Gian bếp cho người cao tuổi còn tự nấu nên có bếp dễ dùng và tự ngắt khi quên, đồ hay dùng nằm trong khoảng từ ngang hông đến ngang vai, mặt bàn trống giữa bếp và chậu rửa để đặt nồi nóng, sàn không trơn, đủ đèn và một chỗ ngồi. Với nhiều ông bà, nấu một bữa cơm cho con cháu là niềm vui và là cách giữ nếp nhà; sửa bếp cho vừa sức là giữ được niềm vui ấy lâu hơn.
Phong thủy coi bếp là nơi giữ lửa của gia đình và có nhiều lời khuyên về chỗ đặt bếp, hướng bếp; những chuyện đó đã có bài riêng ở danh mục nhà bếp. Bài này chỉ xét gian bếp từ phía người dùng là ông bà: chân yếu, mắt kém, hay quên, khó cúi và khó với. Phần nào là quan niệm, bài ghi rõ; phần nào là an toàn, bạn nên làm dù có tin phong thủy hay không.
Bếp trong quan niệm và chuyện ông bà vẫn muốn đứng bếp
Trong nếp nhà Việt, bếp gắn với người phụ nữ lớn tuổi trong nhà. Ông bà giữ công thức nấu, giữ nồi nước dùng ngày giỗ, dạy con cháu cách nêm. Phong thủy nói bếp là nơi giữ lửa, lửa ổn định thì nhà ấm; quan niệm này khuyên bếp đặt chỗ kín đáo, không bị gió lùa, không bị người qua lại xáo động. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Đọc theo thực tế, bếp kín gió giúp lửa gas không bị thổi tắt, một tình huống có thể dẫn tới rò gas khi núm vẫn mở. Bếp không nằm trên lối đi chính thì người đang cầm nồi nóng không bị va. Với người cao tuổi, phản xạ chậm hơn và tay cầm kém chắc hơn, hai điều này càng có ý nghĩa.
Con cháu đôi khi muốn ông bà thôi hẳn việc bếp cho an toàn. Nhiều người lớn tuổi lại thấy buồn khi bị cho là không còn làm được gì. Một gian bếp được chỉnh lại cho vừa sức thường là cách dung hoà tốt hơn: ông bà vẫn nấu, con cháu yên tâm hơn. Phần dưới đi qua từng thứ trong bếp theo thứ tự hay gây sự cố.
Bếp gas, bếp từ hay bếp hồng ngoại cho người cao tuổi
Không có loại bếp nào hợp với mọi người. Bảng dưới so sánh ba loại bếp hay dùng trong nhà Việt từ góc độ người lớn tuổi; đây là nhận xét chung, mỗi sản phẩm cụ thể có thể khác:
| Tiêu chí | Bếp gas | Bếp từ | Bếp hồng ngoại |
|---|---|---|---|
| Có lửa trần | Có, ống tay áo rộng dễ bắt lửa | Không | Không, nhưng mặt bếp đỏ nóng |
| Nguy cơ rò khí | Có, cần van và cảm biến | Không | Không |
| Mặt bếp còn nóng sau khi tắt | Kiềng nóng | Ấm do nồi truyền xuống | Rất nóng, lâu nguội |
| Tự ngắt khi quên | Tuỳ loại có van ngắt | Thường có hẹn giờ, nhấc nồi là ngắt | Thường có hẹn giờ |
| Nồi dùng được | Mọi loại nồi | Chỉ nồi đáy nhiễm từ | Hầu hết các loại nồi |
| Độ quen tay | Quen nhất với người lớn tuổi | Phải làm quen nút cảm ứng | Phải làm quen nút cảm ứng |
Nếu ông bà đã quen bếp gas nhiều năm, đổi sang bếp từ là đổi một thói quen; nên chọn loại có núm xoay hoặc nút bấm to, ký hiệu rõ, và để ông bà dùng thử khi có con cháu bên cạnh vài lần. Nếu giữ bếp gas, nên có van ngắt gas tự động và cảm biến rò gas đặt đúng độ cao theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Thủy hỏa và khoảng mặt bàn giữa bếp với chậu rửa
Phong thủy có quan niệm "thủy hỏa xung khắc": chậu rửa thuộc thủy, bếp nấu thuộc hỏa, không nên đặt sát nhau hay đối diện nhau. Nhiều thầy khuyên chừa một khoảng giữa hai thứ, hoặc đặt một vật thuộc mộc như thớt gỗ ở giữa. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Người thiết kế bếp cũng khuyên chừa khoảng giữa bếp và chậu rửa, nhưng vì lý do khác hẳn: đó là chỗ đặt nồi vừa nhấc khỏi bếp, chỗ sơ chế, chỗ để đĩa trước khi múc. Với người cao tuổi, khoảng mặt bàn này còn quan trọng hơn. Ông bà không phải bê nồi nóng đi xa, không phải xoay người với cái chảo dầu trong tay; nồi chỉ cần trượt trên mặt bàn từ bếp sang chậu để chắt nước.
