Theo tập quán của nhiều gia đình Việt và theo quan niệm phong thủy, chỗ ngồi của chủ nhà là ghế có tường đặc phía sau, nhìn thấy cửa ra vào nhưng không đối thẳng cửa; chỗ trang trọng nhất, thường phía trong và xa cửa, dành để mời người cao tuổi hoặc khách quý. Khách ngồi đối diện hoặc chéo góc với chủ, không ngồi quay lưng sát lối đi hay cửa lớn.
Đây không phải luật cứng. Mỗi vùng, mỗi nhà có lề riêng, và phòng khách hiện đại với sofa chữ L khác xa bộ trường kỷ ngày xưa. Bài đi từ lễ nghi truyền thống, qua cách phong thủy nói về "chủ vị", tới cách kê thực tế cho từng kiểu bộ ghế. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần lễ nghi thì cốt ở sự tôn trọng hơn là đúng chỗ từng phân.
Chiếu trên, chiếu dưới: chỗ ngồi trong nhà Việt xưa
Câu "chiếu trên chiếu dưới" vẫn còn trong tiếng Việt hằng ngày, gốc từ thời người ta ngồi chiếu, ngồi sập trong gian nhà. Ở nhà ba gian Bắc Bộ, gian giữa đặt bàn thờ sát vách hậu, trước bàn thờ là bộ bàn ghế hoặc sập tiếp khách. Chỗ ngồi phía trong, gần bàn thờ, quay mặt ra cửa thường được coi là chỗ trên; người cao tuổi trong nhà hoặc khách có vai vế được mời ngồi đó. Người trẻ, người trong nhà ngồi phía ngoài, gần cửa, tiện rót nước, đi lại.
Ở nhiều vùng Trung Bộ và Nam Bộ, bộ trường kỷ, ghế bành, đôn sứ cũng được kê theo trục gian giữa với cách hiểu tương tự: chỗ chính giữa, phía trong là chỗ trọng. Trong đám giỗ, đám cưới, mâm "thượng" của các cụ cũng được đặt ở gian giữa hoặc phía trong nhất. Chi tiết thì khác nhau giữa các làng, các dòng họ, nên khi về quê bạn nên hỏi người lớn trong nhà thay vì áp một khuôn chung.
Ngày nay phần lớn phòng khách đã tách khỏi bàn thờ, bàn thờ lên tầng trên hoặc vào phòng thờ riêng. Khi đó trục "phía trong – phía ngoài" không còn rõ như xưa, nhưng cảm thức về chỗ trọng vẫn còn: chỗ xa cửa, kín gió, nhìn được cả phòng vẫn là chỗ người ta mời ông bà, thầy cô hay khách lớn tuổi ngồi.
Gốc của lề lối ấy là trật tự tuổi tác và sự tôn trọng, không phải phép thuật. Người lớn tuổi được ngồi chỗ kín gió, yên, nhìn bao quát được ai ra vào; người trẻ ngồi chỗ tiện đứng dậy phục vụ. Nhìn như vậy, "chiếu trên" là chỗ dễ chịu nhất phòng được nhường cho người cần được ưu tiên.
Phong thủy nói gì về chỗ ngồi của chủ nhà
Có tựa. Chủ vị nên quay lưng vào tường đặc hoặc vật chắn vững, không quay lưng ra cửa sổ lớn hay lối đi. Đây là ý "có núi tựa" quen thuộc trong mọi lời khuyên về chỗ ngồi.
Có tầm nhìn. Từ chủ vị nhìn thấy được cửa chính, biết ai bước vào. Nhiều sách gọi đây là thế "nắm được khí khẩu", tức nắm được tình hình của nhà.
Không đối thẳng cửa. Thấy cửa nhưng không nằm trên đường thẳng từ cửa vào, nơi gió lùa và ánh nhìn của người ngoài đường rọi thẳng vào. Ngồi chéo hoặc lệch một bên là cách hay gặp.
Không có vật đè trên đầu. Tránh dầm lộ, đèn chùm nặng, kệ treo tường ngay trên chỗ ngồi chính. Quan niệm gọi là "đè", thực tế là cảm giác bí và nỗi lo vật rơi.
Không bị góc nhọn chĩa vào. Cạnh tủ, cạnh cột vuông chĩa thẳng vào ghế chủ bị coi là "sát góc". Đời thường, đó là chỗ dễ va đầu gối và nhìn thấy khó chịu. Bo tròn cạnh hoặc đặt cây che là đủ.
Lý do thực tế: vì sao ngồi như vậy thấy yên
Phần "có tựa, có tầm nhìn" gần với một ý tưởng được nhà địa lý học Jay Appleton nêu ra trong cuốn sách về cảm nhận cảnh quan năm 1975: con người thích những chỗ vừa che chắn được phía sau vừa quan sát được phía trước. Danh mục Phong thủy và khoa học của trang đã bàn kỹ ý này; ở đây chỉ cần nhớ rằng chỗ ngồi chủ vị trùng với kiểu chỗ mà phần lớn người ta tự chọn khi bước vào một quán cà phê lạ.
