Hồ bán nguyệt, giếng đình hay ao chùa trước các nơi thờ tự được phong thủy giải thích là chỗ tụ thủy của minh đường: khí theo nước dừng lại trước công trình thay vì tản đi. Đồng thời, chúng có những công năng rất cụ thể: hứng và thoát nước mưa của sân, làm mát không khí, trữ nước sinh hoạt và chữa cháy, tạo khoảng cách giữa nơi thờ với đường đi.
Hình ảnh "cây đa, giếng nước, sân đình" đã thành biểu tượng làng quê Bắc Bộ, nhưng ít người để ý vì sao giếng và hồ lại nằm đúng chỗ đó, vì sao có hồ hình nửa vầng trăng, và giữ chúng thế nào khi làng đô thị hóa. Bài này trả lời những câu hỏi ấy, tách phần quan niệm với phần kỹ thuật để việc gìn giữ được làm đúng.
Bài nói chung cho đình, chùa, đền và miếu ở đồng bằng, nơi mặt nước trước công trình phổ biến nhất. Các công trình lăng tẩm cung đình có hệ thống hồ riêng, quy mô lớn hơn nhiều, được bàn ở chuyên mục kinh thành và lăng tẩm.
Hồ bán nguyệt, giếng đình, ao chùa: chúng là gì và nằm ở đâu
Giếng đình là giếng nước của làng đặt trước hoặc bên cạnh đình, có khi lòng giếng tròn xây gạch, có khi là một ao nhỏ có bậc lên xuống. Ao chùa và hồ sen là mặt nước trước hoặc bên chùa, thường rộng hơn, có trồng sen. Hồ bán nguyệt là một dạng đặc biệt: hồ đào có hình nửa vòng tròn, gặp trước nhiều đình, đền, nhà thờ họ và một số công trình lăng mộ.
Vị trí phổ biến là trên trục chính, trước sân, giữa công trình và đường làng hoặc cánh đồng. Ở hồ bán nguyệt, nhiều nơi để cạnh thẳng nằm phía công trình và cung tròn quay ra ngoài, nhưng cũng có nơi làm theo cách khác. Có những công trình có cả hồ trước sân và giếng bên cạnh; có nơi chỉ có giếng.
Ở các công trình lớn, mặt nước được làm bài bản hơn. Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội có giếng Thiên Quang hình vuông nằm giữa khu thứ ba, hai bên là các nhà bia tiến sĩ, là ví dụ quen thuộc cho thấy mặt nước được đặt ngay trên trục chính của cả quần thể.
Phong thủy giải thích nước trước nơi thờ tự ra sao
Nước là nơi khí dừng lại. Câu nổi tiếng trong Táng thư nói khí gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng. Từ đó, nước trước công trình được xem là thứ giữ khí lại cho minh đường. Đây là nền của rất nhiều lời giải thích về hồ, ao, giếng trước đình chùa.
Nước tĩnh hơn nước chảy xiết. Phong thủy ưa nước chậm, trong, uốn ôm hơn là dòng chảy thẳng xiết. Hồ, ao là dạng nước tĩnh dễ tạo nhất trên đất bằng, nên được dùng thay cho sông khi không có sông.
Hình bán nguyệt và ý âm dương. Nửa vầng trăng thường được giải thích là hình ảnh âm, đặt trước công trình mang tính dương; cũng có cách giải thích cung tròn như vòng tay ôm, giữ khí lại. Các cách giải thích này là quan niệm, mức tin tùy mỗi người, và có khi khác nhau giữa các địa phương.
Giếng như "mắt" của đất. Dân gian coi giếng là mắt rồng hay mắt đất, chỗ mạch nước ngầm lộ lên. Vì vậy có làng kiêng lấp giếng đình, kiêng đổ rác xuống giếng; về thực tế, đó là cách giữ sạch nguồn nước chung.
Công năng thật của mặt nước trước đình, chùa, đền
Bên cạnh quan niệm, mặt nước trước nơi thờ tự gánh nhiều việc rất thiết thực. Bảng dưới liệt kê các công năng, nhiều thứ trong đó nay vẫn đúng.