Nếu bếp đã làm sẵn và bếp sát chậu rửa, có thể đặt một tấm lót nồi chịu nhiệt cố định ở mặt bàn gần nhất, kê một xe đẩy nhỏ có phanh làm mặt bàn phụ, hoặc khi sửa bếp thì nới khoảng giữa hai thứ. Nước bắn từ chậu rửa sang mặt bếp gas cũng có thể làm tắt lửa ở ngọn nhỏ; khoảng cách ở đây vừa hợp quan niệm vừa có lý do rất cụ thể.
Tầm với: đồ hay dùng nằm ở đâu
Phần lớn tai nạn của người lớn tuổi trong bếp không đến từ lửa mà đến từ việc với lên cao hoặc cúi xuống thấp. Một buổi sắp lại tủ bếp theo các điểm sau giảm được nhiều lần trèo, cúi mỗi ngày:
- Đồ dùng hằng ngày như nồi cơm, chảo, bát đĩa, gia vị đặt trong khoảng từ ngang hông đến ngang vai của ông bà.
- Tủ trên cao chỉ để đồ ít dùng, đồ nhẹ; không để nồi gang, chồng bát sứ nặng trên đó.
- Không để ông bà phải đứng lên ghế, đôn để lấy đồ; nếu cần, dùng ghế bậc có tay vịn và chỉ khi có người bên cạnh.
- Tủ dưới nên có ngăn kéo kéo ra hết thay cho cánh tủ mở, để không phải quỳ xuống lục phía trong.
- Gạo, nước mắm, can dầu loại lớn đặt ở chỗ có thể rót mà không phải nhấc cả can lên.
- Ổ cắm cho nồi cơm, ấm siêu tốc đặt ở mặt tường trên mặt bàn, không phải cúi xuống gầm để cắm.
- Bình chữa cháy và chăn chữa cháy treo ở chỗ dễ lấy gần lối ra, không nhét trong tủ.
Chiều cao mặt bàn bếp theo quy ước dân gian và thước Lỗ Ban có bài riêng ở danh mục nhà bếp. Với ông bà, chiều cao vừa tay khi đứng thẳng, không phải gù lưng hay nhấc vai, quan trọng hơn một con số cố định.
Sàn, ánh sáng và một chỗ ngồi trong bếp
Sàn bếp là chỗ hay trơn nhất nhà. Nước bắn từ chậu rửa, dầu mỡ văng khi chiên, vỏ rau rơi xuống đều làm sàn trơn. Gạch lát bếp nên có mặt nhám; thảm trước chậu rửa nên có đế cao su bám sàn, mép mỏng, không cong lên. Lau ngay chỗ đổ dầu, nước là thói quen đáng có hơn mọi tấm thảm.
Đèn chiếu đúng vào mặt bàn. Đèn trần giữa bếp làm bóng của chính người nấu đổ lên mặt bàn. Thêm dải đèn dưới tủ trên chiếu xuống mặt bàn và bếp giúp ông bà nhìn rõ dao, thớt, ngọn lửa nhỏ. Phong thủy cũng chuộng bếp sáng sủa, không tối tăm; đây là quan niệm, còn đèn mặt bàn là việc của đôi mắt.
Một chiếc ghế cao có tựa lưng. Nhặt rau, gọt củ, gói bánh không cần đứng. Ghế cao vừa mặt bàn, có tựa lưng, chân vững, giúp ông bà ngồi làm phần sơ chế mà không mỏi. Ghế đặt ở chỗ không chắn lối từ bếp ra cửa.
Lối ra không bị chặn. Bếp nhà ống thường ở cuối nhà; nếu có sự cố, ông bà cần ra được nhanh. Lối từ bếp ra ngoài không chất thùng, can; cửa sau nếu có thì mở được từ bên trong mà không cần tìm chìa.
Quên tắt bếp, rò gas, cháy dầu: lớp bảo vệ theo thứ tự
Hay quên là chuyện thường ở tuổi cao, không phải lỗi. Thay vì nhắc nhở mãi, gia đình có thể dựng sẵn vài lớp bảo vệ theo thứ tự từ dễ đến khó:
- Dùng nồi cơm, ấm siêu tốc loại tự ngắt; với món hầm, dùng nồi có hẹn giờ thay cho để bếp liu riu nhiều giờ.
- Đặt đồng hồ hẹn giờ dễ bấm, chuông to ngay cạnh bếp; mỗi lần bật bếp là vặn đồng hồ.
- Nếu dùng bếp gas: lắp van ngắt gas tự động và cảm biến rò gas; kiểm tra dây dẫn định kỳ bằng nước xà phòng, thay dây khi nứt.
- Nếu dùng bếp từ, hồng ngoại: chọn loại tự ngắt khi không có nồi và có hẹn giờ tắt.
