La kinh là chiếc la bàn chuyên dùng trong phong thuỷ: ở giữa có một kim nam châm nằm trong hộp nhỏ gọi là thiên trì, bao quanh là một mặt tròn xoay được (nội bàn) khắc nhiều vòng chữ, và tất cả đặt trên một đế vuông (ngoại bàn) có hai sợi chỉ căng chữ thập. Kim cho biết phương bắc từ; các vòng chữ là những bảng tra quy ước của các trường phái, giúp người dùng đọc ngay một hướng thuộc "sơn" nào, quẻ nào, mà không phải tính.
Nói gọn, la kinh làm cùng một việc với la bàn thường là đo phương vị, chỉ khác ở cách chia vòng và cách đọc. Nó không "cảm nhận khí", cũng không tự cho biết nhà tốt hay xấu. Hiểu đúng vai trò này thì người mới học phong thuỷ đỡ thần bí hoá chiếc la kinh, và cũng đỡ bỏ tiền mua một chiếc to, nhiều vòng mà chưa đọc được vòng nào.
Tên gọi la kinh, la bàn và la canh
Trong tiếng Việt, cùng một dụng cụ có mấy tên. "La bàn" là tên chung cho mọi dụng cụ có kim từ chỉ hướng, từ chiếc la bàn học sinh tới la bàn đi biển. "La kinh" là tên người học phong thuỷ dùng cho loại la bàn có nhiều vòng chữ Hán theo các học thuyết kham dư. Ngoài ra còn gặp các cách gọi "la canh", "la bàn phong thuỷ", "địa bàn". Tiếng Anh thường phiên âm theo tiếng Hoa phổ thông là luopan.
Chữ "la kinh" thường được giải thích theo lối chiết tự: "la" là bao la, gồm mọi hiện tượng; "kinh" là kinh luân, sắp đặt trời đất. Đây là cách giải thích phổ biến trong sách phong thuỷ, mang tính văn chương nhiều hơn là ngữ nguyên học. Điều chắc chắn hơn là dụng cụ này phát triển từ la bàn kim từ của Trung Hoa thời Tống, rồi được các thầy địa lý thêm dần vòng chữ qua nhiều đời.
Phân biệt tên gọi có ích khi bạn đọc sách hoặc nghe người khác giảng. Khi một bài viết nói "đặt la bàn ở tâm nhà", nhiều khả năng họ chỉ cần một dụng cụ đo được độ. Khi một sách nói "xem vòng phân kim trên la kinh", họ đang nói tới một tầng cụ thể chỉ có trên la kinh của một số trường phái. Hai việc này khác nhau về độ khó, và người mới không cần làm việc thứ hai ngay.
Ba bộ phận chính của một chiếc la kinh
Thiên trì. Là hộp tròn nhỏ ở chính giữa, có nắp kính, bên trong treo một kim nam châm trên mũi trụ. Đáy thiên trì vẽ một vạch đỏ thẳng, nhiều sách gọi là hải để tuyến (đường đáy biển), ở một đầu vạch thường có hai chấm đỏ để đánh dấu đầu bắc. Khi dùng, người ta xoay cho kim nằm trùng vạch này. Tên gọi "thiên trì" nghĩa là ao trời, gợi hình ảnh kim nổi trong ao nước, vì những la bàn kim từ đời đầu thả kim trên mặt nước.
Nội bàn. Còn gọi là thiên bàn: một đĩa tròn, thường bằng gỗ phủ sơn hoặc đồng, gắn thiên trì ở giữa và xoay được quanh tâm. Trên mặt đĩa khắc các vòng đồng tâm, mỗi vòng là một bảng chia đường tròn thành nhiều phần (8, 24, 60, 64, 72, 120 phần…). Số vòng có thể từ dưới mười tới vài chục, tuỳ loại la kinh.
Ngoại bàn. Còn gọi là địa bàn: tấm đế vuông cố định, nội bàn nằm lọt trong lòng một lỗ tròn khoét giữa đế. Mép vuông của đế là chỗ để áp vào tường, cửa hoặc một cạnh thẳng của công trình, nhờ vậy hướng của mép đế chính là hướng của công trình. Hình vuông bao quanh hình tròn cũng gợi quan niệm "trời tròn đất vuông" mà nhiều sách hay nhắc.
Thiên tâm thập đạo. Là hai sợi chỉ đỏ (có loại dùng dây cước) căng ngang và dọc qua tâm, nối trung điểm các cạnh của ngoại bàn. Sau khi xoay nội bàn cho kim trùng vạch đáy, người đọc nhìn chỗ sợi chỉ cắt qua các vòng chữ: đầu chỉ phía sau lưng là toạ, đầu phía trước mặt là hướng. Chỉ phải căng thẳng và đi đúng qua tâm; chỉ chùng hoặc lệch thì mọi số đọc đều lệch theo.
