Theo quan niệm phong thủy phổ biến, gầm cầu thang hợp nhất để làm kho, tủ đồ, góc cây hoặc chỗ để vật dụng ít dùng; không nên đặt bàn thờ, bếp, giường ngủ hay bàn học lâu dài ở đó. Nhà vệ sinh và bể cá dưới gầm thang thì các thầy nói khác nhau, nên xét kỹ điều kiện thực tế. Lý do được nêu là gầm thang có trần dốc và có người đi lại phía trên, tạo thế "bị đè" mà phong thủy gọi là áp đỉnh.
Dịch sang ngôn ngữ kỹ thuật, gầm thang là khoảng có chiều cao thay đổi, ít ánh sáng, khó thông gió và nằm ngay dưới lối thoát chính của nhà. Mỗi công năng đặt vào đó cần được xét theo những đặc điểm này. Bài đi qua từng lựa chọn hay gặp ở nhà ống Việt Nam, nêu quan niệm và điều kiện kỹ thuật đi kèm. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao gầm cầu thang bị coi là chỗ khó dùng
Trong phong thủy, những chỗ có trần thấp và dốc, xà ngang hay gác lửng đè trên đầu được xếp chung vào nhóm áp đỉnh. Người ngồi hay nằm lâu dưới đó được cho là chịu áp lực, khó thư thái. Gầm cầu thang còn thêm một lớp: phía trên là lối đi, có người bước qua thường xuyên. Với những gì cần được tôn trọng như bàn thờ, hay cần yên tĩnh như giường ngủ, hình ảnh người đi trên đầu bị coi là không hợp.
Về thực tế, phần gầm thang dùng được thường chỉ là đoạn có chiều cao đủ để đứng thẳng, ở phía cuối thang. Phần còn lại dốc xuống, chỉ đủ để tủ thấp. Gầm thang ở nhà ống hay nằm giữa nhà, xa cả cửa trước lẫn cửa sau, nên thiếu sáng tự nhiên và khó có gió. Nhiệt độ và độ ẩm ở đó cũng khác các phòng xung quanh: mùa nồm ẩm đọng, mùa hè bí.
Hai cách nhìn này gặp nhau ở một kết luận: gầm thang hợp với những công năng không cần người ở lâu, không cần nhiều ánh sáng, không sinh nhiều hơi nóng hay hơi nước. Kho và tủ là những ứng viên rõ nhất. Ngược lại, những gì cần người ở lâu, cần lửa hay cần nhiều nước đều đòi hỏi bù đắp kỹ thuật đáng kể nếu muốn đặt ở đây, và chính những trường hợp đó là nơi phong thủy lên tiếng kiêng nhiều nhất.
Bảng các công năng hay đặt dưới gầm cầu thang
Bảng tóm tắt những gì gia đình Việt hay đặt dưới gầm thang, kèm quan niệm phổ biến và điều kiện kỹ thuật cần có.
| Công năng | Quan niệm phổ biến | Điều kiện kỹ thuật | Đánh giá chung |
|---|---|---|---|
| Tủ giày, tủ đồ, kho | Hợp, không kiêng | Thông gió nhẹ, chống ẩm | Lựa chọn an toàn nhất |
| Bàn thờ | Kiêng mạnh: thờ cúng bị người đi trên đầu | Không phù hợp về độ trang trọng | Nên tránh |
| Bếp nấu | Kiêng: lửa bị đè, khí nóng bốc theo lồng thang | Khói và lửa có thể lan vào lối thoát chính | Nên tránh |
| Nhà vệ sinh | Ý kiến trái nhau | Chiều cao, ống thoát, hút mùi, chống thấm bản thang | Được nếu kỹ thuật tốt |
| Bể cá, tiểu cảnh nước | Ý kiến trái nhau | Ẩm, rêu, điện bơm, tải trọng | Cân nhắc kỹ |
| Góc cây khô, sỏi, đèn | Hợp, làm sáng gầm | Cây chịu bóng, đèn chống ẩm | Lựa chọn đẹp và nhẹ |
| Bàn học, chỗ làm việc | Kiêng ngồi lâu dưới trần dốc | Thiếu sáng, thiếu chiều cao | Chỉ dùng tạm |
| Giường ngủ | Kiêng mạnh | Ồn, bí, áp trần | Nên tránh |
Phần tiếp theo đi sâu vào ba trường hợp hay bị hỏi nhất: bàn thờ, bếp và nhà vệ sinh.
