Nhà cổ Nam Bộ là nhà khung gỗ mà người địa phương gọi gian là "căn", phổ biến kiểu ba căn hai chái, nhiều nhà làm theo hình chữ Đinh với nhà trên nằm ngang và nhà dưới chạy dọc phía sau; ở miền Tây, mặt nhà thường quay ra sông, kênh, rạch vì sông là con đường chính. Phong thủy ở đây ít bàn la kinh mà gắn chặt với nước: nước trước nhà để đi lại, buôn bán, tưới vườn; vườn liếp sau nhà làm chỗ tựa xanh.
Bài này đi qua các kiểu nhà cổ Nam Bộ hay gặp, kết cấu xuyên trính, cách nhà quay mặt ra sông, gian thờ, vườn, cùng những thay đổi khi nhà cổ gặp đời sống hôm nay. Các cách nói tốt hay xấu theo phong thủy là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần khí hậu và kỹ thuật được ghi rõ để bạn tự cân nhắc.
Nhà cổ Nam Bộ hình thành trong điều kiện nào
Vùng đất Nam Bộ được khai phá muộn hơn đồng bằng Bắc Bộ và miền Trung. Người đi khẩn hoang mang theo nếp nhà của quê cũ, rồi điều chỉnh theo đất mới: đồng bằng thấp, sông rạch chằng chịt, khí hậu nóng quanh năm với hai mùa mưa nắng rõ rệt, không có mùa đông lạnh. Từ đó hình thành những ngôi nhà rộng, mái thấp và vươn xa, nhiều cửa, thoáng gió.
Những gia đình khá giả, nhất là các điền chủ và thương nhân, làm nhà gỗ lớn, chạm trổ công phu, lợp ngói. Người bình dân làm nhà cột gỗ hoặc tre, vách lá, mái lá dừa nước. Hai tầng lớp nhà khác nhau về vật liệu, nhưng chung một số nguyên tắc: gian giữa thờ tự, nhà quay ra nước, bếp và phần phụ tách về phía sau.
Một số nhà cổ được nhắc nhiều khi bàn kiến trúc Nam Bộ, như nhà cổ Bình Thủy ở Cần Thơ hay nhà cổ ở Sa Đéc, Đồng Tháp, đã trở thành điểm tham quan. Chúng thuộc kiểu nhà của gia đình giàu có, pha nhiều yếu tố kiến trúc phương Tây và Hoa trong trang trí, không đại diện cho nhà ở thông thường nhưng giúp hình dung kết cấu và cách chia không gian.
Các kiểu nhà cổ Nam Bộ thường gặp
Tên gọi kiểu nhà ở Nam Bộ có thể khác giữa các vùng và giữa các tài liệu. Bảng dưới gom những cách gọi phổ biến để bạn dễ nhận ra khi đọc hoặc khi đi xem nhà:
| Kiểu nhà | Đặc điểm nhận ra | Góc nhìn phong thủy | Lý do thực tế |
|---|---|---|---|
| Nhà ba căn hai chái | Ba căn giữa, hai chái hai đầu, một khối mái | Căn giữa là trục thờ tự, hai bên cân | Dễ dựng, mở rộng bằng cách thêm chái |
| Nhà chữ Đinh | Nhà trên nằm ngang, nhà dưới chạy dọc phía sau, nối ở giữa | Phần thờ tự, tiếp khách ở trước; phần sinh hoạt ở sau | Tách khách và việc nhà, bếp xa gian thờ |
| Nhà chữ Nhị | Hai nhà song song, nhà trên và nhà dưới, có máng xối hoặc sân giữa | Hai lớp trước sau, có khoảng thở ở giữa | Thông gió giữa hai khối, dễ thoát nước mưa |
| Nhà bánh ít | Mái dốc bốn phía dồn lên nóc ngắn, dáng như chiếc bánh ít | Mái che kín bốn phía như ôm lấy nhà | Chống mưa tạt, gió chướng tốt |
| Nhà sàn ven sông, nhà cột cao | Nhà nâng trên cột ở vùng ngập, sát mép nước | Gần thủy, nhưng nền sàn phải cao hơn nước lớn | Chống ngập mùa nước nổi |
Kiểu chữ Đinh là cách Nam Bộ giải bài toán tách khách và nhà, thờ tự và bếp núc khi đất rộng. Các kiểu bố cục theo hình chữ khác như chữ Môn, chữ Khẩu, chữ Công được bàn ở bài riêng cùng danh mục.
Kết cấu xuyên trính và ba căn hai chái
"Căn" ở Nam Bộ tương đương "gian" ở Bắc Bộ. Nhà ba căn hai chái có ba khoảng giữa các bộ vì và hai chái ở hai đầu. Số căn lẻ giữ được một căn giữa làm trục, đúng với nếp nhà truyền thống Việt ở mọi miền.
