Những màu dân gian hay kiêng sơn trong nhà gồm: trắng toát toàn bộ (gợi màu tang), đen hoặc xám than toàn phòng (gợi u tối), đỏ rực trên diện rộng (gợi nóng nảy, "Hỏa vượng"), tím đậm (gợi buồn, "tím ly biệt" theo cách nói dân gian) và ở một số vùng là vàng tươi bóng (sắc cung đình, đình chùa). Các kiêng kỵ này chủ yếu nói về màu phủ cả căn phòng hay cả ngôi nhà, không phải từng chi tiết nhỏ.
Mỗi lời kiêng có một gốc văn hoá riêng, và khá nhiều trong số đó trùng với lý do thực tế: nóng, tối, chói, nhanh chán. Hiểu được gốc giúp bạn biết khi nào nên chiều theo người lớn trong nhà, khi nào chỉ cần chỉnh sắc độ là đủ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và không màu nào tự nó đem tai hoạ đến cho ai.
Kiêng kỵ màu sắc trong nhà đến từ đâu
Các kiêng kỵ màu trong nhà người Việt có ít nhất ba nguồn đan vào nhau. Nguồn thứ nhất là tang lễ: tang phục truyền thống của người Việt màu trắng — khăn tang, áo sô, mũ rơm — nên trắng phủ kín một không gian dễ gợi cảnh tang. Nguồn thứ hai là thứ bậc: sắc vàng tươi, đỏ son gắn với cung đình, đình chùa, miếu mạo, nên nhà dân ở nhiều vùng xưa tránh dùng để khỏi "lấn". Nguồn thứ ba là ngũ hành: một màu phủ quá nhiều bị coi là làm một hành "thái quá", lệch cân bằng.
Ngoài ba nguồn đó còn có những liên tưởng ngôn ngữ, như cách nói "màu tím thủy chung" song song với "tím ly biệt", hay "đen đủi" gắn với màu đen. Loại kiêng này mang tính truyền miệng, khác nhau theo gia đình, vùng miền và thế hệ. Có nhà kiêng tím, có nhà lại rất thích tím; có vùng ngại xanh dương đậm, có vùng sơn nhà xanh rất phổ biến.
Điều chung là hầu hết các kiêng kỵ nhắm vào việc một màu chiếm trọn không gian, không phải sự có mặt của màu đó. Một bình hoa tím, một khung cửa sổ đen, một tấm thảm đỏ gần như không ai kiêng. Nhận ra điều này giúp giải quyết phần lớn tranh luận trong nhà về màu sơn.
Năm màu hay bị kiêng: lý do dân gian, lý do thực tế, cách dùng
Bảng dưới đặt hai loại lý do cạnh nhau. Cột cuối là cách giữ được màu mình thích mà vẫn không phạm vào điều người lớn trong nhà ngại.
| Màu | Lý do theo quan niệm | Lý do thực tế | Nếu vẫn thích, dùng thế nào |
|---|---|---|---|
| Trắng toát toàn nhà | gợi màu tang, lạnh lẽo | trắng lạnh dưới đèn vàng thành xỉn; lộ bẩn nhanh | trắng ngà, trắng ấm; thêm gỗ, vải màu ấm |
| Đen, xám than toàn phòng | "âm thịnh", u tối | phòng tối, tốn đèn, lộ bụi và vết tay | một mảng tường nhấn, khung cửa, đồ sắt |
| Đỏ rực diện rộng | "Hỏa vượng", nóng nảy | nóng mắt, phòng nhỏ lại, ám màu lên da và đồ | đỏ gạch nhạt; đỏ ở vải, gốm, tranh |
| Tím đậm | "tím buồn", ly biệt | nhanh chán, khó phối, dễ phai | tím xám nhạt, tím oải hương nhạt ở phòng ngủ |
| Vàng tươi bóng | sắc cung đình, đình chùa (một số vùng) | chói, rất khó phối với gỗ và gạch | vàng kem, vàng đất, vàng bơ nhạt |
Có thể thấy mỗi lời kiêng đều có "bản dịu" được chấp nhận rộng rãi. Phần lớn cuộc cãi nhau về màu sơn trong gia đình được gỡ khi chuyển từ màu thuần, đậm sang sắc pha xám, pha trắng của chính màu ấy.
Từng màu dưới góc nhìn văn hoá và đời sống
Trắng. Trong ngũ sắc, trắng là màu của Kim, phương Tây, mùa thu — không mang nghĩa xấu tự thân. Cảm giác "tang" chỉ xuất hiện khi trắng lạnh phủ kín cả tường, trần, sàn, đồ đạc mà không có màu ấm nào. Trắng ngà, trắng kem là màu nền phổ biến nhất trong nhà Việt hiện nay và hầu như không ai coi là kiêng.