| Công năng | Cách mặt nước làm việc đó | Nếu lấp đi thì sao |
|---|---|---|
| Thoát nước mưa | Sân lát gạch dốc nhẹ về phía hồ, nước mưa chảy vào hồ thay vì đọng ở sân | Sân dễ úng, nước tràn vào nền và chân cột gỗ |
| Làm mát | Gió thổi qua mặt nước mát hơn trước khi vào sân và tòa thờ | Sân nóng hơn vào mùa hè, mặt gạch hắt nhiệt |
| Nguồn nước sinh hoạt xưa | Giếng đình cung cấp nước ăn, nước nấu cỗ ngày hội | Nay ít dùng, nhưng mất nguồn nước dự phòng |
| Nước chữa cháy | Có sẵn lượng nước lớn sát công trình gỗ | Khi có cháy phải lấy nước từ xa |
| Khoảng đệm | Tách nơi thờ khỏi đường đi, giữ không khí trang nghiêm | Đường, nhà áp sát, ồn và bụi |
| Cảnh quan và ký ức làng | Mặt nước phản chiếu mái đình, là chỗ hẹn hò, chơi đùa, hóng mát | Làng mất một không gian chung |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao các cụ thường phản đối việc lấp ao đình để làm sân hay bãi đỗ xe: cái mất đi không chỉ là "phong thủy", mà là cả một hệ thống thoát nước và làm mát đã chạy hàng trăm năm.
Hình dáng mặt nước: bán nguyệt, vuông, tròn hay ao tự nhiên
Hồ bán nguyệt. Dạng hay gặp ở đình, đền, nhà thờ họ có quy mô vừa. Hình cân đối, dễ đặt trên trục chính, và cạnh thẳng chạy song song với mép sân nên nước mưa từ sân chảy vào đều. Đây là dạng được nhắc nhiều nhất trong các lời giải thích phong thủy về nước trước nơi thờ.
Giếng hay hồ vuông. Hình vuông gắn với quan niệm đất vuông trong cặp trời tròn, đất vuông của văn hóa Hán. Giếng Thiên Quang ở Văn Miếu là ví dụ nổi tiếng. Giếng vuông có thành gạch cũng dễ xây và dễ làm bậc xuống lấy nước.
Giếng tròn. Giếng làng thường tròn vì xây gạch theo vòng là cách bền nhất để giữ thành giếng khỏi sụt. Phong thủy ít gán ý nghĩa riêng cho giếng tròn; ở đây kỹ thuật quyết định hình dáng.
Ao tự nhiên. Nhiều đình, chùa có ao vốn là chỗ trũng sẵn có hoặc là hố lấy đất đắp nền khi dựng công trình. Bờ ao không đều, có cây mọc ven. Dạng này kém trang trọng về hình nhưng thường giữ nước tốt và hợp với cảnh làng hơn một hồ xây mới.
Đừng đổi hình chỉ vì một lời khuyên. Khi tu bổ, có người đề nghị đổi ao tự nhiên thành hồ bán nguyệt cho "đúng phong thủy". Với công trình có giá trị lịch sử, hình dáng gốc của mặt nước là một phần của di tích; đổi hình là xóa đi một lớp lịch sử để lấy một khuôn mẫu chung.
Những vấn đề hay gặp với hồ, giếng ở đình chùa hôm nay
Khi đến các làng đang đô thị hóa, bạn dễ gặp một số tình trạng dưới đây. Mỗi tình trạng vừa làm mất ý nghĩa phong thủy theo quan niệm, vừa gây hậu quả thực tế.
- Ao bị lấp một phần để làm sân, đường hay chỗ đỗ xe; mặt nước còn lại quá nhỏ, không đủ nhận nước mưa.
- Bờ kè bê tông thẳng đứng thay cho bờ dốc, bờ gạch cũ: dễ làm nhưng mất nét mềm, khó cho cây thủy sinh sống và nguy hiểm khi có người trượt chân.
- Nước tù, đục, có mùi vì không còn được thay, nạo vét; rác và lá rụng tích dưới đáy.
- Cống thải của khu dân cư đổ vào ao đình, biến nơi tụ thủy thành chỗ chứa nước bẩn.
- Giếng bị đậy kín, bỏ hoang hoặc bị lấp, mất một chi tiết gắn với lịch sử làng.
- Thiếu lan can, biển cảnh báo ở hồ sâu, trong khi sân đình là chỗ trẻ em chơi.
Phần lớn các vấn đề này giải quyết được bằng kỹ thuật thủy lợi, môi trường đơn giản, với điều kiện cộng đồng coi hồ, giếng là một phần của di tích chứ không phải khoảng đất trống chờ lấp.
An toàn quanh hồ, giếng ở nơi đông người
Sân đình, sân chùa là nơi đông người vào ngày hội và là chỗ trẻ em trong làng chơi hằng ngày. Hồ, ao sâu sát sân, giếng có thành thấp là những điểm nguy hiểm thật sự, nhất là khi trời mưa, mép gạch rêu trơn. Phong thủy xưa không nhắc chuyện này, nhưng ai giữ gìn di tích hôm nay cũng phải tính.
