Toạ là phía lưng nhà tựa vào, hướng là phía mặt nhà nhìn ra; hai phía nằm trên cùng một trục và cách nhau 180 độ. Với nhà phố có cửa chính nằm giữa mặt tiền nhìn ra đường, gần như mọi trường phái đều lấy mặt tiền làm hướng. Khó là ở những ngôi nhà mà cửa chính, mặt tiền và phía đón sáng không trùng nhau — nhà góc, nhà mở cửa hông, nhà vườn có cổng lệch, căn hộ chung cư. Khi đó mỗi trường phái có quy ước riêng.
Bài này tách việc "chọn mặt hướng" khỏi việc "đo hướng". Đo là kỹ thuật, ai làm cẩn thận cũng ra cùng một con số. Chọn mặt nào làm hướng là quy ước, và nếu không thống nhất trước thì hai người đo cùng một nhà có thể kết luận hai hướng khác nhau mà không ai đo sai.
Toạ hướng trong hình mẫu lý tưởng
Phong thuỷ cổ hình dung ngôi nhà lý tưởng là tựa núi, nhìn ra khoảng đất trống và nước: phía sau có thế dựa vững, phía trước thoáng đãng gọi là minh đường. Trong hình mẫu đó, toạ và hướng rất rõ — lưng nhà là phía núi, mặt nhà là phía minh đường, cửa chính mở ra minh đường. Nhà ba gian ở làng quê Bắc Bộ thường có bố cục gần với hình mẫu này: nhà chính quay mặt ra sân, sân nhìn ra ao, sau nhà là vườn.
Lý giải thực tế cho hình mẫu này khá dễ hiểu. Lưng nhà kín và có vật che chắn giúp chặn gió lạnh mùa đông; mặt nhà thoáng đón ánh sáng và gió mát; cửa chính mở ra khoảng trống giúp đi lại, phơi phóng thuận tiện. Đây là kinh nghiệm cư trú lâu đời, phần đánh giá tốt xấu theo phương vị là quan niệm của các trường phái.
Nhà đô thị hiện đại hiếm khi có đủ các yếu tố đó trên cùng một trục. Mặt tiền bị con đường quyết định, cửa chính có khi đặt hông vì lối xe, phía thoáng nhất có khi lại là phía sau nhìn ra hồ. Chính sự lệch nhau này làm câu hỏi "nhà mình hướng gì" trở nên rắc rối.
Ba căn cứ mà các trường phái hay dùng để chọn mặt hướng
Mặt có cửa chính. Nhiều sách Bát trạch coi cửa chính là "khí khẩu", nơi người và gió đi vào, nên lấy phía cửa chính nhìn ra làm hướng. Cách này dễ áp dụng với nhà có một cửa chính rõ ràng, nhưng gặp khó khi nhà có hai ba cửa dùng ngang nhau.
Mặt đón đường, đón dòng người. Một số người theo Huyền không và Loan đầu lấy "dương diện" làm hướng: mặt nhà sôi động nhất, nhận nhiều hoạt động, thường là mặt giáp đường lớn. Theo cách này, nhà có cửa chính mở hông nhưng mặt lớn giáp phố vẫn lấy mặt phố làm hướng.
Mặt thoáng, đón sáng. Có quan điểm lấy phía nhà có khoảng trống rộng nhất, nhiều cửa sổ, đón ánh sáng tự nhiên nhiều nhất làm hướng, gắn với ý niệm minh đường. Cách này hay được nhắc với nhà vườn, biệt thự và căn hộ có ban công lớn.
Khi ba căn cứ trùng nhau. Phần lớn nhà phố mặt đường thông thường có cửa chính, mặt đường và mặt thoáng cùng một phía. Với những nhà này, không có tranh luận đáng kể: mặt tiền là hướng.
Các kiểu nhà khó và cách các quy ước thường xử lý
Bảng dưới tóm tắt cách lấy mặt hướng phổ biến cho các kiểu nhà dễ gây tranh cãi. Đây là những quy ước hay gặp, không phải luật thống nhất.
