Trên lịch vạn niên, mục "việc nên làm" của một ngày có thể ghi các chữ khai thị, giao dịch, nạp tài, lập khoán, xuất hoá tài. Khai thị là mở cửa buôn bán, giao dịch là mua bán trao đổi, nạp tài là thu tiền nhập của, lập khoán là lập giấy tờ khế ước, xuất hoá tài là xuất hàng, xuất tiền. Khi chọn ngày khai trương, người theo tục thường tìm ngày có chữ khai thị ở mục nên làm và không có chữ đó ở mục kiêng.
Các chữ này đến từ hệ thống "nghi – kỵ" (nên – kiêng) của lịch Trung Hoa, được Việt hoá qua nhiều đời lịch in. Hiểu đúng từng chữ giúp bạn tránh hai lỗi hay gặp: bỏ qua ngày đẹp vì lịch không ghi đúng chữ "khai trương", và chọn nhầm ngày ghi hợp "giao dịch" nhưng lại kiêng "khai thị". Bài này giải nghĩa từng chữ, cách chúng được xác định và mức tin hợp lý; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Mục "nên làm – kiêng làm" trên lịch đến từ đâu
Lịch chọn ngày của người Hoa, thường gọi là Thông Thư hay Hoàng lịch, in cho mỗi ngày hai danh sách: việc nên làm và việc nên tránh. Danh sách này không do người soạn tự nghĩ ra mỗi năm, mà được suy từ các thần sát của ngày: trực, sao hoàng đạo – hắc đạo, các cát thần và hung sát tính theo tháng và can chi. Mỗi thần sát có một bộ việc nó "hợp" hoặc "kỵ" theo sách. Gộp lại, người soạn được danh sách nên – kiêng của ngày.
Lịch vạn niên ở Việt Nam kế thừa cách trình bày này, nhưng mỗi nhà soạn lịch lại dịch và rút gọn theo cách riêng. Có lịch giữ nguyên các chữ Hán Việt như khai thị, nạp tài; có lịch dịch thẳng thành "khai trương, mở hàng, thu tiền"; có lịch chỉ ghi vài việc phổ thông như cưới hỏi, làm nhà, xuất hành. Vì vậy cùng một ngày, hai quyển lịch có thể ghi danh sách dài ngắn khác nhau.
Điều này giải thích vì sao bạn nên đọc mục việc nên làm như một bản tóm tắt của các thần sát, không phải như một lời phán riêng cho cửa hàng của mình. Đây là cách người xưa xếp việc theo lịch, mang giá trị văn hoá và giúp chọn thời điểm có chủ ý.
Các chữ liên quan đến buôn bán hay gặp trên lịch
Bảng dưới gom các chữ thường thấy ở mục nên làm hoặc kiêng làm, kèm nghĩa và việc tương ứng ở cửa hàng hiện nay. Cách dịch có thể khác nhau giữa các lịch.
| Chữ trên lịch | Nghĩa gốc | Việc tương ứng ở cửa hàng hiện nay |
|---|---|---|
| Khai thị | Mở chợ, mở cửa buôn bán | Khai trương, mở hàng ngày đầu, mở lại sau Tết |
| Giao dịch | Mua bán, trao đổi | Nhập lô hàng lớn, bán buôn, chốt đơn với đối tác |
| Lập khoán | Lập khế ước, giấy tờ | Ký hợp đồng thuê mặt bằng, hợp đồng nhà cung cấp |
| Nạp tài | Thu nạp tiền của | Thu tiền, nhập hàng vào kho, mở tài khoản |
| Xuất hoá tài | Xuất hàng hoá, tiền của | Giao hàng đi, chi tiền lớn, cho vay |
| Khai thương | Mở kho | Mở kho lấy hàng, xả hàng tồn |
| Quải biển | Treo bảng hiệu | Lắp biển hiệu, gắn bảng tên cửa hàng |
| Xuất hành | Ra đi, khởi hành | Đi nhập hàng xa, đi gặp đối tác |
Không phải lịch nào cũng có đủ các chữ trên. Nếu lịch của bạn chỉ ghi "khai trương" thì hiểu đó là cách dịch của khai thị.
Những chữ dễ đọc nhầm với khai thị
Mục nên làm trên lịch dùng nhiều chữ Hán Việt gần nhau về âm hoặc nghĩa. Đọc nhầm một chữ có thể khiến bạn chọn ngày theo một việc hoàn toàn khác. Vài cặp hay bị lẫn:
- Khai quang là làm lễ "mở mắt" cho tượng thờ mới, không liên quan đến mở cửa hàng. Ngày hợp khai quang chưa chắc hợp khai thị.
