Theo quan niệm phong thủy phổ biến, phòng khách nên nằm ngay sau cửa chính, ở phần phía trước của ngôi nhà, sáng và thông với lối vào; các phòng ngủ nằm sâu hơn hoặc lên tầng trên. Lý do thực tế trùng khớp: khách không phải đi qua khu riêng tư, và phần ồn ào tách khỏi phần cần yên tĩnh.
Nhưng nhà Việt bây giờ không phải lúc nào cũng theo được. Nhà phố có tầng trệt bán hàng thì phòng khách lên tầng hai; nhà ống có sân để xe phía trước thì phòng khách lùi vào giữa; nhà vườn đôi khi đặt phòng khách nhìn ra vườn sau. Bài so từng vị trí theo quan niệm và theo công năng, để bạn chọn khi thiết kế hoặc hiểu nhà mình đang ở. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Nguyên tắc gốc: đi từ chỗ đông người vào chỗ riêng tư
Phong thủy coi cửa chính là khí khẩu, miệng hút khí của ngôi nhà, còn phòng khách là chỗ khí vào rồi lắng lại trước khi đi tiếp. Theo logic ấy, phòng khách phải tiếp giáp cửa, và phải là không gian đầu tiên người ta bước vào. Đặt phòng ngủ hay bếp chắn giữa cửa và phòng khách bị coi là đảo trật tự "chủ khách".
Kiến trúc hiện đại nói điều gần giống bằng ngôn ngữ khác: phân khu từ công cộng (tiếp khách, sinh hoạt chung) sang bán riêng tư (bếp, ăn) rồi riêng tư (ngủ, vệ sinh). Phân khu như vậy giúp khách không nhìn thẳng vào phòng ngủ, tiếng ồn sinh hoạt không lọt vào chỗ nghỉ, và lối đi trong nhà ngắn, ít giao nhau.
Phong thủy còn thêm cặp "động – tĩnh": phòng khách là động, thuộc dương, nên ở phía trước và sáng; phòng ngủ là tĩnh, thuộc âm, nên ở phía sau hoặc trên cao và êm hơn. Hai hệ thống, một cổ một mới, gặp nhau ở cùng một kết luận. Đó là lý do nguyên tắc này ít bị tranh cãi nhất trong các lời khuyên về phòng khách.
Khi đọc một bản vẽ nhà, bạn có thể kiểm nhanh bằng cách lấy bút vạch đường đi của một vị khách từ cổng tới chỗ ngồi, rồi vạch đường đi của người nhà từ phòng ngủ tới bếp. Nếu hai đường cắt nhau nhiều lần, hoặc đường của khách đi ngang cửa phòng ngủ, vị trí phòng khách đang có vấn đề, bất kể hướng nhà có "đẹp" tới đâu theo bất kỳ trường phái nào.
Phòng khách ở phía trước nhà: phổ biến nhất và những điều cần để ý
Điểm được. Khách vào là ngồi, không đi qua khu khác; ánh sáng mặt tiền vào thẳng phòng; đúng tinh thần "minh đường" ngay sau cửa. Ở nhà phố, đây cũng là chỗ có cửa lớn nhất, đón gió tốt nhất.
Bụi và tiếng ồn đường. Phòng sát mặt đường hứng bụi, khói xe, tiếng còi. Cửa kính hai lớp, rèm dày vừa phải, cây xanh ở ban công hay sân trước giảm được một phần. Đây cũng là lý do nhiều nhà lùi cửa vào trong, chừa một khoảng sân đệm.
Riêng tư. Cửa kính lớn mặt tiền khiến người ngoài nhìn thẳng vào sofa. Rèm voan ban ngày, vách lửng hoặc kệ đặt lệch trục cửa giải quyết được mà vẫn giữ sáng. Phong thủy gọi việc này là tránh "lộ minh đường", đời thường gọi là khỏi bị nhòm.
Nhà có cầu thang sát cửa. Nhiều nhà ống đặt cầu thang ngay trong phòng khách phía trước. Khi đó cần giữ chân thang không đối thẳng cửa chính và không cắt ngang khu ngồi. Phần chi tiết về cầu thang đã có ở danh mục riêng của trang.
Phòng khách ở giữa nhà: khi phía trước là chỗ để xe hoặc sân
Ở nhà ống dài, một phương án hay gặp là: tầng trệt phía trước để xe, phòng khách lùi vào giữa, bếp và ăn ở sau. Theo quan niệm, phòng khách nằm vùng giữa nhà (gần trung cung) không xấu; nhiều sách còn cho rằng tâm nhà nên là không gian chung, thoáng, ít đồ, thay vì nhà vệ sinh hay kho. Phòng khách rơi vào đó là một lựa chọn được chấp nhận.