Xuyên và trính là hai loại cấu kiện ngang. Trính là thanh gỗ ngang lớn nối đầu các cột, xuyên là thanh gỗ xuyên qua thân cột để giằng chúng với nhau. Nhà được gọi là nhà xuyên trính khi bộ vì dựa chủ yếu vào hệ thanh ngang này. Cách gọi và chi tiết khác nhau theo vùng; người trong nghề mộc sẽ phân biệt kỹ hơn.
Cột kê đá tảng, gỗ chọn loại chịu nước. Đất Nam Bộ ẩm và có mùa nước nổi, nên chân cột được kê trên tảng đá hoặc tảng xây, giữ cho gỗ khô. Gỗ làm cột thường là loại cứng, chịu ẩm. Một cây cột mục chân ở nhà cổ là dấu hiệu cần xử lý trước bất cứ việc trang trí nào.
Mái thấp và vươn xa. Mái nhà Nam Bộ thường hạ thấp ở hai bên, chìa rộng ra trước tạo hiên sâu. Mái thấp che nắng xiên, hiên sâu che mưa tạt, đồng thời giữ bóng mát cho tường và cửa. Phong thủy nói mái như cánh ôm lấy nhà; thực tế là kiểm soát nắng nóng.
Vách ngăn bằng ván, chạm khắc tập trung ở căn giữa. Các bao lam, vách ngăn chạm khắc thường đặt ở căn giữa, phía trước bàn thờ, vừa tạo chiều sâu cho chỗ thờ vừa ngăn nhẹ với phần tiếp khách. Hoạ tiết là hoa lá, quả, con vật biểu tượng chúc tụng.
Mặt nhà nhìn ra sông: phong thủy của vùng sông nước
Ở miền Tây, sông rạch từng là đường giao thông chính. Ghe xuồng chở lúa, trái cây, người đi chợ đều qua đường sông. Vì thế nhà quay mặt ra sông là chuyện tự nhiên: trước nhà có bến, có cầu ván để lên xuống ghe, có khoảng sân để phơi lúa. Phong thủy cổ chuộng "minh đường có nước", và nhà miền Tây có sẵn điều đó theo nghĩa đen.
Phong thủy thủy pháp bàn nhiều về hướng nước chảy, nước ôm nhà hay nước chảy thẳng đi. Người dân ven sông có kinh nghiệm thực tế tương ứng: chỗ sông cong lồi bồi đất, chỗ sông cong lõm dễ sạt lở. Nhà ở bờ lồi, nơi nước "ôm" lấy đất, thì yên hơn; nhà ở bờ lõm, nơi dòng chảy xói vào, thì phải tính chuyện kè bờ hoặc lùi nhà. Đây là chỗ quan niệm và địa chất gặp nhau rõ nhất.
Hướng la bàn của nhà vì vậy chạy theo hướng con sông chứ không theo một quy tắc cố định. Một yếu tố khí hậu được người địa phương để ý là gió chướng thổi mạnh vào mùa khô; nhà có mặt hứng thẳng gió chướng thường làm mái kín hơn hoặc trồng hàng cây chắn. Các phái lý khí xét hướng theo tuổi là lớp quan niệm thêm vào, mức tin tuỳ mỗi người.
Ngày nay đường bộ đã thay phần lớn vai trò của sông. Nhiều nhà xây mới quay mặt ra lộ, lưng ra sông. Nếu bạn có đất vừa giáp sông vừa giáp đường, nên cân nhắc: mặt ra đường thuận đi lại, mặt ra sông mát và thoáng; có nhà chọn mặt chính ra đường nhưng mở hiên sau rộng nhìn ra sông để giữ cả hai.
Gian thờ, nhà dưới và vườn liếp sau nhà
Căn giữa nhà trên là nơi thờ tự và tiếp khách trang trọng. Bàn thờ gia tiên đặt sát vách hậu, phía trước thường có tủ thờ, bộ ván hoặc bộ bàn ghế. Hai căn bên dùng làm chỗ ngủ, chỗ ngồi chơi. Phần nhà dưới phía sau là nơi nấu ăn, ăn uống, sinh hoạt hằng ngày, có khi là chỗ ngủ của con cháu. Tách như vậy giữ cho chỗ thờ yên tĩnh, sạch khói bếp.
Sau nhà và hai bên thường là vườn, ở miền Tây gọi là vườn liếp: đất được đào mương, đắp thành từng liếp cao để trồng cây ăn trái, mương giữ nước tưới và thoát nước mưa. Vườn như một bức tường xanh phía sau nhà, đúng với ý "chỗ tựa" của phong thủy, đồng thời che nắng chiều, chắn gió và cung cấp trái cây.