| Kiểu nhà | Cách lấy hướng hay gặp | Điểm còn bàn cãi |
|---|---|---|
| Nhà ống mặt phố, cửa giữa mặt tiền | Mặt tiền là hướng | Hầu như không |
| Nhà góc hai mặt tiền | Mặt có cửa chính, hoặc mặt giáp đường lớn hơn | Khi cửa chính mở ra đường nhỏ, đường lớn ở mặt kia |
| Nhà cửa chính mở hông, vào từ lối đi bên | Có phái lấy hướng cửa, có phái lấy mặt tiền giáp đường | Kết luận hai phái có thể lệch 90 độ |
| Nhà vườn có cổng lệch so với nhà | Hướng nhà lấy theo mặt nhà chính; cổng xét riêng | Có người chỉ lấy hướng cổng |
| Căn hộ chung cư | Cửa căn hộ, hoặc ban công/cửa sổ lớn, hoặc hướng mặt toà nhà | Ba cách cho ba kết quả, tranh luận nhiều nhất |
| Nhà ở cuối ngõ, mặt nhìn thẳng ra ngõ | Mặt nhìn ra ngõ là hướng | Ít tranh luận, chỉ bàn chuyện ngõ đâm thẳng |
Vì có nhiều quy ước, khi nhờ ai đó xem hoặc khi đọc kết quả từ một công cụ, nên hỏi lại: họ lấy mặt nào làm hướng. Câu trả lời này quan trọng hơn chiếc la kinh họ dùng.
Đo ở cửa hay ở tâm nhà: hai việc khác nhau
Nhiều người nghe nói "phải đứng ở tâm nhà để đo" và lo rằng đo ở cửa là sai. Thực ra cần tách hai việc. Việc thứ nhất là đo hướng, tức đo góc của trục nhà so với phương bắc. Góc này giống nhau ở bất kỳ điểm nào trong nhà, miễn là bạn áp cạnh la kinh song song với mặt hướng và không bị nhiễu. Đứng ở cửa, ở giữa nhà hay ngoài sân đều cho cùng một góc.
Việc thứ hai là chia cung, tức đặt một lưới tám phương hoặc chín ô lên mặt bằng nhà để biết phòng nào nằm ở phương nào. Việc này cần một tâm điểm, vì các phương được tính từ tâm ra. Ở đây tâm nhà mới quan trọng, và cách xác định tâm cho nhà méo, nhà chữ L là chủ đề riêng của phần bát quái – cửu cung.
Với la kinh, đứng đúng tâm nhà để đo thường lại kém chính xác hơn, vì giữa nhà hay có cột bê tông cốt thép, cầu thang sắt, tủ lạnh. Cách hợp lý là đo hướng ở chỗ ít nhiễu, rồi dùng bản vẽ để chia cung từ tâm nhà.
Một số người làm nghề vẫn giữ thói quen đặt la kinh ở tâm nhà như một nghi thức nghề, hoặc để quan sát cùng lúc các phương. Điều đó không sai, chỉ cần họ kiểm tra số đo ở tâm với số đo ở chỗ thoáng. Nếu hai số khớp nhau, vị trí nào cũng được; nếu lệch, số đo ở chỗ ít nhiễu đáng tin hơn.
Căn hộ chung cư: nên có đủ ba số đo
Vì căn hộ là trường hợp tranh luận nhiều nhất, cách an toàn là đo đủ ba thứ trong một lần đến. Thứ nhất là hướng cửa căn hộ: đứng trong căn, lưng quay vào trong, áp cạnh la kinh song song với khung cửa chính. Thứ hai là hướng ban công hoặc mảng cửa kính lớn nhất: đứng trong phòng, áp cạnh song song với khung cửa ban công. Thứ ba là hướng mặt toà nhà phía có căn hộ, có thể lấy từ bản vẽ mặt bằng tầng hoặc đo dọc hành lang ngoài.
Chung cư là môi trường nhiều thép nhất mà người đo gặp: sàn bê tông cốt thép, khung cửa kim loại, lan can sắt, thang máy. Số đo trong căn hộ lệch vài độ, thậm chí hơn mười độ, là chuyện không hiếm. Vì thế hãy đo mỗi mặt ở hai ba điểm cách nhau một hai mét, đặt la kinh trên ghế gỗ thay vì sát sàn, và so với hướng toà nhà trên ảnh vệ tinh để phát hiện số đo bất thường.
Có đủ ba số, bạn có thể tra theo bất kỳ quy ước nào mà không phải quay lại đo. Ghi chú thêm tầng, vị trí căn trong toà và hướng nhìn từ ban công ra (ra hồ, ra đường lớn, ra toà đối diện) — những thông tin này giúp xét yếu tố thực tế như nắng chiều, tiếng ồn và tầm nhìn.
Những chỗ hay lấy nhầm làm hướng nhà
Một số mặt thường bị nhầm là hướng nhà, nhất là khi người đo vội:
- Hướng cửa phòng ngủ hoặc cửa bếp. Đây là hướng của từng phòng, phục vụ việc xét bố trí bên trong, không phải hướng nhà.
