Theo quan niệm phổ biến của người Việt, gương không nên soi thẳng vào bàn thờ, vì gian thờ là chỗ cần trang nghiêm và tĩnh, còn gương bị coi là vật làm "động" và phản lại mọi thứ. Phần lớn gia đình xử lý bằng cách dời gương sang tường không nhìn thấy bàn thờ, chứ không cần thêm vật gì để "hoá giải".
Bài này giải thích lời kiêng này đến từ đâu, những lý do đời thường đi kèm (ánh nến, ánh đèn thờ, bóng người khi khấn), cách phân biệt các vị trí gương so với bàn thờ, và gợi ý sắp lại phòng khách có bàn thờ, phòng thờ tầng trên, căn hộ chung cư. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người và mỗi gia đình; với chuyện thờ cúng, nếp nhà và ý người lớn tuổi trong nhà nên được tôn trọng trước.
Lời kiêng đến từ đâu
Bàn thờ gia tiên trong nhà Việt được coi là trung tâm tinh thần của gia đình. Gian thờ thường được đặt ở chỗ cao, chỗ giữa, chỗ trang trọng nhất, và nhiều nhà giữ nếp không để đồ đạc lộn xộn, không treo những thứ gây chú ý quanh bàn thờ. Gương, với ánh phản chiếu sáng loáng, đi ngược tinh thần tĩnh và trang nghiêm đó.
Trong phong thủy, gương còn được nhìn như vật có khả năng "phản" và "nhân": phản lại khí, nhân đôi hình ảnh. Gương soi bàn thờ theo cách diễn giải này làm gian thờ bị "dội", không yên. Dân gian ở một số nơi còn có cách nói gương làm "loạn" chỗ ngự của người đã khuất. Những diễn giải này không thống nhất giữa các vùng và không có cách nào kiểm chứng.
Có thể nhìn lời kiêng như một phần của nếp ứng xử với nơi thờ cúng hơn là một quy tắc kỹ thuật. Cũng như việc không treo quần áo gần bàn thờ hay không đặt bàn thờ dưới xà ngang, nó thể hiện mong muốn giữ gian thờ khác biệt với phần sinh hoạt. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng ý muốn giữ gian thờ yên tĩnh thì hầu hết các gia đình đều chia sẻ.
Những lý do thực tế đi kèm
Ánh nến và đèn thờ bị nhân lên. Gian thờ thường có đèn dầu, nến hoặc đèn điện thờ để sáng ngày rằm, mùng một. Gương đối diện phản lại những nguồn sáng ấy, tạo thêm một dãy đốm sáng trong phòng, nhất là buổi tối. Nhiều người thấy điều đó làm mất vẻ ấm và trầm của gian thờ.
Thấy bóng mình khi khấn. Đứng trước bàn thờ thắp hương, khấn vái mà nhìn thấy chính mình cử động trong gương phía sau hoặc phía bên là cảm giác khiến nhiều người không tập trung được. Lễ khấn cần sự lắng lại, và gương làm điều ấy khó hơn.
Khói hương bám gương. Khói hương lâu ngày để lại lớp mờ vàng trên các bề mặt gần bàn thờ. Gương ở gần sẽ mờ nhanh, phải lau thường xuyên, và lau gần bàn thờ thì phải cẩn thận để không va chạm đồ thờ.
Gian thờ thành chỗ soi. Khi gương nằm trong phòng thờ, người trong nhà có xu hướng dừng lại soi, chỉnh quần áo ngay trước gian thờ. Nhiều gia đình không muốn gian thờ trở thành chỗ sinh hoạt thường ngày như vậy.
Các vị trí gương so với bàn thờ
Không phải tấm gương nào cùng phòng với bàn thờ cũng bị coi là "soi bàn thờ". Bảng dưới phân biệt các trường hợp hay gặp.