- Nhập trạch là dọn vào nhà mới để ở. Cửa hàng kiêm nhà ở thì có thể xét cả hai, còn mặt bằng chỉ để buôn bán thì việc chính vẫn là khai thị.
- An môn là lắp cửa, đặt cửa. Chữ này dùng khi đang thi công, không phải khi mở cửa đón khách.
- Tu tạo và động thổ là việc xây sửa. Nếu mặt bằng còn đang sửa thì đây là chữ cần xem cho đợt thi công, không phải cho ngày khai trương.
- Nạp thái thuộc nhóm việc cưới hỏi (lễ dạm, lễ hỏi), không phải nạp tài, dù hai chữ chỉ khác một tiếng.
- Xuất hành chỉ việc ra đi. Có người hiểu nhầm là "xuất hàng"; việc xuất hàng trên lịch thường được ghi là xuất hoá tài.
Khi gặp chữ lạ, cách nhanh nhất là tra nghĩa từng tiếng Hán Việt rồi hỏi lại: việc này ứng với hoạt động nào của cửa hàng mình. Nếu không ứng với việc gì, chữ đó không cần xét cho ngày khai trương. Một quyển từ điển Hán Việt phổ thông là đủ để tra phần lớn các chữ này.
Một ngày có thể hợp việc này nhưng kiêng việc kia
Vì mỗi thần sát chỉ "quản" một nhóm việc. Một cát thần có thể hợp với việc thu tiền nhưng không liên quan đến việc mở cửa. Một hung sát có thể kỵ việc xuất tiền mà không kỵ việc ký giấy. Kết quả là có ngày lịch ghi nên nạp tài, giao dịch nhưng kiêng xuất hoá tài.
Ví dụ giả định về một ngày "nửa hợp nửa kỵ". Lịch ghi: nên giao dịch, lập khoán, nạp tài; kiêng khai thị, xuất hành. Người theo tục sẽ dùng ngày này để ký hợp đồng thuê hay nhập lô hàng đầu, còn lễ khai trương thì để sang ngày khác có chữ khai thị ở mục nên làm.
Tách việc theo ngày là cách các nhà buôn xưa vẫn làm. Không ai bắt buộc ký hợp đồng, treo biển và mở hàng cùng một ngày. Rải các việc ra vài ngày hợp với từng việc vừa thuận theo lịch, vừa giúp chuẩn bị đỡ dồn.
Đừng vì thiếu chữ mà bỏ ngày tốt. Có lịch chỉ ghi vài việc tiêu biểu. Nếu ngày đó là hoàng đạo, trực Mãn hoặc Thành, không trùng ngày kỵ dân gian, nhiều người vẫn coi là hợp mở hàng dù lịch không ghi đúng chữ khai thị.
Xem cả mục kiêng, không chỉ mục nên. Người mới tra lịch hay chỉ đọc dòng việc nên làm rồi dừng. Một ngày ghi nên giao dịch nhưng ở mục kiêng lại có khai thị thì theo tục không dùng cho lễ khai trương. Đọc đủ hai dòng mất thêm vài giây nhưng tránh được việc phải đổi ngày khi đã báo khách mời.
Dùng mục nên làm để xếp lịch chuẩn bị khai trương
Ví dụ giả định cho một tiệm đồ gia dụng ở Đà Nẵng, dự kiến mở cửa sau khoảng ba tuần. Cách dùng chữ trên lịch để xếp các việc chuẩn bị:
- Tìm trong tuần đầu một ngày có lập khoán hoặc giao dịch ở mục nên làm để ký hợp đồng thuê, hợp đồng với nhà cung cấp chính.
- Tìm ngày có quải biển, hoặc ngày hoàng đạo không kỵ việc xây sửa, để lắp biển hiệu. Việc này nên làm sớm để có thời gian sửa nếu biển lệch, đèn hỏng.
- Tìm ngày có nạp tài hoặc giao dịch để nhận lô hàng đầu và nhập kho.
- Chọn ngày khai trương trong tuần thứ ba, ưu tiên ngày có khai thị ở mục nên làm, không trùng Tam nương, Nguyệt kỵ.
- Ghi các ngày này vào một bảng chung với nhà thầu, nhà cung cấp và nhân viên. Nếu một ngày bị trễ, dời sang ngày hợp kế tiếp thay vì dồn mọi việc vào ngày khai trương.