La kinh khác la bàn thường ở những điểm nào
Bảng dưới so sánh một chiếc la kinh phổ biến với la bàn định hướng loại có thước ngắm và vạch độ, thứ mà dân đo đạc, đi rừng hay dùng.
| Tiêu chí | La kinh | La bàn thường có vạch độ |
|---|---|---|
| Cách chia vòng | 8 cung, 24 sơn, 64 quẻ, 72 hoặc 120 phần…; nhiều loại có thêm vòng 360 độ | 360 độ, đôi khi thêm hệ mil hoặc 400 grad |
| Cách xoay | Xoay nội bàn cho kim trùng vạch đáy, đế vuông đứng yên áp vào công trình | Xoay vòng độ hoặc cả la bàn, ngắm qua khe hoặc gương |
| Cách đọc | Đọc chữ dưới sợi chỉ đỏ ở cả toạ lẫn hướng | Đọc một con số độ theo đường ngắm |
| Độ mịn | Một sơn rộng 15 độ; vòng phân kim chia tới 3 độ | Vạch 1–2 độ, loại tốt đọc được nửa độ |
| Mục đích | Đo phương vị rồi tra ngay theo quy ước của trường phái | Đo phương vị để định hướng, vẽ, đi đường |
| Độ dày thông tin | Rất nhiều, người mới dễ rối | Ít, dễ học |
Điểm cốt lõi: cả hai đều dựa vào cùng một kim từ và cùng chỉ về bắc từ. Nếu đọc đúng, một hướng đo bằng la kinh và bằng la bàn thường sẽ ra cùng một góc; khác nhau chỉ là la kinh "dịch" sẵn góc ấy sang ngôn ngữ của phong thuỷ. Vì vậy người học có thể đo bằng la bàn có vạch độ rồi tự tra bảng 24 sơn mà không sai lệch gì về nguyên tắc.
La kinh hoạt động dựa trên nguyên lý gì
Không có gì bí ẩn trong chiếc kim. Trái Đất có từ trường, và một thanh thép đã nhiễm từ khi được treo tự do sẽ xoay theo đường sức từ, một đầu chỉ về phía cực từ bắc, đầu kia về phía cực từ nam. Kim la kinh được làm mảnh, nhẹ, đặt trên mũi trụ ít ma sát để xoay nhạy. Kim càng thăng bằng và mũi trụ càng tốt thì kim càng nhanh đứng yên và ít bị kẹt.
Vì kim chỉ theo từ trường, nó có ba giới hạn mà người dùng phải biết. Thứ nhất, bắc từ không trùng hẳn với bắc địa lý; khoảng chênh gọi là độ lệch từ, thay đổi theo nơi và theo năm. Ở Việt Nam con số này nhỏ, nhưng không bằng không. Thứ hai, sắt thép, nam châm loa, đồ điện, dây điện lớn ở gần đều kéo lệch kim. Thứ ba, kim bị nghiêng do đế không thăng bằng sẽ chạm nắp hoặc chạm đáy, đọc sai mà người dùng không biết.
Ba giới hạn đó áp dụng cho mọi la bàn, từ chiếc la kinh gỗ đắt tiền tới cảm biến từ trong điện thoại. Biết chúng thì bạn hiểu vì sao người đo cẩn thận luôn đo nhiều điểm, đứng xa cổng sắt và xe máy, và so số đo với hướng trên bản vẽ. Đây là chuyện kỹ thuật đo đạc, không liên quan tới việc la kinh "linh" hay không.
Những việc la kinh không làm được
Vì la kinh hay được bày trong tủ kính, dát vàng, bán kèm lời giới thiệu bóng bẩy, nhiều người gán cho nó những khả năng mà một dụng cụ đo không có. Nên tách rõ:
- Không đo "khí". Kim chỉ phản ứng với từ trường. Kim rung hay lệch ở một chỗ trong nhà thường là do vật kim loại hoặc thiết bị điện gần đó, không phải dấu hiệu của điều gì khác.
- Không tự phán tốt xấu. Các vòng chữ là bảng tra của từng trường phái. Cùng một hướng, phái Bát trạch, phái Huyền không và phái Tam hợp có thể đánh giá khác nhau; la kinh chỉ cho biết hướng đó nằm ở ô nào.
- Không thay bản vẽ và quy chuẩn. Hướng nhà trên la kinh không nói gì về kết cấu, thoát nước, chống nóng hay phòng cháy. Những thứ đó vẫn phải theo kỹ sư và quy định xây dựng.
