Giếng trời là khoảng trống thông tầng mở lên trời, nằm bên trong ngôi nhà, dùng để đưa ánh sáng và gió vào những phần nhà không có cửa sổ ra ngoài. Phong thủy coi giếng trời là chỗ nhà "thở", nơi nạp khí trời vào giữa nhà, nên ưa giếng trời sáng, sạch, cân đối với ngôi nhà và đặt ở khoảng giữa hoặc phía sau, không đặt sát ngay lối vào.
Ở Việt Nam, giếng trời gần như là thành phần bắt buộc của nhà ống sâu hẹp, từ nhà cổ phố Hội An, phố cổ Hà Nội đến nhà phố mới. Bài này giải thích quan niệm phong thủy về giếng trời, nguyên lý lấy sáng và thông gió, cách chọn vị trí và kích thước. Phần mái che, chống mưa nắng và tiểu cảnh dưới đáy giếng có bài riêng trong danh mục này. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần ánh sáng và gió thì đo được.
Từ thiên tỉnh trong nhà cổ đến giếng trời nhà phố
Trong kiến trúc dân gian Trung Hoa, khoảng sân nhỏ lộ thiên giữa các dãy nhà được gọi là thiên tỉnh, nghĩa đen là giếng trời. Ở vùng Huy Châu thuộc An Huy, nhà cổ có mái dốc vào trong, nước mưa từ bốn phía đổ xuống thiên tỉnh, tạo nên hình ảnh mà người ta gọi là tứ thủy quy đường, bốn dòng nước cùng về một sảnh. Trong cách hiểu phong thủy, nước tượng trưng cho tài lộc, nên nước chảy vào trong nhà được coi là điều tốt. Bỏ lớp biểu tượng, cách làm này còn là để thu nước mưa và làm mát sân trong.
Ở Việt Nam, nhà cổ Hội An và nhiều nhà ống phố cổ Hà Nội có sân trong ở giữa, chia nhà thành nhà trước và nhà sau. Sân trong vừa lấy sáng, vừa thoát nhiệt, vừa là chỗ đặt bể nước, chậu cây. Giếng trời của nhà phố hiện đại là phiên bản thu nhỏ của sân trong đó, ép theo chiều đứng khi nhà lên bốn năm tầng.
Vì có gốc từ kiến trúc dân gian thực dụng, giếng trời là một trong những chỗ mà quan niệm phong thủy và lý do kỹ thuật trùng nhau nhiều nhất. Gần như mọi lời khuyên của phong thủy về giếng trời đều có thể giải thích bằng ánh sáng, gió, nước mưa và độ ẩm.
Giếng trời làm mát nhà bằng cách nào
Không khí nóng nhẹ hơn không khí mát nên bốc lên. Khi giếng trời có lối thoát ở đỉnh, không khí nóng trong nhà đi theo lồng giếng lên và thoát ra, kéo không khí mát hơn từ cửa trước, cửa sau hoặc từ các phòng ở tầng dưới vào thế chỗ. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng ống khói. Giếng càng cao và chênh lệch nhiệt độ càng lớn thì lực kéo càng mạnh, nên nhà ống nhiều tầng có giếng trời thông thoáng thường mát hơn rõ rệt so với nhà không có.
Điều kiện để hiệu ứng này hoạt động là đỉnh giếng phải thoát được khí. Một giếng trời bịt kín bằng mái kính không có khe thoáng lại biến thành nhà kính thu nhiệt, làm tầng trên cùng nóng hơn. Đây là lỗi rất phổ biến khi chủ nhà muốn chống mưa tuyệt đối mà quên đường thoát gió.
Về ánh sáng, giếng trời đưa ánh sáng tự nhiên xuống những phòng giữa nhà mà cửa sổ mặt tiền không chạm tới. Ánh sáng giảm dần khi xuống sâu, nên phòng ở tầng thấp nhất nhận ít nhất. Tường giếng sơn màu sáng giúp ánh sáng phản xạ xuống sâu hơn. Các phòng giáp giếng nên mở cửa sổ hoặc vách kính về phía giếng, nếu không ánh sáng chỉ rơi vào lồng giếng mà không vào được phòng. Đây là chi tiết hay bị bỏ qua khi chủ nhà làm giếng trời nhưng vẫn xây tường đặc ngăn giếng với phòng ngủ vì ngại riêng tư; kính mờ hoặc ô kính cao là cách dung hoà.