Cách xếp này không làm việc chuẩn bị chậm lại, vì trong ba tuần gần như luôn có đủ ngày phù hợp cho từng việc. Nếu không tìm được, ưu tiên tiến độ thực tế.
Đọc chữ trên lịch cho tỉnh táo
Mục nên làm – kiêng làm là sản phẩm của một hệ thống quy ước lâu đời, có logic nội tại riêng, nhưng không có bằng chứng thống kê nào cho thấy ngày ghi "nên khai thị" giúp cửa hàng bán chạy hơn. Giá trị của nó nằm ở chỗ khác: tạo nhịp và nghi thức cho những bước đầu của việc kinh doanh, giúp gia đình và người làm cùng cảm thấy được chuẩn bị chu đáo.
Vì vậy, khi đọc lịch, nên giữ ba nguyên tắc. Thứ nhất, dùng một nguồn lịch nhất quán. Thứ hai, coi việc nên – kiêng như gợi ý xếp lịch, không như điều kiện bắt buộc. Thứ ba, khi lịch và thực tế đá nhau, chẳng hạn ngày hợp ký hợp đồng thì chủ nhà lại vắng, hãy theo thực tế.
Cũng nên cẩn thận với những dịch vụ "xem ngày khai trương" diễn giải chữ trên lịch thành lời hứa doanh thu hoặc lời doạ thua lỗ. Những chữ như khai thị, nạp tài chỉ là tên việc. Diễn giải xa hơn thế là phần của người nói, không phải của lịch.
Khi lịch kiêng khai thị đúng ngày bạn bắt buộc phải mở
Có những trường hợp ngày mở cửa không do bạn chọn: trung tâm thương mại khai trương cả tầng một lúc, chợ mới đi vào hoạt động theo kế hoạch của ban quản lý, hoặc hợp đồng nhượng quyền ấn định ngày. Nếu ngày đó lịch ghi kiêng khai thị, cách xử lý phổ biến là vẫn mở cửa theo lịch chung, còn lễ cúng khai trương riêng của cửa hàng thì làm vào một ngày hợp gần đó.
Một số người chọn cách khác: vẫn làm lễ đúng ngày nhưng giữ thật gọn, chọn giờ hoàng đạo trong ngày. Cả hai cách đều là lựa chọn văn hoá của từng gia đình. Điều không nên làm là trì hoãn việc mở cửa so với cả khu, vì những ngày đầu khi chợ, khu thương mại mới mở thường là lúc khách tò mò ghé nhiều nhất.
Nói cách khác, chữ trên lịch là một yếu tố để cân, không phải yếu tố duy nhất. Nhà buôn xưa cũng hiểu điều đó: họ chọn ngày khi có thể, và linh hoạt khi buộc phải theo nhịp chung của chợ.
Câu hỏi thường gặp
Khai thị và khai trương có giống nhau không?
Về nghĩa thì gần như giống nhau: khai thị là mở chợ, mở hàng; khai trương là mở cửa hàng. Lịch Hán Việt thường dùng chữ khai thị, lịch dịch sang tiếng Việt thường ghi khai trương hoặc mở hàng.
Lịch ghi nên giao dịch nhưng không ghi khai thị thì có khai trương được không?
Người theo tục chặt sẽ tìm ngày khác có khai thị. Nhiều người khác vẫn dùng nếu ngày đó là hoàng đạo và không trùng ngày kỵ dân gian. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ký hợp đồng thuê mặt bằng có cần chọn ngày lập khoán không?
Không bắt buộc. Một số người chọn ngày có lập khoán cho yên tâm. Điều quan trọng hơn là đọc kỹ điều khoản thời hạn thuê, tăng giá, đặt cọc và sửa chữa trước khi ký.
Vì sao có ngày lịch ghi kiêng xuất hoá tài?
Vì theo hệ thần sát, có những sao được cho là không hợp với việc đưa tiền của ra ngoài. Người theo tục sẽ tránh chi khoản lớn hay giao lô hàng lớn vào ngày đó, nhưng việc bán lẻ hằng ngày vẫn diễn ra bình thường.
Lịch trên điện thoại ghi khác lịch in thì theo bên nào?
Theo nguồn bạn quen dùng và dùng nhất quán. Hai nguồn khác nhau thường do dựa trên sách khác nhau hoặc cách dịch khác nhau, không bên nào được xác nhận là đúng tuyệt đối.