Theo ngũ hành, bếp thuộc hành Hỏa, nên quan niệm phong thủy ưa các màu của hành Mộc (xanh lá, màu gỗ) vì Mộc sinh Hỏa, và hành Thổ (vàng đất, be, nâu nhạt) vì Hỏa sinh Thổ; dè dặt với đen và xanh dương đậm (hành Thủy, khắc Hỏa) dùng trên diện rộng, và không khuyến khích đỏ phủ kín vì "lửa chồng lửa". Trắng, xám, ánh kim (hành Kim) dùng được làm nền và điểm nhấn.
Những gợi ý này có một điểm thuận lợi: chúng khá trùng với điều kiến trúc sư hay khuyên cho bếp ở xứ nóng ẩm, như màu sáng, ấm, dễ lau, ít lộ vết dầu. Bài dưới đây đi qua từng mặt phẳng lớn của căn bếp, cách phối ba bốn màu cho có chính có phụ, và cách đọc những lời kiêng màu cho đúng mức. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao màu bếp được bàn riêng
Trong phong thủy nhà ở, mỗi phòng được gán một tính chất theo công năng. Bếp có lửa, có nhiệt, nên được gán hành Hỏa. Từ đó, màu của bếp được xét theo quan hệ sinh khắc với Hỏa: màu nào "nuôi" lửa, màu nào "dập" lửa, màu nào "nhận" lửa. Đây là một áp dụng của ngũ hành vào màu sắc, đã có từ lâu trong các sách và được phổ biến rộng ở Việt Nam.
Điều cần lưu ý là ngũ hành ở đây là ngũ hành của căn bếp, không phải ngũ hành của người. Nhiều người trộn hai chuyện: chọn màu tủ bếp theo mệnh của chủ nhà. Đó là một lối khác, xét người hợp màu gì, và hay dẫn tới mâu thuẫn, ví dụ chủ nhà mệnh Thủy thích màu đen nhưng bếp lại thuộc Hỏa. Bài này bàn theo căn bếp; chuyện màu hợp mệnh từng người thuộc một chủ đề khác.
Ngoài quan niệm, màu bếp còn được bàn riêng vì bếp là phòng chịu nhiều tác động nhất: dầu mỡ, hơi nước, nhiệt, vết bẩn hằng ngày, và ở nhà phố Việt thì thường thiếu sáng. Một màu đẹp trong ảnh tạp chí có thể trở nên khó sống sau một năm nấu nướng. Vì vậy, khi chọn màu bếp, bạn nên đặt cả hai lớp lên bàn: lớp quan niệm ngũ hành, và lớp thực tế về ánh sáng, độ bền, độ dễ lau.
Năm nhóm màu và quan hệ với bếp
Bảng dưới tóm tắt cách các tài liệu phong thủy phổ thông xếp màu theo ngũ hành và quan hệ với hành Hỏa của bếp, kèm ghi chú thực tế.
| Hành | Màu tiêu biểu | Quan hệ với Hỏa | Theo quan niệm | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|---|---|
| Mộc | Xanh lá, xanh rêu, màu gỗ | Mộc sinh Hỏa | Hợp, dùng được diện rộng | Màu gỗ ấm, ít lộ bẩn; xanh lá nhạt làm bếp mát mắt |
| Thổ | Vàng đất, be, kem, nâu nhạt, màu đất nung | Hỏa sinh Thổ | Hợp, tạo cảm giác vững | Be và kem hợp mặt đá, gạch ốp; ít lộ vết dầu |
| Hỏa | Đỏ, cam, hồng, tím | Hỏa trùng Hỏa | Dùng điểm nhấn, không phủ kín | Đỏ diện rộng làm bếp nóng mắt, nhất là ngày hè |
| Kim | Trắng, xám, ghi, ánh kim | Hỏa khắc Kim | Dùng làm nền, điểm nhấn | Trắng sáng nhưng lộ dầu; inox, xám bền và sạch |
| Thủy | Đen, xanh dương đậm | Thủy khắc Hỏa | Dè dặt khi dùng diện rộng | Đen bóng lộ vân tay, vết nước; bếp tối thiếu sáng |
Đọc bảng này nên nhớ hai điều. Thứ nhất, "dè dặt" không có nghĩa là cấm: một bộ tay nắm đen, một chiếc ấm xanh dương trong bếp màu gỗ không làm ai lo. Thứ hai, quan hệ khắc trong ngũ hành không chỉ là xấu; Hỏa khắc Kim được hiểu là lửa "chế" kim loại thành đồ dùng, nên bếp inox, nồi chảo kim loại vốn là chuyện bình thường.
Bốn mặt phẳng lớn và cách phối
Tủ bếp: chiếm diện tích lớn nhất. Tủ là thứ quyết định màu chung của bếp. Màu gỗ tự nhiên, gỗ sồi sáng, xanh rêu nhạt, kem, be là những lựa chọn hợp cả quan niệm lẫn thực tế. Nếu thích hai màu, nhiều người làm tủ trên sáng, tủ dưới đậm hơn một chút để bếp không "nặng đầu".