Đen. Đen là Thủy, phương Bắc, mùa đông; trong kiến trúc hiện đại, đen là màu của khung thép, đèn, cửa kính. Điều người xưa ngại là "nhà tối" chứ không hẳn "màu đen" — nhà tối do thiếu cửa sổ, thiếu sáng là điều mọi trường phái đều không khuyên.
Đỏ. Đỏ là màu vui của người Việt: câu đối Tết, thiệp cưới, phong bao. Chính vì gắn với dịp lễ, đỏ rực trên tường hằng ngày lại bị coi là "quá", làm không khí luôn ở trạng thái căng. Đỏ thường được dành cho khoảnh khắc, không cho nền sống.
Tím. Tím được phong thủy hiện đại xếp vào nhóm Hỏa. Tâm lý ngại tím đến nhiều từ thơ ca, ca dao và cách nói hằng ngày hơn là từ sách phong thủy. Ở nhiều gia đình trẻ, tím nhạt lại là màu được yêu thích cho phòng ngủ.
Vàng tươi. Lời kiêng chủ yếu còn ở nông thôn, nơi người lớn tuổi nhớ nếp xưa. Vàng đất, vàng kem không vướng gì; vàng chanh, vàng nghệ bóng thì nên hỏi ý người trong nhà trước khi sơn.
Màu hay bị dặn tránh theo từng phòng
Ngoài những màu kiêng chung, phong thủy và tập quán còn có những lời dặn riêng cho từng không gian. Những lời dặn này đều có thể giải thích bằng công năng:
- Phòng ngủ: tránh đỏ rực, cam chói trên tường lớn; lý do quan niệm là Hỏa vượng nơi cần tĩnh, lý do thực tế là khó thư giãn.
- Bếp: nhiều người ngại xanh dương đậm, đen trên diện rộng vì Thủy khắc Hỏa; về thực tế, bếp tối màu lộ dầu mỡ, khó thấy bẩn để lau. Màu bếp được bàn kỹ ở chuyên mục bếp.
- Phòng thờ: tránh màu loè loẹt, nhiều màu tương phản; phòng thờ cần trang nghiêm, tĩnh.
- Phòng khách: tránh tối và lạnh toàn phòng; phòng khách là không gian sinh hoạt chung, cần sáng.
- Nhà vệ sinh: tránh màu tối toàn bộ ở phòng nhỏ không cửa sổ; lộ cặn, bí, ẩm.
- Mặt ngoài hướng Tây: tránh màu đậm hấp nhiệt; quan niệm gọi là Hỏa chồng Hỏa, thực tế là tường nóng, phòng oi.
Có một điểm chung: không lời dặn nào nhắm tới một vật nhỏ. Chúng đều nói về mảng màu lớn quyết định không khí căn phòng. Nếu bạn yêu một màu "bị kiêng", gần như luôn có chỗ cho nó ở quy mô nhỏ.
Màu theo dịp: nhà có tang, nhà có cưới và những ngày Tết
Ngoài màu sơn cố định, người Việt còn có những kiêng kỵ màu theo dịp, và chúng giúp hiểu rõ hơn vì sao một số màu bị ngại trên tường. Nhiều gia đình đang trong thời gian để tang giữ nếp không treo câu đối đỏ, không trang trí rực rỡ trong dịp Tết năm đó; màu đỏ, màu vui được hiểu là màu của hỷ sự. Ngược lại, nhà có cưới thì đỏ phủ khắp: cổng hoa, phông nền, khăn trải bàn, phong bì.
Chính vì màu sắc gắn chặt với những dịp lớn của đời người như vậy, phủ một màu "dịp lễ" lên tường để sống hằng ngày bị coi là không hợp. Đỏ rực quanh năm như nhà lúc nào cũng có đám cưới; trắng toát quanh năm như nhà lúc nào cũng để tang. Lời kiêng màu sơn, đọc theo cách này, là một cách giữ cho màu của những khoảnh khắc đặc biệt vẫn còn đặc biệt.
Đây cũng là lý do màu đỏ, vàng thường được đưa vào nhà theo mùa: câu đối, đèn lồng, hoa ngày Tết rồi cất đi sau rằm tháng Giêng. Nếu bạn yêu sắc đỏ, cách làm này vừa đúng nếp, vừa giữ cho căn nhà có nhịp đổi thay theo năm tháng mà không cần sơn lại tường.