Còn về cách khách và chủ ngồi với nhau, các quan sát của nhà tâm lý môi trường Robert Sommer từ thập niên 1960 thường được nhắc tới: khi trò chuyện thân mật, người ta hay chọn ngồi chéo góc hoặc vuông góc với nhau hơn là đối diện thẳng qua một chiếc bàn rộng. Ngồi đối diện thẳng hợp với bàn bạc, thương lượng; ngồi chéo góc hợp với chuyện trò.
Ghép hai điều ấy, cách kê phòng khách dễ chịu nhất thường là: chủ ngồi ở ghế dài tựa tường, nhìn ra cửa; khách ngồi ghế đơn đặt vuông góc hoặc chéo góc với chủ, lưng khách cũng có tựa. Không ai bị gió lùa thẳng, không ai phải quay lưng ra lối đi, và hai bên nói chuyện không phải nhìn trừng trừng vào nhau.
Kê chỗ chủ, chỗ khách cho từng kiểu bộ ghế
Mỗi kiểu bộ ghế có một cách kê "thuận" riêng. Bảng dưới gợi ý chỗ chủ, chỗ khách và điều nên tránh cho những bộ hay gặp trong nhà Việt.
| Kiểu bộ ghế | Chỗ chủ nhà | Chỗ khách | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Sofa chữ L | Cạnh dài tựa tường, nhìn ra cửa | Cạnh ngắn hoặc ghế đơn đặt thêm | Cạnh ngắn quay lưng ra lối từ cửa vào |
| Sofa văng và hai ghế đơn | Sofa văng tựa tường | Hai ghế đơn hai bên bàn trà | Ghế đơn chắn lối đi chính |
| Bộ gỗ truyền thống | Ghế bành phía trong, giữa trục | Trường kỷ và ghế hai bên | Kê lệch trục làm hỏng vẻ trang nghiêm |
| Sập, phản, ngồi bệt | Phía trong, tựa vách | Hai bên và phía ngoài | Kê sát cửa gió lùa |
| Phòng nhỏ chỉ một băng ghế | Băng ghế tựa tường | Đôn hoặc ghế xếp đặt khi có khách | Ghế xếp để chật lối thường ngày |
Với bộ gỗ truyền thống đặt trước bàn thờ, nên giữ khoảng cách đủ để người thắp hương đi lại thoải mái và khói hương không bay thẳng vào chỗ ngồi. Phần bố trí bàn thờ chi tiết có ở danh mục Phòng thờ của trang.
Phép lịch sự với khách: chỗ ngồi của khách cũng cần dễ chịu
Nhiều lời khuyên phong thủy chỉ nói về chỗ của chủ, như thể khách không quan trọng. Thực ra, lề tiếp khách của người Việt coi trọng điều ngược lại: mời khách chỗ tốt là cách thể hiện sự quý mến. Nếu phòng chỉ có một chỗ ngồi "đẹp" — có tựa, nhìn ra cửa, mát — thì nhường chỗ ấy cho khách lớn tuổi hoặc khách quý là hợp lẽ, chủ nhà ngồi chéo bên cạnh.
Một vài điều nhỏ làm khách dễ chịu: không xếp khách ngồi dưới quạt trần thổi mạnh hay ngay trước cục điều hoà; không để khách ngồi quay lưng ra cửa sổ nắng chiều; đặt chỗ để túi, mũ cạnh ghế khách; chiều cao ghế khách vừa với người lớn tuổi, có tay vịn để đứng dậy. Đây là những chỗ mà "phong thủy" và "hiếu khách" là một.
Với khách đến bàn công việc, một số người còn để ý tới chiều cao ghế: chủ nhà ngồi ghế quá cao, khách ngồi sofa lún sâu khiến khách thấy mình "thấp" hơn. Nhiều tài liệu phong thủy kinh doanh khuyên chủ ngồi vững chãi hơn khách, nhưng trong phòng khách gia đình, giữ hai bên ngang tầm mắt thường làm câu chuyện thoải mái hơn.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Ninh Bình có bộ sofa chữ L, cạnh dài tựa tường, cạnh ngắn quay lưng ra lối từ cửa vào. Khi ông bà ngoại lên chơi, chủ nhà mời ông bà ngồi cạnh dài, còn mình ngồi một ghế đơn kê thêm phía đối diện. Không ai phải ngồi cạnh ngắn có người đi qua sau lưng; về lâu dài, gia đình dời cạnh ngắn sang phía tường để cả bộ ghế đều có tựa.