Bàn thờ và bếp dưới gầm thang: hai trường hợp nên tránh
Đặt bàn thờ dưới gầm cầu thang là điều hầu hết các thầy phong thủy và cả người làm nghề đồ thờ đều khuyên tránh. Trong văn hoá Việt, bàn thờ gia tiên là nơi trang trọng nhất nhà, thường đặt ở gian giữa tầng một với nhà truyền thống hoặc tầng trên cùng với nhà phố, để không ai đi lại phía trên. Đặt dưới gầm thang trái với cả hai ý đó. Nếu nhà quá chật, phương án thay thế là bàn thờ treo ở tường đặc phía trong, phòng thờ nhỏ ở tầng thượng, hoặc hỏi ý người lớn trong họ về cách bố trí phù hợp với gia đình.
Bếp dưới gầm thang bị kiêng theo hai lớp. Lớp quan niệm nói lửa bếp bị đè, khí nóng bốc thẳng lên lồng thang lan khắp các tầng. Lớp kỹ thuật thì cụ thể hơn: cầu thang là lối thoát chính khi có cháy, đặt nguồn lửa và bình gas ngay dưới lối thoát đồng nghĩa khói và lửa sẽ đi đúng vào con đường người trong nhà cần chạy ra. Hơi dầu mỡ và mùi nấu cũng theo lồng thang bám lên tường, trần các tầng trên.
Vì vậy, kể cả khi gia đình không quan tâm phong thủy, đặt bếp dưới gầm thang vẫn là lựa chọn kém về an toàn. Nếu chỉ dùng gầm thang làm chỗ để tủ lạnh hay tủ đồ khô của khu bếp thì không có vấn đề gì.
Nhà vệ sinh dưới gầm cầu thang: khi nào chấp nhận được
Quan niệm trái chiều. Một bên cho rằng nhà vệ sinh dưới gầm thang là để khí uế bốc theo lồng thang lên các tầng, lại bị người đi phía trên đè, nên kiêng. Bên khác coi gầm thang là chỗ không ai ngồi lâu, đặt nhà vệ sinh ở đó là tận dụng chỗ "xấu" cho việc phụ, nhường chỗ tốt cho phòng ở. Ở nhà ống chật, đây là lựa chọn rất phổ biến.
Chiều cao đủ dùng. Đoạn gầm thang đặt bồn cầu cần đủ cao để người lớn đứng dậy không cụng đầu. Thường chỉ có đoạn cuối gầm thang đáp ứng được; phần thấp dùng làm hộp kỹ thuật, kệ để đồ vệ sinh.
Hút mùi và thông gió cưỡng bức. Gầm thang hiếm khi có cửa sổ, nên quạt hút mùi có ống dẫn ra ngoài là bắt buộc. Không xả quạt hút vào lồng thang hay trần giả, vì mùi sẽ đi đúng chỗ phong thủy lo ngại.
Chống thấm bản thang và tường. Hơi nước bám lên mặt dưới bản thang bê tông lâu ngày gây ố, bong sơn. Cần trần chống ẩm hoặc lớp sơn chống thấm, và kiểm tra định kỳ.
Đường ống và bể phốt. Ống thoát cần đủ độ dốc về bể phốt hoặc hệ thoát nước. Vị trí bể phốt và đường ống là chủ đề của danh mục nhà vệ sinh, bể phốt trên site.
Cửa không mở thẳng ra phòng khách hay bếp. Đây là lời khuyên chung cho mọi nhà vệ sinh, cả theo quan niệm lẫn theo vệ sinh: cửa nên quay vào lối đi phụ hoặc có vách che.
Bể cá và tiểu cảnh nước dưới gầm thang
Tiểu cảnh nước, hồ cá dưới gầm thang rất phổ biến ở nhà phố mấy năm gần đây. Một số người tư vấn coi nước dưới thang là cách "tụ thủy", giữ khí lại giữa nhà. Người khác cho rằng nước đặt ở chỗ thấp, tối, dưới chân người đi là thủy bị đè, không đẹp. Hai cách nói đều thuộc hệ quan niệm, không có bên nào kiểm chứng được.
Về thực tế, nước ở gầm thang có mấy rủi ro. Độ ẩm tăng ở chỗ vốn đã ít gió, tường và chân thang dễ mốc. Nước tù sinh rêu và có thể thành nơi muỗi đẻ nếu không có cá hoặc không lọc tốt. Máy bơm và đèn chiếu cần nguồn điện, đặt gần nước ở chỗ trẻ nhỏ đi qua phải có thiết bị chống giật. Hồ xây có thể nặng, cần kiểm sàn nếu đặt ở tầng trên. Nếu muốn có cảm giác xanh mát mà ít rủi ro, tiểu cảnh khô với sỏi trắng, đá, cây chịu bóng và đèn hắt là lựa chọn nhẹ nhàng hơn.
