Khi xây lại đình, chùa, miếu trên nền cũ, những yếu tố nên giữ nhất là vị trí, hướng và trục chính, cao độ nền tương đối giữa các tòa, hồ hoặc giếng phía trước, cây cổ thụ và khoảng sân. Đó vừa là những yếu tố phong thủy dân gian coi trọng, vừa là phần hồn cảnh quan mà người làng nhận ra ngay khi bước vào, và với công trình là di tích thì còn là yêu cầu của quy định về bảo vệ di sản.
Bài này dành cho người trong ban khánh tiết, ban quý tế, ban quản lý di tích hay đơn giản là người làng muốn góp ý khi nghe tin đình, chùa, miếu sắp được làm lại. Bài không thay tư vấn của cơ quan quản lý văn hóa hay kiến trúc sư bảo tồn; nó giúp bạn biết nên hỏi gì, giữ gì, và nhận ra những đề xuất "đổi cho hợp phong thủy" đáng ngờ.
Các nguyên tắc dưới đây áp được cho đình, chùa, đền, miếu và cả những am thờ nhỏ của xóm; khác nhau chỉ ở quy mô và ở mức độ ràng buộc pháp lý khi công trình là di tích.
Khi nào một nơi thờ phải xây lại hoặc dời đi
Có ba tình huống chính. Thứ nhất, công trình xuống cấp nặng: mối mục kết cấu, sụt lún, dột nát đến mức tu bổ từng phần không còn đủ. Thứ hai, thiên tai như bão, lũ, cháy làm hư hại lớn. Thứ ba, quy hoạch: đường mở rộng, khu đô thị mới, công trình hạ tầng đi qua khiến công trình phải dời.
Mỗi tình huống dẫn tới một cách làm khác. Với xuống cấp và thiên tai, ưu tiên là giữ lại tối đa phần gốc, chỉ thay phần không cứu được. Với quy hoạch, nếu có thể, nên tìm phương án điều chỉnh tuyến đường để giữ công trình tại chỗ; chỉ khi không thể mới tính đến dời.
Một tình huống thứ tư hay gặp nhưng ít được nói thẳng: muốn làm to hơn, đẹp hơn, khang trang hơn. Đây là lúc dễ mất nhất, vì công trình cũ còn đứng được vẫn bị phá đi. Với di tích, việc phá dỡ để xây mới bị quy định hạn chế chặt chẽ; với nơi thờ chưa xếp hạng, quyết định thuộc cộng đồng, nhưng giá trị lịch sử của cái cũ nên được đặt lên bàn cân một cách nghiêm túc.
Những yếu tố nên giữ khi xây lại trên nền cũ
Vị trí và hướng. Đặt công trình mới đúng chỗ cũ, quay đúng hướng cũ. Theo quan niệm, hướng gốc là hướng đã được chọn theo thế đất và gắn với lịch sử làng. Thực tế, giữ hướng cũ giữ được quan hệ của công trình với đường làng, cánh đồng, dòng sông mà người làng quen thuộc.
Trục chính. Giữ thẳng hàng các thành phần từ cổng, sân, các tòa đến hậu cung. Tòa phụ mới nên đặt hai bên trục, không chắn trục.
Vị trí hậu cung, ban thờ chính. Đây là chỗ thiêng nhất, người làng thường muốn đặt lại đúng chỗ cũ. Ghi chép kỹ vị trí trước khi tháo dỡ.
Cao độ tương đối. Giữ quan hệ sân thấp, nền cao, tòa sau cao hơn tòa trước. Nếu phải tôn toàn bộ vì ngập, tôn đồng đều để giữ tương quan.
Hồ, giếng, cây cổ thụ. Đây thường là những thứ già nhất trong khuôn viên, già hơn cả các tòa nhà. Bảo vệ cây khỏi máy móc thi công, không lấp hồ để làm bãi tập kết vật liệu.
Tỷ lệ với cảnh quan. Công trình mới không nên to vượt hẳn công trình cũ đến mức lấn át làng xung quanh. Phong thủy nói về thế cân bằng; kiến trúc nói về tỷ lệ; hai cách nói gặp nhau ở đây.