| Vị trí gương | Có thấy bàn thờ trong gương | Cách nhìn phổ biến | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Tường đối diện bàn thờ, cùng trục | Thấy rõ toàn bộ | Nên tránh nhất | Dời gương hoặc thay bằng tranh phong cảnh dịu |
| Tường đối diện nhưng lệch xa | Thấy một góc hoặc không thấy | Nhẹ, tuỳ gia đình | Kiểm bằng cách đứng trước gương nhìn vào |
| Tường bên cạnh bàn thờ, vuông góc | Thấy khi đứng chéo | Nhẹ, nhiều nhà chấp nhận | Gương nhỏ, không đặt ngang tầm bàn thờ |
| Ngay phía trên hoặc sau bàn thờ | Soi lại phòng, không soi bàn thờ | Không nên vì mất chỗ trang trọng | Giữ tường sau bàn thờ kín, trơn |
| Cánh tủ gương trong phòng khách có bàn thờ | Tuỳ hướng cánh tủ | Xét như gương thường | Đổi cánh trơn hoặc dán phim mờ |
| Vách kính, cửa kính đối bàn thờ | Ban đêm phản chiếu mờ | Đa số không coi là gương | Kéo rèm buổi tối nếu thấy khó chịu |
Cách kiểm nhanh: đứng trước tấm gương, nhìn thẳng vào nó. Nếu thấy bàn thờ trong gương thì từ bàn thờ cũng "thấy" gương; đó là trường hợp phần lớn gia đình chọn xử lý.
Phòng khách có bàn thờ: sắp lại thế nào
Nhà phố và nhà ở quê nhiều nơi đặt bàn thờ ngay trong phòng khách tầng trệt, trên tường đối diện hoặc bên cạnh cửa chính. Phòng khách lại là chỗ người ta hay treo gương trang trí để mở rộng không gian. Khi hai thứ cùng tồn tại, nên xác định bàn thờ trước, rồi chọn chỗ cho gương ở bức tường mà từ đó không nhìn thấy bàn thờ.
Thường thì bức tường phù hợp nhất cho gương là tường bên, song song với trục từ cửa chính vào bàn thờ. Gương ở đó mở rộng chiều ngang phòng khách, phản chiếu bộ sofa hay cửa sổ, mà không đối diện bàn thờ. Nếu tường bên đã kín tủ kệ, có thể bỏ hẳn gương phòng khách và dùng đèn, màu tường sáng để làm phòng rộng hơn.
Ví dụ giả định: một nhà phố ở Nam Định có bàn thờ trên tường cuối phòng khách, đối diện cửa chính; tường đối diện bàn thờ là cửa chính nên không có gương. Nhưng bên phải có một tủ rượu cánh kính tráng gương nhìn chéo về bàn thờ. Gia đình dán phim mờ lên mặt trong cánh tủ, giữ nguyên tủ, gian thờ không còn ánh phản chiếu buổi tối.
Căn hộ chung cư và phòng thờ tầng trên
Căn hộ thường đặt bàn thờ ở phòng khách, phòng ngủ phụ hoặc một hốc tường nhỏ. Nhà phố nhiều tầng thì có phòng thờ riêng ở tầng trên cùng. Mỗi kiểu có lưu ý riêng về gương:
- Bàn thờ treo trong phòng khách căn hộ: tường đối diện thường là tivi hoặc tủ. Tránh tủ cánh gương, tránh mảng ốp gương trang trí sau tivi nếu nó nhìn thẳng sang bàn thờ.
- Bàn thờ trong phòng ngủ phụ: phòng này thường có tủ áo. Nếu tủ cánh gương, kê tủ trên bức tường cùng phía với bàn thờ hoặc vuông góc, không đối diện.
- Bàn thờ ở hốc tường cạnh lối vào: gương lối vào nên đặt ở tường bên kia lối đi, hoặc không đặt gương ở lối vào nữa.
- Phòng thờ tầng trên cùng nhà phố: phòng này thường ít đồ, không có lý do gì để treo gương. Nếu cửa phòng thờ nhìn ra cầu thang có gương trang trí, dời gương đó đi.
- Phòng thờ có cửa kính ra sân thượng: ban đêm kính phản chiếu, kéo rèm sau giờ thắp hương là đủ.
Nguyên tắc chung không phụ thuộc kiểu nhà: gian thờ càng ít bề mặt sáng loáng, càng ít vật lạ, thì càng giữ được vẻ trầm và yên. Nếu cần sắm thêm đồ thờ, có thể xem đồ có ghi rõ chất liệu ở các cửa hàng đồ thờ uy tín; cách sắp đồ thờ là chủ đề riêng, bài này chỉ bàn về gương.
Làm gian thờ sáng và ấm mà không cần gương
Lý do hay gặp nhất khiến gương xuất hiện gần bàn thờ là chủ nhà muốn gian thờ hoặc phòng khách sáng hơn, rộng hơn. Có những cách khác đạt được điều đó mà không động đến lời kiêng. Ánh sáng là cách đầu tiên: một đèn hắt dịu từ trần chiếu xuống mặt bàn thờ, ánh sáng màu vàng ấm, đủ để nhìn rõ đồ thờ mà không chói. Đèn nên có công tắc riêng để tắt sau giờ thắp hương nếu gia đình không giữ nếp để đèn suốt đêm.