Vị trí giếng trời: các phương án và đánh giá
Vị trí giếng trời quyết định phòng nào được sáng và gió đi theo đường nào. Bảng tóm tắt các phương án hay gặp ở nhà ống.
| Vị trí | Quan niệm phong thủy | Hiệu quả kỹ thuật | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Khoảng giữa nhà, ghép với cầu thang | Được ưa: khí trời vào giữa nhà, cầu thang dẫn khí lên | Sáng cả phòng trước và phòng sau, thông gió tốt | Cần mái che tốt để bậc thang không ướt |
| Khoảng giữa nhà, tách khỏi cầu thang | Được ưa, nhiều người coi là minh đường trong nhà | Tạo sân trong nhỏ, có thể đặt tiểu cảnh | Tốn diện tích sàn hơn |
| Cuối nhà | Trung tính | Sáng phòng sau, phòng giữa vẫn tối | Hợp nhà không quá sâu |
| Ngay sau mặt tiền | Một số người kiêng: khí vào rồi thoát lên ngay | Mặt tiền đã có cửa sổ, lợi ích ít | Thường không cần thiết |
| Hai giếng trời, giữa và cuối | Được ưa với nhà rất sâu | Phân bố ánh sáng đều nhất | Cần tính kết cấu và chi phí |
| Giếng trời lệch sát tường bên | Trung tính | Ánh sáng chiếu vào tường, phản xạ vào phòng | Tường giếng nên sơn sáng |
Phương án giữa nhà ghép cầu thang là phổ biến nhất ở nhà ống Việt Nam, vì tiết kiệm diện tích và giải quyết cùng lúc lối đi, ánh sáng và thông gió. Bài cầu thang giữa nhà trong danh mục này nói thêm về cách bố trí.
Kích thước giếng trời: rộng bao nhiêu là đủ
Tỉ lệ với chiều cao. Giếng trời càng sâu thì càng cần rộng để ánh sáng xuống tới đáy. Một giếng rộng khoảng một mét nhưng cao năm tầng gần như chỉ sáng ở hai tầng trên; tầng một nhận rất ít. Người thiết kế thường cân chiều rộng giếng theo số tầng và theo phòng nào cần sáng nhất.
Tỉ lệ với diện tích sàn. Giếng chiếm quá nhiều diện tích làm nhà mất chỗ ở, giếng quá nhỏ thì không làm được việc. Ở nhà ống bốn đến năm mét bề ngang, giếng trời thường chiếm một phần bề ngang và kéo dài một đoạn theo chiều sâu, kích thước cụ thể do kiến trúc sư tính theo từng nhà.
Quan niệm về cân đối. Phong thủy không thích giếng trời quá lớn so với nhà, vì coi là "lộ" quá, khí không tụ; cũng không thích giếng quá nhỏ, tối như cái hố. Cách nói này khớp với thực tế: giếng quá lớn thì mưa hắt, nắng gắt; giếng quá nhỏ thì vô dụng.
Hình dạng. Giếng vuông hoặc chữ nhật dễ thi công, dễ làm mái. Giếng có góc nhọn hay hình méo khó che mưa và bị một số người coi là kém về hình dạng.
Đáy giếng. Đáy giếng là chỗ nhận nước mưa và rác lá, cần có thoát nước và có lối vào để vệ sinh. Giếng trời ở tầng hai trở lên, không xuống tới tầng một, cũng cần tính thoát nước như sân thượng.
Những điều thường được khuyên tránh với giếng trời
Từ cả quan niệm lẫn kinh nghiệm thi công, các lời khuyên tránh hay gặp gồm:
- Giếng trời đổ thẳng vào bàn thờ hay bếp: nước mưa hắt, bụi rơi vào chỗ cần sạch và khô.
- Giếng trời ngay trên giường ngủ hay sofa: nắng chiếu thẳng, mưa ồn trên mái kính, và theo quan niệm là khí động trên chỗ nghỉ.
- Giếng trời bịt kín không khe thoáng: nóng, mất hiệu ứng ống khói, đọng hơi nước mùa nồm.
- Giếng trời bỏ trống làm chỗ chứa đồ: mất sáng, tích bụi, khó vệ sinh.
- Giếng trời không có lưới hoặc lan can ở miệng giếng trên sân thượng: nguy cơ người, nhất là trẻ nhỏ, ngã xuống.
- Đặt máy lạnh, máy nước nóng xả hơi vào lồng giếng: hơi nóng và ẩm dồn vào khoảng thông tầng.
Nhiều trong số này là lỗi sử dụng sau khi ở chứ không phải lỗi thiết kế. Một giếng trời tốt cần được giữ sạch và thông thoáng suốt năm.