- Treo chăn chữa cháy gần bếp, chỉ cho ông bà cách dùng: chảo dầu bốc cháy thì đậy vung hoặc trùm chăn, tắt bếp, không đổ nước.
- Lắp đầu báo khói ở hành lang gần bếp, không lắp ngay trên bếp để tránh báo nhầm khi chiên xào.
- Khi ông bà ở nhà một mình, thống nhất một khung giờ gọi hỏi thăm sau bữa nấu.
Nếu ông bà quên nhiều đến mức thường xuyên để bếp cháy, nồi khê, đó có thể là dấu hiệu cần đi khám; hãy đưa ông bà đến bác sĩ thay vì chỉ thay bếp.
Bếp củi, bếp than tổ ong ở nhà quê và chuyện khí than
Ở nhiều vùng nông thôn và cả trong một số khu phố cũ, bếp củi, bếp than tổ ong vẫn được dùng để nấu nước, hầm xương, nấu cám. Gian bếp củi đứng riêng sau nhà chính là nếp nhà xưa, vừa để khói không ám vào nhà ở, vừa để lửa xa nơi thờ tự và chỗ ngủ. Phong thủy cũng kể đến việc bếp tách khỏi nhà chính như một cách giữ nhà yên; ở đây quan niệm và thực tế cùng một hướng.
Nguy cơ lớn nhất với bếp than là khí than sinh ra khi đốt trong chỗ kín. Ngành y tế nhiều lần cảnh báo về ngộ độc khí than vào mùa rét, khi gia đình mang bếp than vào phòng kín để sưởi hoặc đun trong bếp đóng kín cửa. Khí này không màu, không mùi rõ, người già và trẻ nhỏ dễ bị ảnh hưởng hơn. Bếp than chỉ nên dùng ở chỗ thoáng, không mang vào phòng ngủ, không đóng kín cửa khi bếp còn cháy.
Bếp củi thì có khói và tàn lửa. Ông bà ngồi đun bếp củi lâu ngày hít nhiều khói; gian bếp nên có cửa thông gió hoặc ống khói dẫn ra ngoài. Củi, rơm khô để cách xa miệng bếp. Nếu ông bà ở nhà quê một mình, con cháu có thể đề nghị dùng thêm một bếp điện nhỏ cho những việc hằng ngày, giữ bếp củi cho dịp nấu bánh chưng, nấu cỗ, vừa giữ nếp vừa bớt khói.
Câu hỏi thường gặp
Người già nên dùng bếp từ hay bếp gas?
Bếp từ không có lửa trần và không rò khí, thường có tự ngắt, nên an toàn hơn về cháy và rò gas. Bếp gas thì quen tay hơn với nhiều ông bà. Nếu đổi sang bếp từ, nên chọn loại nút dễ dùng và để ông bà làm quen khi có người bên cạnh; nếu giữ bếp gas, lắp van ngắt và cảm biến rò gas.
Theo phong thủy, bếp đặt sát chậu rửa có sao không?
Phong thủy có quan niệm thủy hỏa xung khắc, khuyên không đặt bếp sát hay đối diện chậu rửa. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, chừa mặt bàn giữa hai thứ giúp có chỗ đặt nồi nóng và sơ chế, đặc biệt có ích với người cao tuổi không nên bê nồi nóng đi xa.
Ông bà hay quên tắt bếp thì làm sao?
Dùng thiết bị tự ngắt như nồi cơm điện, ấm siêu tốc, bếp từ có hẹn giờ; bếp gas thì có van ngắt tự động. Đặt đồng hồ hẹn giờ chuông to cạnh bếp. Nếu tình trạng quên xảy ra thường xuyên và nặng dần, nên đưa ông bà đi khám để được tư vấn.
Tủ bếp trên cao có cần bỏ đi khi nhà có người già?
Không cần bỏ, chỉ cần đổi cách dùng. Tủ trên cao để đồ nhẹ, ít dùng; mọi thứ dùng hằng ngày dời xuống khoảng ngang hông đến ngang vai. Quan trọng nhất là ông bà không phải trèo lên ghế, đôn để lấy đồ.
Có nên để ghế ngồi trong bếp cho người già?
Nên. Một chiếc ghế cao vừa mặt bàn, có tựa lưng, chân vững giúp ông bà ngồi nhặt rau, gọt củ mà không phải đứng lâu. Ghế đặt ở chỗ không chắn lối ra và không đặt sát bếp đang đỏ lửa.
Dùng bếp than tổ ong trong nhà có nguy hiểm không?
Bếp than sinh khí độc khi đốt trong chỗ kín. Ngành y tế đã nhiều lần cảnh báo ngộ độc khí than khi mang bếp than vào phòng kín để sưởi. Chỉ dùng bếp than ở nơi thoáng, không mang vào phòng ngủ, không đóng kín cửa khi bếp còn cháy, nhất là nhà có người già và trẻ nhỏ.