Tu bổ, phục hồi, xây mới: ba việc khác nhau
Người làng hay dùng chung chữ "sửa đình", nhưng trong bảo tồn, ba việc dưới đây khác nhau về cách làm và mức can thiệp. Tên gọi chính xác và thủ tục theo quy định hiện hành về di tích.
| Việc | Hiểu đơn giản | Mức can thiệp | Yếu tố phong thủy bị ảnh hưởng |
|---|---|---|---|
| Tu bổ, tu sửa | Sửa phần hỏng, thay cấu kiện mục, chống dột | Thấp đến vừa, giữ tối đa phần gốc | Gần như không đổi hướng, trục, cao độ |
| Phục hồi | Làm lại phần đã mất theo tư liệu gốc | Vừa đến cao, cần tư liệu tin cậy | Có thể khôi phục hồ, cổng, tòa đã mất |
| Xây mới trên nền cũ | Dựng công trình mới thay công trình cũ | Cao, mất phần lớn vật chất gốc | Dễ bị đổi hướng, đổi quy mô nếu không giữ |
| Di dời | Dựng lại ở chỗ khác | Rất cao, mất quan hệ với đất gốc | Phải chọn đất mới, khó giữ thế cũ |
Với công trình đã được xếp hạng di tích, việc bảo quản, tu bổ, phục hồi phải tuân theo Luật Di sản văn hóa và các văn bản hướng dẫn hiện hành, có dự án hoặc báo cáo được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận, do đơn vị có năng lực thực hiện. Chi tiết thủ tục nên hỏi trực tiếp cơ quan quản lý văn hóa của tỉnh, thành nơi có công trình.
Khi buộc phải dời: chọn đất mới theo cách nào
Khi công trình phải dời vì quy hoạch, làng thường muốn đất mới gần đất cũ nhất có thể, cùng phía với làng, giữ được hướng nhìn quen thuộc. Đây là mong muốn chính đáng, vừa hợp với quan niệm phong thủy về giữ hướng, vừa hợp với tâm lý cộng đồng.
Những tiêu chí đã bàn ở các bài về đình, chùa, miếu vẫn dùng được: đất cao ráo, thoát nước tốt, có khoảng sân phía trước, có chỗ trồng cây phía sau, gần dân mà không sát đường lớn. Thêm vào đó là những điều thời nay buộc phải tính: pháp lý đất rõ ràng, đúng quy hoạch, có lối cho xe chữa cháy, không nằm trong hành lang an toàn đường điện, đường sắt hay vùng có nguy cơ sạt lở.
Phần vật chất nên mang theo khi dời: bia đá, chuông, khánh, đồ thờ, sắc phong, các cấu kiện gỗ còn tốt, chân tảng đá. Nhiều làng còn mang theo đất, đá từ nền cũ như một cách giữ liên hệ; đây là tập quán tình cảm, tùy cộng đồng quyết. Hồ sơ ảnh, bản vẽ của công trình cũ phải được lập trước khi tháo dỡ, để công trình mới có cơ sở và để lịch sử không bị mất.
Giữ lại cấu kiện và vật liệu cũ
Ngay cả khi phải dựng lại phần lớn công trình, nhiều cấu kiện cũ vẫn dùng lại được: cột gỗ còn tốt, chân tảng đá, gạch lát sân, ngói, đầu đao, bia đá, bậc thềm. Dùng lại chúng không chỉ tiết kiệm, mà giữ cho công trình mới có "chất" của công trình cũ, thứ người làng cảm nhận được dù khó gọi tên.
Theo quan niệm dân gian, cột cái, xà nóc hay chân tảng của nơi thờ cũ được coi là vật có liên hệ với lịch sử làng, nên nhiều nơi muốn đặt lại đúng vị trí cũ trong công trình mới. Về bảo tồn, việc dùng lại cấu kiện gốc giữ được giá trị nguyên gốc, điều các chuyên gia luôn khuyến khích.
Cấu kiện tháo ra cần được đánh số, chụp ảnh, ghi vị trí trước khi tháo, cất ở nơi khô ráo, kê cao khỏi nền, che mưa. Những gì không dùng lại được, như gỗ mục nặng, nên được ghi nhận trong hồ sơ, giữ lại một vài mẫu chạm khắc tiêu biểu thay vì bỏ đi toàn bộ. Nhiều chi tiết chạm khắc cũ đã thất lạc chỉ vì bị coi là gỗ vụn trong lúc thi công.
Trình tự cộng đồng bàn chuyện xây lại
Một trình tự đơn giản giúp việc xây lại minh bạch, ít tranh cãi và giữ được những gì đáng giữ.
- Lập hồ sơ hiện trạng: ảnh chụp từ nhiều phía, đo vẽ mặt bằng, hướng, cao độ, vị trí cây, hồ, giếng, các bia và đồ thờ.
- Hỏi chuyện người cao tuổi, ghi lại lịch sử công trình, các lần sửa, lời truyền về việc chọn đất, ghi rõ đâu là giai thoại.