Vấn đề thực tế là ánh sáng. Giữa nhà ống thường tối, vì hai bên là tường chung với nhà hàng xóm. Phòng khách giữa nhà gần như bắt buộc phải có giếng trời, khoảng thông tầng hoặc ít nhất là vách kính lấy sáng từ khu để xe phía trước. Thiếu những thứ ấy, phòng sẽ phải bật đèn cả ngày và trở thành chỗ cả nhà ngại ngồi.
Vấn đề thứ hai là lối vào. Khách phải đi qua khu để xe mới tới phòng khách, nên khu xe cần gọn, có vách hoặc chênh sàn để phân biệt, không bắt khách lách giữa hai hàng xe. Bài về phòng khách kiêm chỗ để xe trên trang đi sâu hơn vào chuyện này. Nếu xử lý được ánh sáng và lối vào, phòng khách giữa nhà thường yên hơn phòng sát đường.
Một chi tiết nhỏ nhưng hay bị bỏ sót: phòng khách giữa nhà thường kẹp giữa khu xe phía trước và bếp phía sau, nên dễ thành "hành lang có ghế". Nên kê khu ngồi lệch sang một bên, chừa lối đi sát tường đối diện, để người nhà đi từ cửa vào bếp không phải băng qua giữa bàn trà. Theo quan niệm, khí khi ấy đi uốn quanh chỗ ngồi chứ không xuyên qua; theo thực tế, người ngồi không bị làm phiền mỗi lần có ai đi ngang.
Phòng khách trên tầng hai: nhà phố có tầng trệt kinh doanh
Nhà mặt phố cho thuê hoặc tự bán hàng ở tầng trệt thì phòng khách gia đình thường lên tầng hai. Theo quan niệm, khí đi từ cửa chính qua cầu thang rồi mới tới phòng khách, nên cầu thang trở thành lối dẫn khí: nó nên sáng, rộng vừa đủ, không bừa đồ, và đầu thang ở tầng hai nên mở ra phòng khách chứ không mở thẳng vào phòng ngủ.
Về công năng, phòng khách tầng hai có ưu điểm rõ: xa bụi ồn đường hơn, riêng tư hơn, tách hẳn khỏi khu buôn bán. Nhược điểm là khách phải đi qua cửa hàng và leo cầu thang, người già trong nhà lên xuống vất vả hơn, và nếu nhà có trẻ nhỏ thì chân thang tầng hai cần cửa chặn.
Một điểm hay bị quên là cửa riêng. Khi tầng trệt kinh doanh, nên có một lối đi riêng hoặc ít nhất một khoảng sát tường dẫn thẳng tới cầu thang, để người nhà và khách không phải đi xuyên quầy hàng. Lối ấy đồng thời là lối thoát nạn cho tầng trên, nên tuyệt đối không chất hàng hoá lên. Ở đây phong thủy, an toàn và sự tiện lợi cùng chỉ về một hướng.
Phòng khách phía sau nhà: khi nào hợp, khi nào không
Đặt phòng khách ở phía sau là phương án ít được sách khuyên, vì khách phải đi qua bếp, phòng ăn hoặc hành lang các phòng ngủ mới tới chỗ ngồi. Theo quan niệm, như vậy khách "vào quá sâu", khí từ cửa phải đi một đường dài mới tới nơi lắng lại. Theo thực tế, khu riêng tư của gia đình bị phơi ra cho người ngoài, và mỗi lần có khách là cả nhà phải dọn dẹp nhiều chỗ.
Tuy vậy có những trường hợp hợp lý. Nhà vườn ở quê hoặc vùng ven đô, mặt trước giáp đường ồn, mặt sau nhìn ra vườn cây, ao hay cánh đồng; khi ấy nhiều gia chủ chọn đặt phòng khách hướng ra vườn sau và mở thêm một lối riêng từ sân bên hông. Khách đi vòng ngoài nhà vào thẳng phòng khách, không qua khu riêng tư. Về tinh thần, đây vẫn là phòng khách ngay sau "cửa đón khách", chỉ là cửa đó không nằm ở mặt tiền.
Ví dụ giả định: một nhà vườn ở Lâm Đồng, mặt tiền sát quốc lộ, phía sau là đồi chè. Gia đình làm cổng phụ bên hông, lối đi lát đá dẫn ra hiên sau, phòng khách mở kính ra đồi. Cách bố trí này đúng với lý lẽ "tránh ồn, đón cảnh", miễn là lối vào phụ đủ sáng, an toàn ban đêm và không bắt khách lội qua sân bếp.
