Kiêm hướng, đại không vong, tiểu không vong: khi số đo nằm sát mép sơn

Kiêm hướng là khi hướng nhà không nằm ở phần giữa một sơn mà lệch về phía sơn bên cạnh; không vong là khi hướng nằm đúng hoặc rất sát đường ranh giới giữa hai sơn. Ranh giới giữa hai sơn thuộc hai cung bát quái khác nhau gọi là đại không vong (có 8 đường), ranh giới giữa hai sơn trong cùng một cung gọi là tiểu không vong (có 16 đường). Các trường phái, nhất là Huyền không, có quy tắc tính riêng cho những hướng này.

Với người đo, khái niệm này đặt ra một câu hỏi rất thực tế: khi số đo cách ranh giới chỉ một hai độ, liệu mình có chắc nhà thuộc sơn nào không. Bài giải thích các khái niệm theo cách các sách thường trình bày, rồi bàn kỹ chuyện sai số đo — phần mà sách cổ ít nói nhưng lại quyết định kết luận.

Tám đường đại không vong trên vòng 24 sơn

Đại không vong nằm ở ranh giới giữa hai cung bát quái, tức cứ 45 độ có một đường, lệch 22,5 độ so với bốn hướng chính.

Mười sáu đường còn lại là tiểu không vong, nằm giữa hai sơn cùng cung, ví dụ 7,5 độ (Tý – Quý), 352,5 độ (Nhâm – Tý), 37,5 độ (Sửu – Cấn). Cứ 15 độ có một đường ranh giới, nên trong 360 độ có tổng cộng 24 đường.

Một mẹo nhớ: cả tám đường đại không vong đều nằm giữa một thiên can và một địa chi, tại 22,5 độ và cứ thế cộng thêm 45 độ. Nếu số đo của bạn gần một trong tám con số trên bảng, hãy coi đó là tín hiệu cần đo kỹ hơn bình thường.

Chính hướng, kiêm hướng, không vong: các sách chia một sơn thế nào

Mỗi sơn rộng 15 độ. Nhiều sách chia sơn đó thành ba vùng: phần giữa gọi là chính hướng, hai phần sát hai mép gọi là kiêm hướng, và những đường mảnh ngay trên ranh giới gọi là không vong. Độ rộng của từng vùng khác nhau giữa các sách; cách chia hay được nhắc là phần giữa khoảng chín độ, hai bên mỗi bên khoảng ba độ là vùng kiêm. Có sách chia mịn hơn theo vòng phân kim 120 phần, mỗi phần ba độ.

Khi nói "toạ Tý hướng Ngọ kiêm Đinh", người ta muốn nói hướng nằm trong sơn Ngọ nhưng lệch về phía Đinh. Cách gọi này giữ được thông tin mà chữ "hướng Ngọ" trơn bỏ mất. Với phái Huyền không, khi kiêm quá một mức nhất định, cách lập tinh bàn thay đổi (các sách gọi là dùng thế quái hoặc thay quái), nên kết quả luận có thể khác hẳn so với chính hướng cùng sơn.

Về không vong, quan niệm chung trong các sách là hướng nằm trên ranh giới thì "khí tạp", không thuần thuộc sơn nào, và được khuyên tránh khi có thể chọn. Đây là quan niệm của các trường phái, mức tin tuỳ mỗi người. Bài này không đi vào cách luận, chỉ giải thích để bạn hiểu khi đọc sách hoặc nghe người khác nói tới.

Đọc cách gọi tên hướng có chữ "kiêm"

Trong sách và trong lời người làm nghề, hướng kiêm thường được gọi theo mẫu "toạ A hướng B kiêm C D", trong đó C là sơn bên cạnh A mà toạ lệch về, D là sơn bên cạnh B mà hướng lệch về. Vì toạ và hướng đối nhau 180 độ, C và D cũng là hai sơn đối nhau. Ví dụ: toạ Nhâm hướng Bính kiêm Hợi Tỵ nghĩa là trục nhà nằm trong sơn Nhâm – Bính nhưng lệch về phía Hợi ở đầu toạ và phía Tỵ ở đầu hướng.