- Xác định công trình đã xếp hạng di tích hay chưa, và hỏi cơ quan quản lý văn hóa về yêu cầu, thủ tục.
- Mời người có chuyên môn kiến trúc truyền thống, bảo tồn khảo sát, đánh giá phần nào còn giữ được.
- Họp cộng đồng, trình bày phương án kèm bản vẽ, nêu rõ những gì giữ, những gì thay, quy mô công trình mới.
- Lập ban giám sát của làng, công khai thu chi công đức.
- Trong thi công, bảo vệ cây, hồ, giếng; lưu giữ cấu kiện cũ tháo ra; chụp ảnh từng giai đoạn.
Trình tự này không có gì mới mẻ, nhưng làng nào làm đủ thì hiếm khi phải hối tiếc. Làng nào bỏ bước một và bước hai thì thường mất luôn ký ức về hình hài cũ chỉ sau một mùa xây dựng.
Những đề xuất "đổi cho hợp phong thủy" nên nghe thế nào
"Đổi hướng cho hợp tuổi người đứng đầu." Nơi thờ là của cộng đồng, không gắn với tuổi của một cá nhân nào. Đề xuất này nên được đặt câu hỏi ngay, nhất là khi hướng cũ đã có từ hàng trăm năm.
"Làm to hơn mới vượng." Quy mô nên theo nhu cầu sử dụng và tỷ lệ cảnh quan. Công trình quá lớn so với làng tốn kém, khó bảo dưỡng và làm mất nét của nơi thờ cũ.
"Lấp hồ lấy chỗ làm sân." Hồ là chỗ tụ thủy theo quan niệm và là hệ thống thoát nước trên thực tế. Lấp hồ thường gây úng sân sau vài mùa mưa.
"Chặt cây cho thoáng." Cây cổ thụ là thế tựa, là bóng mát, là phần già nhất của khuôn viên. Chỉ nên xử lý cây khi có đánh giá chuyên môn về nguy cơ đổ gãy.
Nghe thế nào cho tỉnh táo. Mọi lời khuyên phong thủy là quan niệm, mức tin tùy mỗi người. Khi một đề xuất đi ngược lại giá trị lịch sử, an toàn hay quy định, nên đặt những tiêu chí này lên trước. Và không nên chi những khoản tiền lớn cho người tự xưng xem đất chỉ để hợp thức hóa một quyết định đã có.
Câu hỏi thường gặp
Xây lại đình chùa có bắt buộc giữ hướng cũ không?
Với công trình đã xếp hạng di tích, giữ nguyên vị trí, hướng và các yếu tố gốc là nguyên tắc của quy định về di tích. Với công trình chưa xếp hạng, quyết định thuộc cộng đồng, nhưng giữ hướng cũ là cách giữ lịch sử và cảnh quan quen thuộc của làng.
Tu bổ và xây mới khác nhau thế nào?
Tu bổ là sửa phần hỏng, thay cấu kiện mục, giữ tối đa phần gốc. Xây mới là dựng công trình thay thế, mất phần lớn vật chất gốc. Với di tích, việc phá dỡ để xây mới bị hạn chế chặt chẽ.
Dời miếu nhỏ vì làm đường cần lưu ý gì?
Nên chụp ảnh, ghi lại vị trí, hướng, đồ thờ trước khi dời; bàn với cộng đồng và chính quyền chọn đất mới gần chỗ cũ, cùng phía, giữ hướng nếu được. Mang theo đồ thờ, bia, chân tảng; làm lễ theo nếp của làng.
Có cần mời thầy phong thủy khi xây lại đình chùa không?
Không bắt buộc. Với di tích, phương án do cơ quan quản lý văn hóa và đơn vị bảo tồn có năng lực xem xét. Nếu cộng đồng muốn tham khảo thêm ý kiến phong thủy, nên coi đó là ý kiến bổ sung, không để lấn át yêu cầu bảo tồn và an toàn.
Cây cổ thụ cản đường thi công thì xử lý thế nào?
Ưu tiên điều chỉnh phương án thi công để giữ cây, rào bảo vệ gốc, tránh đổ vật liệu lên rễ. Nếu cây có nguy cơ đổ gãy, cần người có chuyên môn đánh giá trước khi tỉa hay hạ, và cộng đồng nên được bàn bạc.
Làm sao biết đình chùa làng đã được xếp hạng di tích chưa?
Có thể hỏi ủy ban xã, phường hoặc cơ quan quản lý văn hóa của tỉnh, thành. Công trình được xếp hạng thường có bằng xếp hạng lưu ở địa phương và có tên trong danh mục di tích do cơ quan quản lý công bố.