So sánh nhanh các vị trí phòng khách
Bảng dưới gói các vị trí hay gặp. Cột "quan niệm" ghi cách các sách phổ thông nhìn nhận; cột "thực tế" ghi điều bạn sẽ cảm thấy khi ở.
| Vị trí | Quan niệm phổ biến | Thực tế cần lưu ý | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Ngay sau cửa, phía trước | Tốt nhất, đúng minh đường | Bụi, ồn, riêng tư | Hầu hết nhà ở |
| Giữa nhà | Chấp nhận được, tâm nhà thoáng | Thiếu sáng, phải đi qua khu xe | Nhà ống có sân để xe trước |
| Tầng hai | Được nếu cầu thang sáng, thông | Leo thang, cần lối riêng | Nhà phố tầng trệt kinh doanh |
| Phía sau nhà | Ít được khuyên, khách vào quá sâu | Khách đi qua khu riêng tư | Nhà vườn có cửa riêng ra vườn sau |
| Tầng trên cùng | Hiếm, khí "khó lên" | Nóng mái, xa cửa | Nhà có thang máy, tầng thượng sân vườn |
Không có vị trí nào hoàn hảo. Cách chọn thực tế là: liệt kê ai hay đến nhà, cả nhà sinh hoạt chung lúc nào, ai trong nhà khó leo thang, rồi đặt phòng khách vào vị trí ít mâu thuẫn nhất với những điều ấy.
Căn hộ chung cư: vị trí đã cố định, chỉnh được gì
Ở căn hộ, phòng khách gần như luôn nằm ngay sau cửa vào và thông ra ban công. Bạn ít khi chọn được vị trí, nhưng chỉnh được thứ tự không gian: tạo một khoảng đệm nhỏ ở cửa vào bằng tủ giày thấp hoặc kệ, để khách không thấy ngay toàn bộ phòng; giữ cửa phòng ngủ không mở thẳng ra khu ngồi; nếu phòng khách liền bếp thì dùng đảo bếp hoặc bàn ăn làm ranh giới.
Ví dụ giả định: căn hộ hai phòng ngủ ở Cần Thơ, cửa vào nhìn thẳng ra ban công, cửa phòng ngủ chính nằm ngay cạnh sofa. Chỉ cần xoay sofa để lưng ghế dựa vào tường phòng ngủ, đặt một kệ thấp ngang lối từ cửa vào, phòng khách đã có "trước – sau" rõ ràng hơn mà không phải đục phá gì.
Mọi thay đổi chạm tới tường, đường ống, cửa ban công ở chung cư còn phải tuân theo nội quy toà nhà và quy định về cải tạo căn hộ. Chỉnh vị trí phòng khách ở căn hộ vì thế chủ yếu là chuyện nội thất, và như vậy là đủ cho phần lớn nhu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Phòng khách nằm sau bếp có sao không?
Theo quan niệm phân khu động tĩnh và trật tự chủ khách, khách phải đi qua bếp mới tới phòng khách là không thuận. Thực tế, khách sẽ đi qua chỗ nấu nướng, mùi và khói, và gia đình mất riêng tư ở bếp. Nếu nhà đang như vậy, có thể làm vách hoặc lối đi sát tường để tách hai khu.
Nhà ống nên đặt phòng khách tầng một hay tầng hai?
Nếu tầng một không dùng kinh doanh và không phải để nhiều xe, phòng khách tầng một tiện cho người già và khách. Nếu tầng một là cửa hàng hoặc gara, phòng khách tầng hai yên và riêng tư hơn. Quyết định nên dựa vào thói quen sinh hoạt của gia đình hơn là vào một quy tắc chung.
Phòng khách tầng hai thì cửa chính tính ở đâu?
Hầu hết các phái vẫn tính cửa chính ở tầng trệt, nơi người vào nhà. Đầu cầu thang tầng hai được xem như cửa dẫn vào phòng khách, nên được nhiều người chú ý bố trí sáng sủa, không bị chắn. Một số người còn đo hướng riêng cho từng tầng, nhưng đó là cách làm của từng trường phái.
Có nên đổi phòng ngủ phía trước thành phòng khách không?
Nếu phòng ngủ phía trước đang ồn, bụi và gia đình thiếu chỗ sinh hoạt chung, đổi công năng là hợp lý cả theo quan niệm lẫn thực tế. Việc đổi chủ yếu là chuyển đồ đạc; nếu phải phá tường, đổi cửa thì cần kiểm tra kết cấu và quy định trước khi làm.
Phòng khách không có cửa sổ thì có nên dùng không?
Phòng khách kín hoàn toàn vẫn dùng được nếu có hệ thống thông gió và chiếu sáng tốt, nhưng theo cả quan niệm lẫn cảm nhận thì không lý tưởng. Nếu có thể, mở ô lấy sáng sang giếng trời, dùng cửa kính sang khu sáng hơn hoặc ít nhất lắp quạt hút trao đổi khí.