Một nét cũ của nhà ven ao, ven mương miền Tây là chỗ vệ sinh dựng trên ao cá. Cách làm này nay đã được vận động xoá bỏ vì làm ô nhiễm nguồn nước và ảnh hưởng sức khoẻ. Dưới góc phong thủy, chỗ vệ sinh vốn nên ở xa nước sinh hoạt và cuối hướng gió; dưới góc vệ sinh môi trường, nó phải có bể tự hoại đúng chuẩn. Hai góc nhìn này cùng chỉ về một lời khuyên.
Mùa nước nổi ở vùng đầu nguồn, nhiều nhà nâng nền hoặc làm sàn gác để kê đồ. Khu dân cư vượt lũ, nhà trên cột cao là cách người dân và chính quyền cùng thích ứng. Khi xây nhà mới ở vùng này, mốc nước lớn nhất từng gặp là con số quan trọng hơn mọi con số phong thủy.
Giữ và sửa nhà cổ Nam Bộ hôm nay
Nếu gia đình bạn đang có một căn nhà cổ, hoặc muốn làm nhà mới theo dáng nhà Nam Bộ, mấy điều dưới đây giúp giữ được tinh thần cũ mà ở được thoải mái:
- Ưu tiên chân cột, mái và nền. Mục chân cột, mái dột, nền thấp hơn sân là ba việc phải làm trước.
- Không cắt cột, cắt trính để mở rộng. Muốn thêm không gian thì thêm chái hoặc thêm khối phía sau, không đục vào bộ vì.
- Giữ hiên sâu. Bịt hiên lấy phòng làm nhà nóng và tối hơn hẳn.
- Đưa bếp và nhà vệ sinh hiện đại vào nhà dưới. Giữ nguyên tắc tách khỏi căn giữa, có bể tự hoại đúng cách.
- Kè bờ nếu nhà nằm ở bờ sông lõm. Hỏi người có chuyên môn và chính quyền địa phương về sạt lở trước khi đầu tư sửa lớn.
- Đi lại điện cho nhà gỗ. Dây trong ống, có thiết bị chống giật, không chạy dây trực tiếp trên vách ván.
- Giữ vườn sau. Vườn là phần làm nên khí hậu mát của nhà; san lấp hết để đổ bê tông là mất đi một nửa giá trị của ngôi nhà.
Nhà cổ có giá trị kiến trúc, lịch sử có thể thuộc diện được bảo vệ. Trường hợp đó việc tu bổ cần trao đổi với cơ quan quản lý văn hoá ở địa phương trước khi làm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Nam Bộ gọi gian là căn?
Đây là khác biệt về từ ngữ địa phương. "Căn" ở Nam Bộ chỉ khoảng không gian giữa hai bộ vì, tương đương với "gian" ở Bắc Bộ và miền Trung. Nhà ba căn hai chái ở Nam Bộ có cấu trúc gần giống nhà ba gian hai chái ở nơi khác, khác ở tỉ lệ, mái và chi tiết.
Nhà chữ Đinh có tốt về phong thủy không?
Nhà chữ Đinh tách phần thờ tự, tiếp khách ở nhà trên với phần sinh hoạt, bếp ở nhà dưới, nên được nhiều người đánh giá là hợp lý cả về phong thủy lẫn đời sống. Các phái có thể bàn thêm về hướng của nhà dưới; đó là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Nhà quay lưng ra sông có xấu không?
Phong thủy cổ chuộng nước trước mặt, nên có người không ưa nhà quay lưng ra sông. Nhưng khi đường bộ thành lối đi chính, nhà quay ra đường là hợp lý. Bạn có thể mở hiên sau, cửa sau rộng để vẫn hưởng gió sông và cảnh sông. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Nhà ở bờ sông bị sạt lở có nên ở tiếp không?
An toàn đặt trên hết. Nếu bờ sông đã có dấu hiệu nứt, sụt, gia đình nên báo chính quyền địa phương, tạm di chuyển người và tài sản, và chỉ ở lại khi đã được đánh giá là an toàn. Phong thủy hay kiêng nhà ở chỗ nước xói vào, và kinh nghiệm này trùng với rủi ro thật.
Làm nhà mới theo kiểu nhà Nam Bộ xưa có cần giữ đủ ba căn hai chái?
Không bắt buộc. Bạn có thể giữ tinh thần: căn giữa làm trục thờ tự, mái thấp hiên sâu, nhà dưới tách bếp, vườn phía sau. Diện tích và số căn tuỳ đất và nhu cầu. Nhà mới vẫn phải có giấy phép xây dựng và đúng quy chuẩn hiện hành.