Giếng trời và quy định xây dựng
Giếng trời là một khoảng trống xuyên sàn, nên khi thiết kế cần được thể hiện rõ trong hồ sơ xin phép xây dựng nếu thuộc diện phải xin phép. Ở nhiều đô thị, diện tích giếng trời còn liên quan đến cách tính mật độ xây dựng và diện tích sàn. Quy định cụ thể thay đổi theo địa phương và theo thời gian, nên bạn cần hỏi kiến trúc sư hoặc cơ quan quản lý xây dựng nơi mình ở.
Về an toàn cháy, khoảng thông tầng như giếng trời có thể làm khói lan nhanh giữa các tầng. Đây là lý do một số thiết kế có vách ngăn, cửa giữa giếng trời và phòng ở, và vì sao lối thoát nạn không nên chỉ dựa vào cầu thang đặt trong lồng giếng hở mà không tính thoát khói. Phong thủy không thay quy chuẩn xây dựng và phòng cháy; khi hai bên vênh nhau, an toàn đi trước.
Ví dụ giả định: nhà ống 4 x 20 mét bốn tầng
Ví dụ giả định: một nhà ống rộng bốn mét, sâu hai mươi mét, bốn tầng, mặt tiền hướng Tây. Ban đầu chủ nhà muốn bỏ giếng trời để có thêm diện tích. Kiến trúc sư đưa ra hai phương án để so: không giếng trời, và một giếng trời khoảng hai mét nhân hai mét rưỡi ở giữa nhà, ghép với cầu thang chữ U.
Với phương án không giếng, các phòng giữa nhà ở mọi tầng đều phải bật đèn cả ngày, không khí nóng đọng ở tầng trên. Với phương án có giếng, mỗi tầng mất vài mét vuông nhưng cả phòng trước lẫn phòng sau đều có một mặt sáng, mái giếng có khe thoát nhiệt và lam che nắng chiều. Gia đình chọn phương án có giếng, đặt tiểu cảnh khô ở đáy, bậc thang chạy quanh giếng.
Theo quan niệm, giếng trời ở giữa nhà được coi là chỗ nạp khí cho cả nhà; theo kỹ thuật, nó là ống sáng và ống gió. Hai cách nói dẫn tới cùng một quyết định, và đó là điều thường thấy với giếng trời.
Câu hỏi thường gặp
Giếng trời có bắt buộc với nhà ống không?
Không bắt buộc về pháp lý, nhưng với nhà sâu hơn khoảng mười lăm mét và hai bên là tường chung, thiếu giếng trời thường làm phần giữa nhà tối và bí. Nếu không làm giếng trời, cần tính các giải pháp khác như ô thoáng mái, cửa sổ trên mái hoặc thông gió cơ khí.
Giếng trời đặt ở trung cung có tốt không?
Nhiều người theo phong thủy ưa giếng trời ở trung cung vì giữ tâm nhà sáng và trống, giống hình ảnh sân trong của nhà cổ. Một số người lại ngại vì tâm nhà bị "thủng". Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; về thực tế, giếng ở giữa giúp phân bố ánh sáng đều.
Nhà hướng Tây có nên làm giếng trời không?
Nên, vì giếng trời giúp thoát nhiệt. Tuy vậy cần mái che có lam hoặc kính cách nhiệt để nắng chiều không đổ thẳng xuống. Bài mái che giếng trời trong danh mục này nói chi tiết hơn.
Giếng trời có làm nhà bị nồm ẩm hơn không?
Giếng trời mở thông gió tốt thường giúp nhà khô hơn. Giếng bịt kín, không thoáng, hoặc đáy giếng đọng nước mới làm ẩm. Mùa nồm có thể tạm đóng các cửa giữa giếng và phòng để hơi ẩm ngoài trời không tràn vào.
Căn hộ chung cư có làm giếng trời được không?
Căn hộ thường không làm được giếng trời theo nghĩa thông lên trời. Một số toà có giếng trời chung ở lõi nhà, thuộc phần sở hữu chung. Trong căn hộ, vai trò lấy sáng thường do ban công, cửa sổ lớn và cách bố trí phòng mở đảm nhận.
Có cần đặt vật phẩm ở đáy giếng trời không?
Không cần. Đáy giếng hợp với cây, sỏi, đá cảnh hoặc tiểu cảnh nước nhỏ, chọn theo thẩm mỹ và khả năng chịu ẩm. Nếu muốn bày một món có ý nghĩa, có thể xem vật phẩm có ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy và chọn loại chịu được mưa nắng.