Nhà cũ, nhà thuê: chỉnh gầm thang không cần đục phá
Nhiều gia đình mua lại hoặc thuê nhà đã có sẵn công năng dưới gầm thang mà mình không ưng, phổ biến nhất là bếp phụ, bàn thờ nhỏ hoặc một nhà vệ sinh bí. Trước khi tính đục phá, hãy thử những thay đổi nhẹ. Với bàn thờ, chuyển lên tầng trên hoặc một bức tường đặc khác là việc quan trọng nhất; khoảng gầm còn lại biến thành tủ đồ. Việc chuyển bàn thờ thường đi kèm nghi lễ theo phong tục từng nhà, nên hỏi người lớn trong gia đình để làm cho phải đạo.
Với bếp phụ dưới gầm, nếu chưa dời được, ít nhất nên bỏ bình gas khỏi khoảng gầm, chuyển sang bếp điện và lắp máy hút mùi có ống thoát ra ngoài. Đặt bình chữa cháy nhỏ và đầu báo khói gần đó. Mục tiêu là bớt nguồn lửa trần ngay dưới lối thoát.
Với nhà vệ sinh bí dưới gầm, quạt hút có ống ra ngoài và khe hở dưới cánh cửa để lấy gió bù thường cải thiện được rõ rệt. Nếu trần gầm thang đã ố, cạo lớp sơn cũ, xử lý chống thấm rồi sơn lại. Với nhà thuê, những việc như đặt tủ đứng, kệ, đèn, cây là thay đổi bạn có thể làm mà không phải xin chủ nhà sửa kết cấu.
Thiết kế tủ gầm thang: trình tự gợi ý
Nếu chọn phương án an toàn nhất là tủ và kho, một trình tự đơn giản giúp bạn tận dụng tối đa mà không bí:
- Đo mặt cắt gầm thang theo từng bậc để biết chiều cao ở mỗi đoạn.
- Chia đoạn cao làm tủ đứng hoặc chỗ treo áo khoác, đoạn thấp làm ngăn kéo kéo ngang.
- Để vài khe thoáng hoặc cửa lá sách cho tủ, tránh đồ trong tủ ẩm mốc mùa nồm.
- Chừa một khoang kỹ thuật cho đồng hồ điện, tủ mạng, có cửa mở dễ.
- Gắn đèn cảm biến bên trong tủ để không phải dò tìm đồ trong bóng tối.
- Chọn tay nắm âm hoặc tay nắm phẳng, không để núm nhô ra lối đi chân thang.
Một bộ tủ gầm thang làm tốt vừa giải quyết đồ lặt vặt, vừa trả lại cho tầng một một mặt bằng gọn, đúng tinh thần sạch thoáng mà phong thủy đề cao.
Câu hỏi thường gặp
Để xe máy dưới gầm cầu thang có được không?
Nhiều nhà ống để xe dưới gầm thang vì tiện. Quan niệm ít bàn đến việc này. Về an toàn, xe có xăng và ắc quy đặt dưới lối thoát chính không phải lựa chọn tốt; xe điện đang sạc càng nên tránh. Nếu không còn chỗ khác, giữ khoảng trống quanh xe và không sạc xe điện ở đó.
Đặt ghế đọc sách dưới gầm thang có bị áp đỉnh không?
Theo quan niệm, ngồi lâu dưới trần dốc bị coi là kém. Một góc đọc ngắn, ngồi vài chục phút, ở đoạn gầm cao, có đèn tốt thì ít ai coi là vấn đề. Tránh biến nó thành chỗ làm việc cả ngày.
Gầm thang tối thì treo đèn gì cho hợp?
Đèn hắt chân tường, đèn âm trần nhỏ hoặc đèn dây trong hộc tủ đều được. Ánh sáng ấm giúp góc gầm bớt u tối. Ở chỗ ẩm nên chọn đèn có cấp chống ẩm phù hợp.
Có nên để trống gầm cầu thang cho thoáng?
Để trống là lựa chọn hợp lý với nhà rộng hoặc cầu thang hở bậc, vì ánh sáng và gió đi xuyên qua. Với nhà ống chật, để trống thường dẫn tới việc đồ đạc tự dồn vào đó; khi ấy một tủ gọn có cửa sẽ sạch mắt hơn.
Bàn thờ Thần Tài, Ông Địa đặt dưới gầm thang có được không?
Nhiều cửa hàng đặt bàn thờ Thần Tài sát đất, nên gầm thang trông có vẻ tiện. Phần lớn ý kiến vẫn khuyên tránh vì lý do giống bàn thờ gia tiên: có người đi trên đầu. Cách bày bàn thờ Thần Tài theo từng vùng nên hỏi người hiểu tập quán địa phương.