Khi người trong nhà bất đồng về màu "kiêng"
Tình huống rất hay gặp: con cái sửa nhà, muốn sơn phòng khách ghi đậm hoặc trắng tinh theo phong cách tối giản, cha mẹ ngại vì "nhà như nhà tang", "nhà tối". Tranh luận đúng sai về quan niệm hiếm khi đi đến đâu, vì một bên nói chuyện cảm giác văn hoá, một bên nói chuyện thẩm mỹ. Cách gỡ thường hiệu quả hơn là tìm điểm chung về thực tế.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Vĩnh Long muốn sơn lại nhà, người con thích trắng tinh và ghi đậm, người mẹ ngại trắng toát. Thay vì cãi, cả nhà quét mẫu ba màu lên tường: trắng tinh, trắng ngà ấm, kem nhạt. Buổi tối bật đèn vàng, trắng tinh nhìn xỉn hẳn, trắng ngà thì ấm. Cả nhà chọn trắng ngà làm nền, ghi đậm cho khung cửa sắt và một mảng tường sau kệ sách. Người con có vẻ hiện đại, người mẹ không còn thấy "lạnh".
Với người lớn tuổi, tôn trọng nếp nghĩ của họ trong ngôi nhà họ sống hằng ngày cũng là một phần của cái mà phong thủy gọi là "nhà hoà". Một màu sơn khiến ông bà không yên lòng mỗi lần bước vào phòng là màu không hợp với ngôi nhà ấy, bất kể sách nói gì.
Đọc một lời kiêng màu cho tỉnh táo
Khi nghe một lời kiêng mới về màu sơn — từ người quen, từ mạng, từ thợ — bạn có thể tự hỏi lần lượt mấy câu sau trước khi quyết:
- Lời kiêng này nói về màu phủ cả phòng hay về bất kỳ sự xuất hiện nào của màu đó? Phần lớn chỉ đúng với trường hợp thứ nhất.
- Gốc của nó là gì: tang lễ, thứ bậc, ngũ hành hay chỉ là liên tưởng chữ nghĩa? Gốc càng rõ, càng dễ biết mức độ.
- Có lý do thực tế nào đi kèm không (nóng, tối, chói, bẩn)? Nếu có, đó là lý do đáng nghe dù không tin quan niệm.
- Có "bản dịu" của màu này không (pha xám, pha trắng, đổi chất liệu)? Thường là có.
- Người sống trong phòng cảm thấy thế nào khi nhìn mẫu màu thật dưới ánh sáng thật? Đây là câu trả lời cuối cùng.
Đi qua năm câu này, bạn sẽ thấy phần lớn lời kiêng màu sắc là những lời dặn về chừng mực: đừng quá lạnh, đừng quá tối, đừng quá nóng, đừng quá phô. Hiểu như vậy, chúng trở thành kinh nghiệm sống hơn là điều cấm đoán, và không có lời kiêng nào đáng để bạn lo lắng về vận hạn của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Sơn nhà màu trắng có bị kiêng không?
Một số người ngại nhà trắng toát vì gợi màu tang phục. Phần lớn các trường phái không cấm màu trắng; trắng là màu của Kim, sạch và sáng. Nếu ngại, chọn trắng ngà, trắng ấm và thêm gỗ, vải màu ấm để nhà bớt lạnh.
Có nên sơn phòng màu đen không?
Một mảng tường đen hoặc xám than ở phòng rộng, nhiều sáng là lựa chọn thiết kế bình thường. Sơn đen toàn phòng thì quan niệm coi là âm quá thịnh, thực tế phòng tối, tốn đèn và lộ bụi. Mức tin tuỳ mỗi người.
Màu tím trong nhà có xui không?
Không màu nào tự nó mang xui. Tâm lý ngại tím đến từ cách nói dân gian như tím ly biệt. Nhiều gia đình dùng tím nhạt, tím xám cho phòng ngủ rất dễ chịu. Nếu người lớn trong nhà ngại, có thể đưa tím vào đồ vải thay vì tường.
Sơn nhà màu vàng có bị kiêng không?
Ở một số vùng, người lớn tuổi ngại vàng tươi bóng vì gắn với cung đình, đình chùa. Vàng kem, vàng đất, vàng bơ nhạt thì rất phổ biến và không vướng kiêng kỵ. Đây là tập quán, không phải quy định.
Màu đỏ có nên dùng trong phòng khách không?
Đỏ hợp làm điểm nhấn như tranh, gối, gốm, đặc biệt dịp Tết. Đỏ rực trên tường lớn thường làm phòng nóng mắt và được quan niệm coi là Hỏa vượng. Đỏ gạch nhạt là bản dịu nếu muốn có tường ấm.
Nhà đang có màu bị kiêng thì có cần sơn lại không?
Không cần vội nếu cả nhà vẫn thấy dễ chịu. Nếu người trong nhà thấy bất an, có thể làm dịu bằng đồ vải, đèn ấm, cây xanh trước khi quyết sơn lại. Lời kiêng màu là quan niệm, không phải điều bắt buộc phải sửa.