Nhà nhiều thế hệ và chỗ ngồi quen của người lớn tuổi
Trong nhà có ông bà, thường có một "ghế của ông" hay "chỗ của bà" mà con cháu tự nhiên tránh ngồi. Giữ chỗ ấy ở vị trí đúng nghĩa chủ vị là cách tôn trọng nhẹ nhàng, đồng thời giúp người lớn tuổi có một điểm quen thuộc trong phòng. Ghế nên có tay vịn chắc, chiều cao vừa để đứng dậy không phải chống tay xuống, đặt gần lối đi tới nhà vệ sinh và xa bậc thềm, mép thảm dễ vấp.
Nếu chủ hộ là người trẻ hơn nhưng ông bà sống cùng, chuyện "ai là chủ vị" có thể trở nên tế nhị. Cách nhiều gia đình làm là tách vai: chỗ trang trọng nhất dành cho người cao tuổi nhất, còn người đứng tên nhà hay người đi làm chính ngồi ở chỗ tiện tiếp khách công việc. Phong thủy không đòi bạn phải chọn một người; nó chỉ gợi ý những chỗ ngồi yên ổn, và người được ngồi ở đó là chuyện của gia đình.
Mức tin: chỗ ngồi không quyết định quyền uy hay vận may
Một số nội dung trên mạng nói ngồi sai chỗ thì "mất quyền", "bị lấn át", "hao tài". Những lời như vậy không có căn cứ kiểm chứng. Chỗ ngồi tốt chỉ giúp người ngồi thấy yên, giúp cuộc trò chuyện dễ chịu, và giúp người lớn tuổi được đối xử đúng mực. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; không cần đổi bộ ghế mới hay mua vật phẩm để "trấn" chỗ ngồi.
Nếu chỉ được làm một việc, hãy đứng ở cửa chính nhìn vào và tự hỏi: chỗ nào trong phòng mình muốn ngồi nhất? Chỗ ấy thường chính là chủ vị theo cách hiểu của phong thủy. Đặt chiếc ghế tốt nhất vào đó, và nhường nó cho người cần được ưu tiên khi có khách.
Còn nếu phòng không có chỗ nào như vậy — mọi ghế đều quay lưng ra lối đi hoặc cửa sổ — thì việc đáng làm không phải đi tìm "chủ vị" theo la bàn, mà là kê lại để ít nhất một chỗ ngồi có tựa và thấy được cửa. Đó là điều kiện tối thiểu để phòng khách làm đúng việc của nó: cho người ta ngồi xuống và thấy yên.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhà có nên ngồi quay lưng ra cửa chính không?
Theo quan niệm thì không nên, vì mất thế quan sát và lưng không có tựa. Thực tế, ngồi quay lưng ra cửa làm người ta giật mình mỗi khi có ai bước vào. Nếu phòng buộc phải kê như vậy, đặt kệ thấp hoặc bình phong mở sau lưng ghế để có cảm giác che chắn.
Khách quý nên được mời ngồi ở đâu?
Theo tập quán nhiều nơi, mời khách quý hoặc người lớn tuổi ngồi chỗ phía trong, có tựa, nhìn ra cửa và kín gió, tức chỗ dễ chịu nhất phòng. Chủ nhà ngồi chéo góc hoặc bên cạnh. Cách làm cụ thể tuỳ vùng và tuỳ gia đình.
Bộ bàn ghế gỗ nên có mấy món là hợp?
Dân gian có nhiều cách đếm số món như năm, bảy, chín món gắn với ý nghĩa may mắn, nhưng không có quy chuẩn chung. Chọn số ghế theo số người thường ngồi và diện tích phòng, chừa lối đi quanh bàn. Bộ ghế quá lớn trong phòng nhỏ làm khó đi lại hơn là mang lại điều gì.
Sofa chữ L nên quay cạnh ngắn về phía nào?
Cạnh dài tựa tường đặc, cạnh ngắn nên quay về phía tường hoặc cửa sổ nhỏ, không quay lưng ra lối từ cửa chính vào. Nếu phòng không cho phép, đặt bàn console hoặc kệ thấp sau lưng cạnh ngắn để có tựa và phân lối đi.
Ngồi đối diện bàn thờ trong phòng khách có kiêng không?
Bộ ghế đặt trước bàn thờ ở gian giữa là cách bố trí truyền thống của nhiều nhà Việt, không phải điều kiêng. Điều nên giữ là khoảng cách đủ để thắp hương thuận tiện, chỗ ngồi không quá sát bàn thờ và giữ không khí trang nghiêm khi có lễ.
Ghế cho người cao tuổi trong phòng khách nên chọn thế nào?
Nên có tay vịn chắc, đệm không quá lún, chiều cao vừa để đặt chân phẳng xuống sàn và đứng dậy không phải gắng sức. Đặt ghế gần lối đi, xa bậc và mép thảm, có đèn đọc sách bên cạnh. Đây cũng là chỗ nên được coi là chủ vị trong nhà.