Một số sách viết gọn theo kiểu "Nhâm sơn Bính hướng kiêm Hợi Tỵ", hoặc chỉ ghi phần hướng "Bính kiêm Tỵ". Khi đọc, bạn có thể tự kiểm tra: sơn được kiêm bao giờ cũng phải nằm sát bên sơn chính trên vòng 24 sơn. Nếu thấy ghi "Bính kiêm Mùi" là có chỗ nhầm, vì Mùi không nằm cạnh Bính.

Cách gọi này có ích vì nó chứa nhiều thông tin hơn số độ trơn đối với người theo trường phái: nhìn vào là biết hướng nằm ở nửa nào của sơn. Với người đo, bạn vẫn nên ghi kèm số độ, vì "kiêm" chỉ nói hướng lệch về phía nào chứ không nói lệch bao nhiêu.

Sai số đo so với bề rộng vùng không vong

Ở đây có một mâu thuẫn mà người đo cần thấy rõ. Vùng không vong theo các sách chỉ rộng cỡ một vài độ, trong khi sai số thực tế khi đo nhà ở đô thị thường cũng cỡ một vài độ: tường mặt tiền không vuông hẳn, cạnh la kinh áp chưa thật song song, nhiễu từ còn sót, độ lệch từ chưa tính, người đọc vạch lệch nửa độ. Cộng lại, sai số một hai độ là bình thường ngay cả khi đo cẩn thận.

Hệ quả là khi số đo cách ranh giới dưới hai độ, bạn thực sự không biết nhà nằm ở phía nào của ranh giới. Ví dụ giả định: đo được 201 độ, cách ranh giới Đinh – Mùi 1,5 độ. Với sai số hai độ, hướng thật có thể ở bất kỳ đâu từ 199 tới 203 độ, tức có thể là Đinh kiêm Mùi, có thể là không vong, có thể là Mùi. Ghi một chữ "Đinh" là ghi một sự chắc chắn mà phép đo không có.

Sách cổ ít bàn chuyện này vì người xưa đo trong điều kiện khác: đất rộng, công trình gỗ và gạch, ít sắt thép, người đo có thể đứng giữa khoảng trống để ngắm theo thế núi và dòng nước. Nhà phố bê tông cốt thép, cửa cuốn và xe máy là bối cảnh mới, làm sai số tăng lên trong khi bề rộng vùng không vong vẫn giữ nguyên như trong sách. Người đo hôm nay phải tự bù phần chênh đó bằng cách đo kỹ hơn.

Người làm khoa học gọi cách ghi đúng là ghi kèm khoảng tin cậy. Áp vào đây: ghi "khoảng 199 – 203 độ, sát ranh giới Đinh – Mùi". Cách ghi này trung thực hơn và giúp người đọc kết quả biết phải thận trọng ra sao.

Quy trình khi số đo nằm sát mép sơn

Khi lần đo đầu cho số cách ranh giới dưới ba độ, làm thêm các bước sau trước khi kết luận.

1. Đo lại ít nhất bốn năm lần ở các điểm khác nhau dọc mặt tiền, mỗi lần áp lại cạnh la kinh từ đầu.
2. Áp dụng phép thử dịch chỗ đo hoặc ngắm ngược để loại các điểm bị nhiễu.
3. Kiểm tra độ vuông của mặt tiền: đo cả tường mặt tiền và khung cửa chính, xem hai cái có song song không.
4. Đối chiếu với ảnh vệ tinh hoặc bản đồ số, nhớ đổi hệ bắc nếu cần.
5. Tính số trung bình và độ chênh lớn nhất giữa các lần đo; đó là khoảng của bạn.
6. Nếu cả khoảng nằm gọn trong một sơn, kết luận sơn đó, ghi chú là kiêm về phía nào. Nếu khoảng vắt qua ranh giới, ghi rõ là chưa xác định được và nêu cả hai khả năng.

Quy trình này tốn thêm mười lăm, hai mươi phút, nhưng tránh được việc gia đình lo lắng hoặc sửa nhà dựa trên một con số mà chính người đo cũng không chắc.

Nhà mới xây: có nên xoay vài độ để tránh mép sơn?