Cách làm thường thấy là dựng lan can thấp bằng gạch hoa hoặc đá theo kiểu dáng truyền thống, đủ để ngăn trẻ nhỏ mà không che mất mặt nước; làm bậc lên xuống có tay vịn ở chỗ người hay ra lấy nước, rửa tay; giữ thành giếng đủ cao và có nắp lưới nếu giếng không còn dùng. Vào mùa lễ hội, ban tổ chức nên bố trí người nhắc nhở ở các chỗ đông quanh mép nước và thắp đèn đủ sáng buổi tối.
Một chi tiết nhỏ nhưng hay bị bỏ qua: hồ có rêu, bèo dày nhìn như mặt đất, trẻ nhỏ dễ tưởng nhầm. Vớt bèo định kỳ không chỉ cho nước sạch mà còn làm mặt nước dễ nhận ra hơn.
Giữ và cải tạo hồ, giếng ở đình chùa cho đúng
Nếu làng bạn đang bàn chuyện tu bổ đình chùa có hồ, giếng, những bước dưới đây giúp giữ được cả ý nghĩa truyền thống lẫn công năng.
- Khảo sát hiện trạng: diện tích, độ sâu, nước vào từ đâu, ra đi đâu, có cống thải nào đổ vào không.
- Tra hồ sơ di tích, ảnh cũ, lời kể của người cao tuổi để biết hình dáng và kích thước gốc của hồ, giếng.
- Tách nước thải sinh hoạt khỏi hồ trước mọi việc khác; không có bước này thì nạo vét bao nhiêu cũng nhanh bẩn lại.
- Nạo vét bùn đáy theo mùa khô, giữ lại lớp đất sét lòng hồ nếu có để hồ còn giữ nước.
- Làm bờ theo vật liệu và hình dáng cũ (gạch, đá ong, bờ đất có cỏ), tránh kè bê tông thẳng đứng nếu hồ sơ không có.
- Bố trí lan can thấp hoặc hàng cây, bậc lên xuống chắc chắn ở chỗ người hay đến gần mép nước.
- Thống nhất trong làng và xin ý kiến cơ quan quản lý di tích trước khi thi công, nhất là với công trình đã được xếp hạng.
Khi hồ trong, bờ đẹp, giếng sạch, chính người làng sẽ thấy ngôi đình "sáng" hẳn lên. Đó là cảm nhận mà phong thủy gọi là minh đường tụ khí, còn kiến trúc cảnh quan gọi là không gian công cộng được chăm sóc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trước đình chùa hay có hồ hình bán nguyệt?
Theo quan niệm, hồ bán nguyệt là chỗ tụ thủy trước minh đường, hình nửa vầng trăng gắn với ý âm dương hoặc vòng ôm giữ khí. Về thực tế, hồ nhận nước mưa từ sân, làm mát và tạo khoảng đệm giữa công trình với đường đi.
Cạnh thẳng của hồ bán nguyệt nằm phía nào?
Ở nhiều đình, đền, nhà thờ họ, cạnh thẳng nằm phía công trình và cung tròn quay ra ngoài. Tuy vậy cách làm khác nhau giữa các nơi; khi tu bổ, nên theo hình dáng gốc trong hồ sơ di tích hoặc ảnh cũ của chính công trình đó.
Lấp ao đình để làm sân có ảnh hưởng gì?
Ngoài chuyện quan niệm, lấp ao làm mất chỗ thoát nước mưa, sân dễ úng và nền gỗ dễ ẩm mục, mất nguồn nước dự phòng khi cháy và mất khoảng đệm với đường. Với di tích đã xếp hạng, việc thay đổi cảnh quan như vậy còn phải theo quy định.
Giếng đình có còn dùng được nước không?
Tùy chất lượng nước ở từng nơi. Giếng cũ thường đã bị ô nhiễm do khu dân cư xung quanh, nên không nên dùng để uống khi chưa xét nghiệm. Có thể giữ giếng làm cảnh, làm nước dự phòng chữa cháy và tưới cây.
Có nên thả cá trong ao đình, ao chùa không?
Thả một số cá ăn bọ gậy giúp hạn chế muỗi, nhưng không nên thả quá nhiều hoặc thả loài ngoại lai có thể phá hệ sinh thái. Việc thả cá phóng sinh hàng loạt vào ao nhỏ dễ làm cá chết và nước bẩn.
Câu khí gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng có nghĩa gì?
Đây là ý trong Táng thư, sách được gán cho Quách Phác. Ý nói khí theo quan niệm phong thủy sẽ tản đi khi gặp gió và tụ lại khi có nước giới hạn. Từ đó phong thủy coi trọng chỗ kín gió và có nước trước mặt.