Tường ốp sau bếp: nơi hứng dầu nhiều nhất. Mảng tường giữa mặt bàn và tủ trên là chỗ có thể dùng màu đậm hơn hoặc hoa văn. Gạch màu đất nung, be, xanh lá nhạt, hay kính ốp màu kem đều hợp. Kính đen bóng và gạch trắng bóng là hai lựa chọn lộ dầu nhanh nhất.
Mặt đá: nơi tay chạm mỗi ngày. Đá màu be, kem, xám nhạt có vân là lựa chọn phổ biến vì ít lộ vết bẩn và hợp hành Thổ, Kim. Đá đen tuyền nhìn sang nhưng lộ vết nước, vụn bánh, dầu loang, và theo quan niệm là màu Thủy nằm ngay dưới ngọn lửa.
Sàn: nền của cả phòng. Sàn màu đất, nâu, xám ấm vừa hợp hành Thổ vừa giấu bẩn. Sàn bếp cần chống trơn khi ướt; độ nhám bề mặt quan trọng hơn màu.
Một quy tắc dễ nhớ. Chọn một màu chính chiếm khoảng hai phần ba, một màu phụ khoảng một phần ba, và một màu nhấn rất nhỏ cho đồ dùng, đèn, tay nắm. Bếp phối theo tỉ lệ này hiếm khi bị rối, dù bạn theo phong thủy hay không.
Đỏ, đen và xanh dương trong bếp: hiểu cho đúng mức
Đỏ là màu Hỏa, nên có người nghĩ bếp càng đỏ càng "vượng". Phần lớn tài liệu lại cho rằng lửa đã đủ, thêm đỏ phủ kín là "hỏa quá vượng", mất cân bằng. Về thực tế, một căn bếp toàn đỏ làm mắt mệt, cảm giác nóng hơn vào mùa hè, và rất dễ lỗi mốt. Đỏ hợp nhất ở vai điểm nhấn: một chiếc ấm, một hàng gạch viền, đôi ghế quầy.
Đen và xanh dương đậm là màu Thủy, bị dè dặt vì "nước dập lửa". Lý do thực tế đi kèm khá rõ: tủ đen bóng lộ vân tay và vết nước, mặt đá đen lộ mọi vết bẩn trắng, bếp nhà ống vốn thiếu sáng càng thêm tối. Nếu bạn rất thích đen, hãy dùng ở tay nắm, khung kính, chân ghế, hoặc chọn bề mặt mờ, vân đá có ánh nhẹ.
Xanh dương nhạt và xanh ngọc thì nhẹ hơn nhiều, nhiều người vẫn dùng cho gạch ốp hay tủ trên. Một số người theo phong thủy chấp nhận vì màu nhạt, diện tích nhỏ; một số khác vẫn tránh. Không có câu trả lời chung, đây là lựa chọn của từng gia đình.
Điều cần tránh là để lời kiêng màu dẫn tới việc đập bỏ một căn bếp còn tốt. Nếu tủ bếp đã làm màu đen, có thể làm mềm bằng mặt đá sáng, đèn ấm, vài món đồ gỗ, cây xanh trên bậu cửa. Bếp vẫn dễ sống, và theo chính quan niệm ngũ hành, Mộc được thêm vào sẽ "nối" giữa Thủy và Hỏa.
Màu, ánh sáng và khí hậu trong bếp Việt
Bếp nhà ống thường nằm sâu cuối nhà, chỉ có một cửa sổ sau hoặc lấy sáng từ giếng trời. Với những bếp này, màu sáng cho tủ và tường giúp phản xạ ánh sáng, bếp trông rộng hơn và người nấu nhìn rõ hơn. Màu gỗ sáng, kem, be vừa sáng vừa ấm, không lạnh lẽo như trắng tinh.
Mùa nồm ở miền Bắc và mùa mưa ở miền Nam làm bề mặt bóng đọng hơi nước, nhìn mờ và nhanh bám bẩn. Bề mặt mờ hoặc bán bóng thường dễ sống hơn bề mặt bóng gương trong khí hậu ẩm. Màu càng tối, vết nước khô càng lộ rõ.
Màu đèn cũng thay đổi màu bếp. Đèn quá vàng làm mặt đá be trông như ngả nâu, đèn quá trắng làm gỗ trông xám. Nhiều người chọn đèn ánh sáng trung tính cho mặt bàn thao tác để nhìn đúng màu thức ăn, rồi thêm đèn ấm ở phòng ăn. Khi chọn mẫu màu, nên đặt mẫu ngay trong bếp, xem dưới ánh sáng ban ngày và ánh đèn buổi tối trước khi chốt.
Một điều nữa là màu ở bếp phải sống được với dầu mỡ. Ví dụ giả định: hai căn bếp cùng dùng gạch ốp sau bếp, một căn trắng bóng, một căn be mờ có vân nhẹ. Sau vài tháng, căn trắng bóng cần lau mỗi ngày mới giữ được vẻ sạch, căn be mờ chỉ cần lau mỗi tuần. Chọn màu là chọn luôn công việc dọn dẹp của nhiều năm sau.