Khi xây nhà trên đất trống, đôi khi gia đình được khuyên xoay nhà vài độ để rời khỏi vùng không vong. Trước khi làm, cần biết mấy giới hạn thực tế. Nhà phố trên lô đất hẹp gần như không xoay được: xoay khối nhà lệch so với ranh lô làm mất diện tích, tạo các góc tam giác khó dùng, và có thể vi phạm chỉ giới xây dựng ghi trong giấy phép. Mọi thay đổi vị trí công trình phải đúng hồ sơ được cấp phép.

Với nhà vườn có khuôn viên rộng, xoay vài độ khả thi hơn, nhưng vẫn nên bàn với kiến trúc sư về tác động tới hướng nắng, thoát nước và giao thông trong sân. Một số người chọn cách giữ nguyên khối nhà, chỉ xoay cổng hoặc khung cửa vài độ; cách này ít tốn kém hơn nhưng cũng phải nằm trong thiết kế được duyệt.

Cần nhớ thêm: nếu sai số đo đã là hai độ, xoay nhà hai độ có thể không đưa nhà ra khỏi vùng mà bạn lo. Xoay chỉ có ý nghĩa khi phép đo đủ chính xác, thường là đo bằng máy trắc đạc theo toạ độ trên hiện trường, chứ không phải bằng la kinh đặt trên ghế. Nếu gia đình vẫn muốn điều chỉnh, hãy đưa yêu cầu này vào giai đoạn thiết kế, trước khi xin phép và đổ móng.

Những hiểu lầm hay gặp về không vong

Vì cái tên nghe nặng nề, không vong hay bị thổi phồng. Một số điều nên hiểu cho đúng:

• Không vong không phải "nhà hỏng". Đây là một phân loại trong quy tắc của một số trường phái. Có phái gần như không bàn tới, có phái coi trọng.
• Không vong không phải điều gì đo được bằng giác quan. Ánh sáng, gió, nhiệt độ của một nhà hướng 202 độ và một nhà hướng 204 độ gần như không khác nhau.
• Một con số sát mép không đủ để kết luận. Như phần sai số đã nói, cần một khoảng đo đáng tin trước khi gọi tên.
• Không cần mua vật phẩm để "chữa" không vong. Không có cơ sở nào cho thấy đặt thêm đồ vật làm thay đổi phương vị của ngôi nhà. Ai dùng khái niệm này để hù doạ và bán đồ là dấu hiệu cần cảnh giác.

Hiểu không vong như một khái niệm kỹ thuật của các trường phái, kèm ý thức về sai số đo, là cách tiếp cận vừa tôn trọng truyền thống vừa giữ được sự tỉnh táo.

Câu hỏi thường gặp

Kiêm hướng có phải là hướng xấu không?

Không. Kiêm hướng chỉ cho biết hướng lệch về phía sơn bên cạnh. Một số trường phái tính kiêm hướng theo cách riêng, cho ra kết quả khác chính hướng, nhưng bản thân chữ kiêm không mang nghĩa tốt hay xấu.

Đại không vong khác tiểu không vong thế nào?

Đại không vong là ranh giới giữa hai sơn thuộc hai cung bát quái khác nhau, có 8 đường ở 22,5 độ, 67,5 độ và cứ thế cách 45 độ. Tiểu không vong là ranh giới giữa hai sơn trong cùng một cung, có 16 đường.

Nhà đo ra đúng 202,5 độ thì sao?

Số đó nằm đúng trên đường đại không vong giữa Đinh và Mùi. Trên thực tế, một số đo đơn lẻ không đủ chính xác tới mức đó; cần đo lại nhiều lần để biết khoảng thật của hướng nhà trước khi nói nhà nằm phía nào hay đúng trên ranh giới.

Vùng kiêm hướng rộng bao nhiêu độ?

Các sách không thống nhất hoàn toàn. Cách chia hay được nhắc là phần giữa sơn khoảng chín độ là chính hướng, hai bên mỗi bên khoảng ba độ là vùng kiêm. Có sách chia theo vòng phân kim 120 phần, mỗi phần ba độ.

Có thể sửa nhà để ra khỏi không vong không?

Với nhà đã xây, xoay cả khối nhà gần như không khả thi. Một số người điều chỉnh cổng hoặc cửa vài độ, nhưng phải đúng thiết kế và giấy phép, và chỉ có ý nghĩa khi phép đo đủ chính xác. Trước khi sửa, hãy chắc rằng số đo thật sự nằm ở vùng đó.