Màu tường là cách thứ hai. Tường sau bàn thờ sơn màu trầm ấm, tường xung quanh sáng hơn một chút, giúp gian thờ nổi lên như một điểm nhấn trang trọng của căn phòng. Gỗ tối màu của bàn thờ đặt trên nền tường quá tối sẽ chìm mất; trên nền tường quá trắng thì lại gắt. Một vài mẫu sơn thử trên tường trước khi quyết định là việc nên làm.
Cách thứ ba là giữ không gian trước bàn thờ thoáng. Một khoảng trống đủ cho hai ba người đứng thắp hương, không kê sofa sát, không để giỏ đồ, làm gian thờ có cảm giác rộng và trang nghiêm hơn bất kỳ tấm gương nào. Theo quan niệm, đây cũng là "minh đường" nhỏ của gian thờ; theo cách nhìn thường ngày, đó là chỗ để người trong nhà đứng khấn mà không vướng víu.
Không cần thêm vật "hoá giải"
Khi biết nhà có gương soi bàn thờ, một số người được khuyên mua thêm vật phẩm để "trấn" hoặc "hoá giải", có khi với giá không nhỏ. Cách xử lý đơn giản và ít tốn kém nhất vẫn là dời gương, che gương, hoặc đổi cánh tủ. Không có lý do gì phải đặt thêm vật vào gian thờ để bù cho một tấm gương, khi bản thân tấm gương có thể đi chỗ khác.
Gian thờ đông đồ cũng không phải điều tốt theo chính quan niệm truyền thống. Nhiều người lớn tuổi vẫn dặn bàn thờ nên gọn: bát hương, đèn, lọ hoa, mâm quả, ảnh thờ, không cần thêm nhiều. Thêm vật lạ vào chỉ để đối phó với gương là làm ngược lại tinh thần ấy.
Nếu trong nhà có ý kiến khác nhau, chẳng hạn người trẻ muốn giữ gương trang trí, người lớn muốn bỏ, việc dời gương sang tường khác thường làm cả hai bên hài lòng: gương vẫn còn, gian thờ vẫn yên. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và một thoả thuận nhỏ trong gia đình đáng giá hơn mọi lời phán.
Câu hỏi thường gặp
Gương đối diện bàn thờ có ảnh hưởng gì đến gia đình không?
Không có cơ sở nào cho thấy điều đó. Lời kiêng là quan niệm dân gian, mức tin tuỳ mỗi người. Phần nhiều gia đình dời gương vì muốn gian thờ yên tĩnh, không bị ánh phản chiếu và không thấy bóng mình khi khấn.
Tivi đối diện bàn thờ có bị coi như gương không?
Màn hình tivi tắt có phản chiếu nhẹ, nhưng đa số người không coi là gương. Điều nhiều gia đình để ý hơn là tiếng ồn và hình ảnh tivi khi bật, nên thường đặt bàn thờ ở tường không đối diện tivi nếu bố trí được.
Đồng hồ treo tường có mặt kính đối diện bàn thờ có sao không?
Mặt kính đồng hồ nhỏ và phản chiếu ít, phần lớn không coi là gương. Nếu bạn thấy ánh đèn thờ phản lên mặt kính khó chịu, chỉ cần dời đồng hồ sang tường bên.
Bàn thờ Thần Tài, Ông Địa dưới đất có cần tránh gương không?
Theo quan niệm, mọi gian thờ đều nên tránh gương soi thẳng. Bàn thờ Thần Tài thường đặt sát đất ở góc phòng, nên cần xét gương tủ giày, gương lối vào ở tầm thấp có nhìn thẳng vào đó không.
Che gương bằng vải khi thắp hương có được không?
Được, đây là cách tạm nhiều gia đình dùng trong khi chưa dời gương. Một tấm vải trơn phủ lên gương trong lúc thắp hương, khấn vái rồi gỡ ra là đủ; về lâu dài, dời gương vẫn gọn hơn.
Có nên treo gương trong phòng thờ để phòng trông rộng hơn không?
Phần lớn các gia đình không làm như vậy. Phòng thờ không phải chỗ cần mở rộng thị giác, mà cần trang nghiêm, gọn và đủ sáng. Màu tường sáng, đèn dịu và cửa sổ có rèm là đủ.