Màu của thiết bị, đồ dùng và cây trong bếp
Thiết bị inox, kim loại. Bếp, máy hút mùi, chậu rửa inox mang màu Kim. Quan niệm không coi đây là vấn đề, vì đồ kim loại vốn là đồ dùng của bếp. Inox xước mờ ít lộ vân tay hơn inox bóng gương.
Tủ lạnh màu đậm. Tủ lạnh đen hoặc xanh đậm là một khối Thủy lớn trong bếp, thêm vào đó tủ lạnh vốn được xếp vào nhóm "nước, lạnh". Nhiều người đặt tủ lạnh tránh sát bếp nấu vì lý do nhiệt, nên chuyện màu cũng nhẹ đi.
Đồ gỗ, tre, mây. Thớt gỗ, khay tre, giỏ mây, hũ gốm là cách đưa hành Mộc và Thổ vào bếp mà không phải đổi màu tủ. Chúng cũng làm căn bếp hiện đại bớt lạnh.
Cây xanh. Một chậu rau thơm trên bậu cửa sáng là màu Mộc sống. Cây cần đủ ánh sáng; cây úa vì thiếu sáng lại làm bếp kém tươi. Chọn cây và chỗ đặt cây trong bếp có nhiều bài chuyên sâu, ở đây chỉ nhắc như một lớp màu.
Các bước chọn màu cho bếp nhà mình
Bạn có thể đi theo thứ tự dưới đây, vừa giữ được ý ngũ hành vừa không bỏ quên phần sinh hoạt:
- Xác định độ sáng của bếp: có cửa sổ trực tiếp không, nắng chiếu giờ nào. Bếp thiếu sáng nên chọn màu chính sáng.
- Chọn màu chính cho tủ trong nhóm Mộc hoặc Thổ: màu gỗ, xanh rêu nhạt, kem, be. Đây là màu phủ hai phần ba bếp.
- Chọn màu phụ cho mặt đá và tường ốp: be, xám ấm, đất nung, xanh lá nhạt, sao cho khác màu chính một bậc sáng tối.
- Chọn màu nhấn nhỏ: một chút đỏ, cam hoặc đen ở tay nắm, đèn, đồ dùng.
- Đặt mẫu thật trong bếp, xem dưới ánh sáng ngày và ánh đèn tối.
- Thử lau một vết dầu lên mẫu gạch, mẫu mặt tủ để biết bề mặt nào dễ chăm.
Nếu gia đình có người muốn thêm màu hợp mệnh, cách hay gặp là đưa màu ấy vào phần nhấn như khăn, thảm, lọ hoa, chứ không đổi cả màu tủ, để không phá vỡ cách phối chung.
Câu hỏi thường gặp
Tủ bếp màu trắng có hợp phong thủy không?
Trắng thuộc hành Kim, theo quan niệm là màu bị Hỏa khắc nhưng vẫn dùng được làm nền. Nhiều người phối trắng với gỗ hoặc be để bếp ấm hơn. Về thực tế, trắng làm bếp sáng nhưng lộ dầu, nên chọn bề mặt mờ và lau thường xuyên.
Mặt đá đen dưới bếp nấu có sao không?
Theo quan niệm, đen là màu Thủy nằm ngay dưới lửa nên một số người tránh. Về thực tế, mặt đá đen lộ vết nước, vụn thức ăn, dầu loang. Nếu đã lắp rồi, không cần thay; có thể làm mềm bằng tường ốp và tủ màu ấm.
Có nên chọn màu tủ bếp theo mệnh của chủ nhà không?
Đó là một lối xem khác, xét màu hợp với người. Theo cách xét căn bếp thì bếp luôn thuộc Hỏa. Hai cách có thể mâu thuẫn; nhiều gia đình chọn màu tủ theo căn bếp và đưa màu hợp mệnh vào đồ trang trí nhỏ.
Bếp màu xanh dương nhạt có được không?
Xanh dương nhạt nhẹ hơn nhiều so với xanh dương đậm và đen. Một số người theo phong thủy chấp nhận khi dùng ở mảng nhỏ như gạch ốp hay tủ trên. Nếu bạn thích, có thể phối với gỗ hoặc be để cân lại.
Sơn tường bếp màu gì cho dễ lau?
Nên chọn sơn có khả năng lau chùi, bề mặt mờ hoặc bán bóng, màu kem, be, xám ấm hoặc xanh lá nhạt. Mảng tường sau bếp nên ốp gạch hoặc kính thay vì chỉ sơn, vì đây là chỗ hứng dầu nhiều nhất.
Màu đỏ trong bếp có làm "vượng lửa" như nhiều người nói không?
Đó là lối nói của quan niệm ngũ hành, không có căn cứ đo đếm về ảnh hưởng đến gia đình. Về thực tế, đỏ dùng diện rộng làm bếp nóng mắt và dễ lỗi mốt. Dùng đỏ ở vài món nhấn là cách hay gặp nhất.