán vùng miền, lời dặn của dòng họ, và với gia đình theo tôn giáo thì có quy định riêng; bát trạch chỉ là một trong những cân nhắc. Danh mục Phòng thờ và vị trí bàn thờ bàn kỹ hơn.
Sofa và ghế chủ nhà. Lấy hướng mặt người ngồi. Ghế của chủ nhà, chỗ hay ngồi tiếp khách, được gợi ý nhìn về hướng tốt và có lưng tựa chắc chắn.
Két sắt, tủ đồ quý. Phần lớn sách chỉ xét vị trí (để ở cung tốt hoặc nơi kín đáo), ít bàn hướng. Thực tế, an ninh và chống cháy quan trọng hơn.
Đo hướng từng món bằng điện thoại cho đúng
La bàn trên điện thoại đủ dùng cho bát trạch nếu bạn tránh vài lỗi cơ bản:
- Hiệu chỉnh la bàn theo hướng dẫn của máy (thường là xoay máy theo hình số tám) trước khi đo.
- Đứng ở vị trí mô phỏng đúng quy ước: với giường, đứng ở chân giường nhìn về phía đầu giường; với bàn, ngồi vào ghế nhìn thẳng ra trước; với bếp, đứng ở chỗ người nấu rồi quay người lại, nhìn theo hướng lưng.
- Giữ máy nằm ngang, song song mặt đất, mép trên của máy chỉ đúng hướng cần đo.
- Tránh xa bếp từ, tủ lạnh, khung sắt, loa ít nhất vài bước tay; nhiễu từ có thể làm kim lệch hàng chục độ.
- Đo hai đến ba lần ở các điểm khác nhau, so với hướng nhà đã đo ở mặt tiền. Nếu lệch nhiều, nghi ngờ nhiễu từ.
- Ghi số độ, xếp vào cung 45 độ, rồi tra du niên theo cung phi của người dùng món đó.
Với những phòng trong nhà có nhiều thiết bị điện, cách chắc hơn là lấy hướng nhà đã đo ở mặt tiền, rồi suy ra hướng từng món theo góc vuông của tường trên bản vẽ. Nhà xây vuông vức thì cách suy này chính xác hơn đo trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Hướng giường tính theo đầu giường hay chân giường?
Quy ước phổ biến trong bát trạch là đầu giường, tức hướng đỉnh đầu người nằm chỉ tới. Một số ít tài liệu tính theo chân giường. Khi đọc tài liệu, bạn nên xem họ dùng quy ước nào để khỏi kê ngược.
Hướng bếp gas là hướng nào?
Phổ biến hiện nay là lấy hướng mặt trước của bếp, chỗ có núm vặn, cũng là hướng lưng người đứng nấu. Một số tài liệu lấy hướng mặt người nấu. Đây là quy ước của trường phái, chưa thống nhất; hỏi rõ người tư vấn đang dùng cách nào.
Bàn làm việc nhìn về hướng tốt nhưng quay lưng ra cửa thì sao?
Nhiều người làm nghề khuyên ưu tiên không quay lưng ra cửa, vì cảm giác bất an khi không nhìn thấy lối vào là điều có thật về tâm lý. Trong bốn hướng tốt thường có một hướng vừa cho mặt nhìn tốt vừa thấy được cửa; nếu không, có thể dùng vách thấp sau lưng.
Bàn thờ có bắt buộc theo hướng tốt của chủ nhà không?
Không bắt buộc. Đó là một gợi ý của bát trạch, nhưng vị trí bàn thờ còn chịu tập quán gia đình, vùng miền và tôn giáo. Nhiều gia đình ưu tiên chỗ trang nghiêm, yên tĩnh, không đối diện nhà vệ sinh hơn là hướng theo cung phi.
Vợ chồng dùng chung bàn làm việc thì lấy hướng của ai?
Thường lấy theo người dùng bàn nhiều giờ hơn. Nếu thời gian ngang nhau, có thể kê hai chỗ ngồi theo hai hướng khác nhau, hoặc chọn hướng có ánh sáng và tầm nhìn tốt nhất cho cả hai.
Đo hướng trong căn hộ chung cư có khác nhà đất không?
Nguyên tắc như nhau, nhưng chung cư có nhiều kết cấu thép và thiết bị điện nên nhiễu từ nhiều hơn. Cách chắc hơn là đo ở ban công hoặc cửa sổ lớn, rồi suy ra hướng từng món theo tường vuông góc trên bản vẽ căn hộ.