Màu mái nhà theo phong thủy thường được xét theo hai việc: mái là phần "trời" của ngôi nhà nên cần vững, kín, không quá chói; và màu mái phải ăn nhập với màu tường theo quan hệ ngũ hành. Ngói đất nung đỏ cam mang sắc Hỏa trên chất Thổ, mái xanh dương thuộc Thủy, xanh lá thuộc Mộc, mái xám và tôn bạc thuộc Kim, mái nâu thuộc Thổ.
Nhưng mái còn là bộ phận hứng nắng nhiều nhất của căn nhà ở xứ nhiệt đới, nên màu mái ảnh hưởng thẳng tới nhiệt độ tầng trên cùng. Bài này đặt quan niệm cạnh vật liệu và nhiệt, để bạn chọn màu mái vừa có ý nghĩa vừa không biến tầng áp mái thành lò nướng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Mái nhà trong quan niệm phong thủy Việt
Người Việt có câu "nhà có nóc" để nói về sự yên ổn; trong lễ cất nóc, việc đặt đòn nóc được coi là mốc quan trọng của cả công trình. Mái là thứ che chở, nên quan niệm chung là mái phải kín, phải chắc, không dột, không xiêu. Về màu, sách cổ hầu như không bàn: nhà dân lợp rạ, lá gồi, lá dừa, ngói ta, mỗi thứ mang màu của vật liệu và tự sẫm đi theo năm tháng.
Màu mái chỉ trở thành lựa chọn khi có ngói màu công nghiệp, tôn màu và mái bằng bê tông. Phong thủy hiện đại vì thế áp ngũ hành vào mái theo cùng cách áp vào tường: mái thuộc hành nào là theo màu và chất liệu. Có phái coi mái là "Kim" hoặc "Thổ" theo hình dáng (mái dốc nhọn, mái bằng phẳng), hình dáng mái theo ngũ hành đã có bài riêng; bài này chỉ bàn màu.
Một ý đáng giữ từ nếp xưa: mái là phần nhà mà người đi đường, hàng xóm và cả những ngôi nhà trên đồi nhìn thấy đầu tiên. Mái hoà với cảnh quan, với mái các nhà xung quanh thì làng xóm, phố phường trông yên; một mái chói lọi khác hẳn giữa dãy mái trầm thì dễ gây cảm giác "lệch".
Màu mái phổ biến: hành theo quan niệm và đặc điểm thực tế
Mỗi dòng ghép quan niệm ngũ hành với điều bạn thấy được khi dùng ngoài đời. "Nhiệt" ở đây là mức hấp nhiệt tương đối giữa các màu, không phải số đo cụ thể.
| Màu mái | Hành theo quan niệm | Vật liệu hay gặp | Nhiệt | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Đỏ cam đất nung | Hỏa (sắc) trên Thổ (chất) | ngói đất nung, ngói ta, ngói mũi hài | trung bình | màu truyền thống, xuống màu tự nhiên, dễ hoà cảnh làng quê |
| Đỏ đô, đỏ sẫm | Hỏa | ngói màu, tôn màu | khá cao | nổi bật; sắc đậm dễ thấy bạc loang sau vài năm |
| Xanh dương | Thủy | tôn màu, ngói màu | trung bình đến cao tuỳ độ đậm | phổ biến ở nhà mái tôn; xanh nhạt nóng ít hơn xanh đậm |
| Xanh lá, xanh rêu | Mộc | ngói màu, tôn màu | trung bình đến cao | hợp nhà vườn, cảnh nhiều cây |
| Xám, ghi | Kim | ngói màu, tôn, mái bê tông | tuỳ độ đậm | xám nhạt nóng ít, xám than nóng nhiều |
| Tôn bạc (mạ nhôm kẽm) | Kim | tôn lạnh không sơn | thấp hơn nhiều màu đậm khi còn mới | phản xạ tốt; bề mặt cũ, bẩn thì giảm |
| Nâu, nâu đỏ | Thổ | ngói màu, ngói giả cổ | khá cao | trầm, hợp tường kem, be |
| Đen, xám than | Thủy | ngói phẳng, tôn sẫm | cao | đẹp kiểu hiện đại nhưng nóng mái rõ ở xứ nắng |
Đọc theo ngũ hành, mái đỏ đất nung với tường vàng kem là cặp Hỏa sinh Thổ quen thuộc; mái xám ghi với tường trắng là Kim đi với Kim, sạch và hiện đại; mái xanh lá với tường be là Mộc khắc Thổ ở mức nhẹ, nhiều người vẫn dùng mà không thấy vấn đề gì. Bảng chỉ là gợi ý; quan hệ sinh khắc giữa mái và tường không phải luật phải theo.