- Hướng bàn thờ. Bàn thờ thường đặt quay ra cửa nhưng có nhà đặt lệch; lấy hướng bàn thờ làm hướng nhà là nhầm hai khái niệm.
- Hướng cổng khu dân cư hoặc cổng toà nhà. Với căn hộ, cổng toà chỉ là một căn cứ trong ba; với nhà trong khu biệt thự, cổng khu không phải cổng nhà.
- Hướng con đường thay vì hướng tường mặt tiền. Đường chạy xéo so với nhà thì hai góc khác nhau; đo theo tường mặt tiền của khối nhà.
- Hướng ban công tầng trên. Nhà phố có ban công tầng hai nhô ra cùng phía mặt tiền thì không sao; nhưng nếu ban công quay sang hông, đó không phải hướng nhà.
Ghi rõ trong sổ đo bạn đã lấy mặt nào, kèm số độ. Một kết quả có ghi quy ước dễ kiểm tra lại hơn rất nhiều so với một chữ "hướng Tốn" trơ trọi.
Khi các quy ước cho kết quả khác nhau
Ví dụ giả định: một nhà góc ở Hải Phòng có cửa chính mở ra ngõ phía đông (khoảng 90 độ, sơn Mão), còn mặt giáp phố lớn nhìn về phía nam (khoảng 180 độ, sơn Ngọ). Theo căn cứ cửa chính, nhà hướng Mão; theo căn cứ dương diện, nhà hướng Ngọ. Hai kết luận cách nhau 90 độ, và tra theo cùng một trường phái sẽ cho đánh giá hoàn toàn khác.
Không có cách nào "đo" để biết quy ước nào đúng, vì đây không phải câu hỏi đo đạc. Cách làm tỉnh táo là ghi cả hai, đọc cả hai, và xem các yếu tố thực tế: phía nào nắng gắt, phía nào ồn và bụi, phía nào gió lùa. Đánh giá tốt xấu theo phương vị là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn nắng, gió, tiếng ồn là thứ ai cũng cảm nhận được và có giải pháp kiến trúc rõ ràng.
Nếu gia đình muốn tham khảo một người làm nghề, hãy đưa họ cả số đo hai mặt và hỏi họ chọn mặt nào, vì sao. Một người tư vấn đáng tin sẽ giải thích được quy ước của mình thay vì chỉ đưa ra một kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Toạ hướng là gì nói ngắn gọn?
Toạ là phía lưng ngôi nhà tựa vào, hướng là phía mặt nhà nhìn ra. Hai phía nằm trên cùng một trục và đối nhau 180 độ, nên biết một phía là suy ra phía kia. Cách gọi đầy đủ là toạ … hướng …, ví dụ toạ Tý hướng Ngọ.
Nhà hai mặt tiền thì lấy hướng nào?
Không có luật thống nhất. Nhiều người lấy mặt có cửa chính, một số lấy mặt giáp đường lớn hơn. Nên đo cả hai mặt, ghi lại, và khi tham khảo tài liệu hay người tư vấn thì hỏi rõ họ dùng quy ước nào.
Hướng nhà có phải là hướng cổng không?
Không nhất thiết. Với nhà vườn hoặc nhà có sân rộng, cổng có thể lệch so với khối nhà. Thông thường hướng nhà lấy theo mặt nhà chính, còn hướng cổng được xét riêng như một yếu tố khác.
Có cần đứng đúng tâm nhà khi đo hướng không?
Không cần. Góc của trục nhà giống nhau ở mọi điểm nếu bạn đặt la kinh song song với mặt hướng. Tâm nhà chỉ cần khi chia cung trên mặt bằng. Đứng giữa nhà còn dễ bị nhiễu do cột thép, cầu thang sắt và đồ điện.
Căn hộ chung cư lấy hướng theo cửa hay ban công?
Đây là trường hợp tranh luận nhiều nhất. Có người lấy cửa căn hộ, có người lấy ban công hoặc cửa sổ lớn, có người lấy hướng mặt toà nhà. Nên đo cả cửa căn và ban công, ghi lại và hỏi rõ quy ước của tài liệu mình tham khảo.
Nhà có cửa chính mở hông thì hướng nhà là gì?
Theo căn cứ cửa chính, hướng là phía cửa hông nhìn ra; theo căn cứ dương diện, hướng là mặt tiền giáp đường. Hai cách có thể lệch nhau 90 độ. Ghi cả hai số đo và xét thêm nắng, gió, lối đi thực tế khi bố trí.