- Không đắt thì mới chuẩn. Độ chính xác nằm ở kim, mũi trụ, độ thẳng của chỉ và độ phẳng của đế. Vòng chữ dát vàng hay gỗ quý không làm kim chỉ đúng hơn.
- Không thay việc quan sát. Ánh nắng chiều, hướng gió, con đường đâm thẳng vào nhà là những thứ phải đứng tại chỗ mà nhìn; la kinh chỉ bổ sung một con số.
Nói tốt xấu theo một trường phái là nói theo quan niệm của trường phái đó; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Phần có thể kiểm chứng được là hướng nắng, gió và tầm nhìn — những thứ bạn nên xét song song với số đọc trên la kinh.
Người bình thường có cần mua la kinh không
Nếu mục đích của bạn là biết hướng nhà để bố trí cho hợp lý, hoặc để đối chiếu với điều một sách phong thuỷ viết, thì một la bàn có vạch độ rõ ràng, hoặc ứng dụng la bàn trên điện thoại đã hiệu chỉnh, là đủ. Đo ra số độ, bạn tra bảng 24 sơn là biết nhà thuộc sơn nào. Công cụ tra hướng nhà trên trang cũng làm được việc tra này khi bạn nhập số độ.
La kinh có ích khi bạn bắt đầu học nghiêm túc một trường phái: nhìn các vòng trên mặt đĩa giúp nhớ thứ tự 24 sơn, vị trí các quẻ, quan hệ giữa các vòng. Khi đó nên chọn loại nhỏ, ít vòng, chữ rõ, đúng trường phái mình học, thay vì loại to nhất. Ví dụ giả định: một người học Bát trạch nhập môn chỉ cần vòng bát quái và 24 sơn; mua la kinh Tam hợp ba mươi tầng thì phần lớn số vòng sẽ nằm im nhiều năm.
Còn nếu bạn đang chuẩn bị mua hoặc xây nhà và muốn tham khảo ý kiến người làm nghề, việc có sẵn một chiếc la kinh không quan trọng bằng việc hiểu cách người đó đo: đứng ở đâu, đo mấy lần, lấy mặt nào làm hướng. Hiểu cách đo, bạn tự kiểm lại được bằng bất kỳ la bàn nào.
Câu hỏi thường gặp
La kinh và la bàn có đo ra hướng khác nhau không?
Không, nếu cả hai đều đo đúng cách và không bị nhiễu. Hai dụng cụ cùng dùng kim từ, cùng chỉ về bắc từ. La kinh chỉ chia vòng theo 24 sơn và quẻ thay vì 360 độ, nên con số được "dịch" sang tên gọi khác, còn góc thực tế là một.
Vì sao gọi phần giữa la kinh là thiên trì?
Thiên trì nghĩa là ao trời. Tên gọi gợi lại những la bàn kim từ đời đầu, khi người ta thả kim nhiễm từ nổi trên mặt nước trong một chén nhỏ để kim tự xoay. Về sau kim được đặt trên mũi trụ trong hộp kín có nắp kính, nhưng tên cũ vẫn giữ.
Sợi chỉ đỏ trên la kinh dùng để làm gì?
Hai sợi chỉ căng chữ thập qua tâm là đường đọc. Sau khi xoay nội bàn cho kim trùng vạch đáy thiên trì, người dùng đọc chữ nằm dưới sợi chỉ ở phía sau lưng để biết toạ, và chữ ở phía trước mặt để biết hướng. Chỉ chùng hay lệch tâm thì số đọc sai theo.
La kinh bằng đồng có chính xác hơn la kinh gỗ không?
Vật liệu mặt đĩa không quyết định độ chính xác. Thứ quan trọng là kim có nhiễm từ tốt không, mũi trụ có trơn không, kim có thăng bằng không, chỉ có căng thẳng và đi qua tâm không. Riêng đế hay vỏ có chi tiết sắt thép thì phải tránh, vì sắt kéo lệch kim.
Có nên đặt la kinh trưng trong nhà cho đẹp không?
Đặt la kinh như một vật trang trí văn hoá thì không có gì sai, nhiều gia đình thích vì hoa văn và vòng chữ đẹp. Chỉ nên nhớ đó là dụng cụ đo, không phải vật phẩm có công dụng gì thêm. Khi cất, để xa nam châm và loa để kim không bị yếu từ.
Người mới học phong thuỷ nên học đọc vòng nào trước?
Thường người ta bắt đầu với vòng bát quái hậu thiên và vòng 24 sơn, vì gần như mọi trường phái đều dùng hai vòng này. Nắm chắc thứ tự 24 sơn và góc của từng sơn rồi mới chuyển sang các vòng riêng của trường phái mình chọn.