Mái tối, mái sáng và nhiệt độ tầng trên cùng
Ở xứ nắng, mái hứng bức xạ mặt trời gần như cả ngày. Màu mái càng tối, mái càng hấp nhiều nhiệt rồi truyền xuống trần. Người ở tầng áp mái nhà mái tôn xanh đậm hay ngói đen đều quen cảnh buổi chiều phòng hầm hập, quạt chỉ thổi ra gió nóng. Các nghiên cứu về "mái mát" ở nhiều nước đều dựa trên cùng một nguyên lý: bề mặt mái có độ phản xạ cao thì nhiệt truyền vào nhà giảm.
Phong thủy nói "mái là trời, trời phải thanh", không nói về nhiệt, nhưng nhà nóng bức thì khó gọi là "thanh". Với nhà mái tôn phổ biến ở nông thôn, nhà xưởng và tầng tum nhà phố, chọn tôn màu sáng hoặc tôn lạnh bạc, kèm lớp cách nhiệt và khoảng thông gió dưới mái, thường đem lại khác biệt rõ hơn bất kỳ lựa chọn màu theo hành nào.
Ví dụ giả định: hai căn nhà cấp bốn cạnh nhau ở Đắk Lắk, cùng kích thước, một lợp tôn xanh đậm không cách nhiệt, một lợp tôn sáng màu có lớp cách nhiệt và trần thả. Vào trưa nắng, đứng trong nhà thứ nhất cảm giác nóng toả từ trên xuống, nhà thứ hai dễ chịu hơn hẳn. Màu và cấu tạo mái quyết định điều đó, không phải hành của màu.
Phối màu mái với tường và cảnh quan
Mái đậm hơn tường. Cách phối phổ biến và dễ nhìn nhất: mái sẫm hơn tường một hai bậc, như mái đỏ đất với tường kem, mái ghi với tường trắng. Khối nhà có "đầu" rõ ràng, nhìn vững. Quan niệm gọi đây là trên dưới phân minh.
Mái và cửa cùng họ màu. Lặp lại màu mái ở cửa, lan can hoặc chỉ viền giúp ngôi nhà liền mạch. Ví dụ mái nâu với cửa gỗ nâu, mái xanh rêu với lan can xanh rêu.
Theo cảnh quan quanh nhà. Nhà giữa vườn cây nhiều thì mái đỏ đất, nâu, xanh rêu hoà vào cảnh; nhà ven biển nắng gió thì mái sáng, xám nhạt đỡ chói và đỡ nóng; nhà trong khu phố cổ nên theo nhịp mái chung của phố.
Mái nhìn từ trên xuống. Nhà phố ở dưới các toà cao tầng có mái, sân thượng bị nhìn từ trên xuống. Sân thượng loang lổ, mái tôn gỉ sét là hình ảnh "bất ổn" trong mắt hàng xóm và cả trong quan niệm. Giữ mái sạch, đồng màu là đủ.
Tránh mái quá chói. Mái tôn mới phản sáng gắt vào nhà đối diện có thể gây khó chịu cho hàng xóm; phong thủy gọi đó là "quang sát". Chọn bề mặt mờ hoặc màu sáng nhưng không bóng gương.
Ngói men, ngói màu và mái truyền thống
Ngói tráng men từng là vật liệu của cung điện, đền miếu; kinh thành Huế có những công trình lợp ngói hoàng lưu ly vàng và ngói men xanh. Trong dân gian, nhiều gia đình tránh lợp nhà ở bằng ngói vàng vì coi đó là sắc của cung đình, đình chùa; đây là tập quán chứ không phải quy định, nhưng nên biết nếu bạn xây nhà ở làng quê có nhiều người cao tuổi giữ nếp cũ.
Ngói đất nung để mộc ngày càng hiếm nhưng vẫn được ưa ở nhà vườn, nhà thờ họ, nhà ba gian. Ưu điểm là màu tự nhiên, xuống màu đẹp, hợp cảnh; nhược điểm là nặng, rêu mốc nếu mái ít nắng. Ngói màu công nghiệp có bảng màu rộng, nhưng màu sơn phủ trên bề mặt có thể phai theo thời gian; khi mua nên hỏi màu được nhuộm suốt thân ngói hay chỉ phủ mặt.
Mái bằng bê tông ở nhà phố thường không lộ màu, nhưng màu lớp chống thấm hoặc gạch lát sân thượng vẫn ảnh hưởng nhiệt. Lớp phủ màu sáng, gạch chống nóng, bồn cây hay giàn leo trên sân thượng đều giúp tầng dưới mát hơn — và theo quan niệm, sân thượng có cây xanh là "Mộc" trên cao, hợp với nhiều nhà mái bằng sơn tường sáng.
Bốn ngộ nhận hay gặp về màu mái
"Mái đỏ thì nhà ấm, nhà vượng." Đỏ thuộc Hỏa nên có người tin mái đỏ đem lại sự thịnh vượng. Đây là liên tưởng biểu tượng; mái đỏ đất nung phổ biến ở Việt Nam đơn giản vì ngói nung từ đất sét có màu đó. Mái đỏ không làm nhà "vượng" hơn mái xám, và mái đỏ sẫm cũng hấp nhiệt nhiều hơn mái sáng.
"Mái xanh dương là Thủy, nhà sẽ ẩm." Màu không làm mái ẩm hay khô. Độ ẩm dưới mái do thông gió, chống thấm và độ dốc quyết định. Mái xanh dương lợp kín, có khe thoáng thì nhà khô ráo như mọi màu khác.
"Mái phải cùng hành với mệnh chủ nhà." Đây là một cách áp dụng của vài người làm nghề, không phải nguyên tắc chung của các phái. Mái dùng cho cả nhà, nhiều thế hệ; nếu buộc theo mệnh một người thì khi đổi chủ hoặc khi con cháu tiếp quản lại phải đổi mái, điều mà gần như không ai làm.
"Màu mái càng đậm càng bền." Không hẳn. Độ bền màu phụ thuộc loại bột màu, công nghệ phủ và chất lượng vật liệu. Màu đậm còn lộ vệt bạc, vệt muối, vệt bụi rõ hơn màu trung tính sau vài năm nắng mưa.
Chốt màu mái trong bốn bước
Mái không đổi màu dễ như tường; chọn sai thì phải sống cùng nó hàng chục năm. Thứ tự sau giúp bạn chốt chắc tay:
- Xác định vật liệu mái trước (ngói đất nung, ngói màu, tôn, mái bằng) vì vật liệu quyết định dải màu có thể chọn và độ bền màu.
- Ưu tiên màu sáng hoặc trung bình nếu nhà ở vùng nắng gắt, mái không có lớp cách nhiệt, hoặc tầng dưới mái là phòng ngủ.
- Đặt mẫu mái cạnh mẫu sơn tường dự kiến ngoài trời, xem dưới nắng; nhìn thêm mái các nhà xung quanh để không quá lạc lõng.
- Nếu muốn theo ngũ hành, chọn trong các màu còn lại màu sinh cho tường hoặc cùng hành với tường; nếu không thì chọn theo thẩm mỹ, mức tin tuỳ mỗi người.
Khi thay mái nhà cũ, nhiều gia đình xem ngày làm vì mái gắn với quan niệm "nóc nhà". Việc đó thuộc phần tập quán sửa nhà; về màu, đây là dịp tốt để chuyển sang màu sáng hơn nếu nhà vốn nóng.
Câu hỏi thường gặp
Mái ngói đỏ thuộc hành gì?
Ngói đất nung đỏ cam thường được xếp vào Hỏa theo màu sắc, còn chất liệu đất nung thuộc Thổ. Vì vậy nhiều người coi ngói đỏ là sự kết hợp Hỏa sinh Thổ, hợp với tường vàng kem, be. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Mái tôn màu xanh có nóng không?
Mái tôn xanh đậm hấp nhiệt nhiều hơn tôn sáng màu hoặc tôn lạnh bạc. Nếu đã lợp tôn xanh, có thể giảm nóng bằng lớp cách nhiệt dưới tôn, trần thả và khe thông gió dưới mái. Khi thay mái, cân nhắc màu sáng hơn.
Có nên lợp mái màu đen cho nhà hiện đại?
Mái đen hoặc xám than rất hợp kiến trúc hiện đại nhưng nóng hơn rõ ở vùng nắng. Nếu vẫn chọn, nên có lớp cách nhiệt tốt và thông gió dưới mái. Theo quan niệm, đen thuộc Thủy, hợp tường trắng, xám nhạt.
Màu mái có cần hợp mệnh gia chủ không?
Một số người chọn màu mái theo mệnh, nhưng mái là phần cố định dùng cho cả nhà nhiều chục năm. Nhiều người ưu tiên khí hậu, vật liệu và cảnh quan cho mái, còn màu theo mệnh để ở đồ dễ thay. Mức tin tuỳ mỗi người.
Ngói màu vàng có nên lợp cho nhà ở không?
Không có quy định cấm, nhưng ở nhiều vùng quê người ta ngại vì ngói vàng gắn với cung điện, đình chùa. Nếu thích tông vàng, ngói vàng đất, vàng nâu trầm thường dễ được chấp nhận hơn sắc vàng tươi bóng.
Mái tôn bị gỉ, bạc màu có ảnh hưởng phong thủy không?
Quan niệm coi mái gỉ, loang lổ là dấu hiệu nhà thiếu chăm, khí suy. Thực tế mái gỉ dễ thủng, dột và làm hỏng trần. Nên kiểm tra, xử lý gỉ, sơn lại hoặc thay tấm hỏng sớm, cả vì an toàn lẫn thẩm mỹ.