Quan niệm phổ biến khuyên đặt bể phốt ở phía sau hoặc góc ít dùng của khu đất, tránh ngay trước cửa chính, dưới bếp, dưới bàn thờ và dưới phòng ngủ chính. Về kỹ thuật, vị trí bể phốt còn bị chi phối bởi đường ống từ các nhà vệ sinh, khả năng cho xe hút tiếp cận, khoảng cách tới giếng nước và kết cấu móng. Hai lớp này có lúc trùng, có lúc kéo nhau, nhất là ở nhà ống đất hẹp.
Bài này dành cho người sắp xây hoặc sửa nhà, đang phân vân đặt bể phốt (còn gọi là bể tự hoại, hầm cầu) ở đâu. Bạn sẽ thấy các lời kiêng thường gặp, lý do đằng sau, các yêu cầu kỹ thuật cần hỏi kỹ sư, và cách cân khi không thể đáp ứng hết. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần kỹ thuật nên theo hướng dẫn của người thiết kế và quy định địa phương.
Bể phốt là gì và vì sao vị trí của nó quan trọng
Bể phốt là bể chứa và xử lý sơ bộ chất thải từ bồn cầu trước khi nước sau xử lý chảy ra hệ thống thoát chung. Loại phổ biến ở Việt Nam là bể ba ngăn: ngăn chứa nhận chất thải và để vi sinh phân huỷ, ngăn lắng giữ lại cặn, ngăn lọc cho nước trong hơn trước khi ra cống. Quá trình phân huỷ trong bể là kỵ khí, sinh ra khí có mùi và khí dễ cháy, nên bể cần ống thông hơi.
Vì bể phốt chứa chất thải nhiều năm, nằm cố định dưới đất và phải được hút định kỳ, vị trí của nó ảnh hưởng tới ngôi nhà suốt đời công trình. Đặt sai chỗ, mỗi lần hút bể phải đục nền, kéo ống qua phòng khách; bể rò rỉ có thể ảnh hưởng nguồn nước ngầm; mùi có thể bốc lên khi nắp thăm không kín.
Người xưa ở nông thôn không có bể phốt theo nghĩa ngày nay; nhà xí làm riêng ngoài vườn, thường ở cuối hướng gió và xa giếng. Lời kiêng về bể phốt hiện nay là sự kéo dài của quan niệm ấy vào nhà hiện đại: chỗ chứa uế phải ở xa chỗ sinh hoạt chính, xa chỗ thờ, xa chỗ nấu, xa nguồn nước. Phần lớn các lời kiêng đó vẫn hợp lý khi nhìn bằng con mắt vệ sinh môi trường.
Các vị trí hay bàn đến: quan niệm và kỹ thuật
Bảng dưới đặt quan niệm phong thủy cạnh cân nhắc kỹ thuật cho từng vị trí bể phốt thường gặp ở nhà Việt.
| Vị trí | Quan niệm thường nói | Cân nhắc kỹ thuật |
|---|---|---|
| Ngay trước cửa chính, dưới thềm | Kiêng nhiều: uế khí chắn lối vào | Thuận xe hút, nhưng mùi dễ lên khi mở nắp ở lối đi chính |
| Dưới sân trước, lệch khỏi trục cửa | Ít kiêng hơn | Xe hút dễ tiếp cận, nắp thăm nằm ngoài nhà |
| Dưới nền phòng khách tầng trệt | Một số người kiêng | Phổ biến ở nhà ống; cần nắp thăm kín, kỹ sư tính với móng |
| Dưới bếp, dưới bàn thờ | Kiêng rất nhiều | Mỗi lần hút bể phải dọn bếp, phòng thờ; nên tránh |
| Dưới gầm cầu thang | Ý kiến khác nhau | Tận dụng diện tích, nhưng nắp thăm khó mở, đường ống phải tính kỹ |
| Sân sau, góc vườn | Được ưa chuộng | Xa chỗ sinh hoạt; kiểm tra xe hút có vào được không |
Có thể thấy "sân sau, góc vườn" là vị trí được cả quan niệm lẫn kỹ thuật ưa, nếu xe hút vào được. Với nhà ống chỉ có một mặt tiếp cận đường, vị trí này đôi khi lại khó hút nhất vì vòi hút phải kéo xuyên qua cả nhà. Đây là chỗ cần cân giữa tiện lợi lâu dài và lời kiêng.
Các yêu cầu kỹ thuật nên hỏi kỹ sư trước khi chốt vị trí
Đường ống từ các nhà vệ sinh. Ống xả bồn cầu từ các tầng gom về ống đứng rồi đi ngang tới bể phốt. Bể càng gần chân ống đứng, ống ngang càng ngắn, càng ít co, càng khó tắc. Vị trí bể phốt nên chốt cùng lúc với vị trí khối vệ sinh.
Khả năng hút bể. Bể phốt cần được hút định kỳ, tần suất tuỳ dung tích và số người dùng. Nắp thăm phải mở được, và vòi của xe hút phải với tới. Hỏi trước thợ hút tại địa phương xem vòi thường dài bao nhiêu, ngõ nhà mình xe vào được tới đâu.
Khoảng cách tới nguồn nước. Giếng nước, giếng khoan và bể nước ngầm phải cách xa bể phốt để tránh nhiễm bẩn khi bể rò rỉ. Khoảng cách cụ thể tuỳ địa chất và quy định địa phương; kỹ sư sẽ cho con số phù hợp. Đây là yêu cầu quan trọng nhất, quan trọng hơn mọi lời kiêng về hướng.
Quan hệ với móng. Ở nhà phố, bể phốt thường đặt dưới nền tầng trệt, có khi tận dụng giữa các đài móng. Việc này cần kỹ sư kết cấu tính, không tự ý đào sát móng nhà mình hay nhà bên.
Mực nước ngầm và ngập. Vùng hay ngập hoặc nước ngầm cao, bể phốt có thể bị nước tràn vào, đẩy chất thải ngược lên. Cần tính cao độ đáy bể, cao độ ống ra và chiều nước chảy.
Ống thông hơi. Mỗi bể phốt cần ống thông hơi đưa khí lên chỗ thoáng. Vị trí bể quyết định ống thông hơi phải đi qua đâu để lên mái. Chi tiết có trong bài riêng về ống thông hơi bể phốt.
Nhà ống đất hẹp: khi lời kiêng và thực tế kéo nhau
Nhà ống rộng bốn, năm mét, sâu mười lăm đến hai mươi mét là kiểu nhà rất phổ biến ở đô thị. Mặt tiền là phần duy nhất giáp đường, phía sau thường giáp nhà khác. Nếu đặt bể phốt ở cuối nhà theo lời khuyên "phía sau", mỗi lần hút bể phải kéo vòi qua cả nhà, có khi qua phòng khách và bếp. Nếu đặt dưới sân trước, lại gần cửa chính, đúng chỗ bị kiêng.
Cách nhiều gia đình chọn là đặt bể phốt dưới nền tầng trệt ở phần trước nhà nhưng lệch sang một bên, không nằm trên trục cửa chính; nắp thăm đặt ở chỗ có thể mở mà không phải dời đồ đạc lớn, như dưới bậc thềm bên hông hoặc dưới khu để xe. Cách này giữ được sự thuận tiện khi hút bể mà không đặt bể "chắn" ngay lối vào theo quan niệm.
Ví dụ giả định: một nhà ống ở Thanh Hoá rộng năm mét, phía trước có khu để xe máy sâu bốn mét. Bể phốt đặt dưới góc trái khu để xe, nắp thăm nằm sát tường bên, cửa chính đặt lệch phải. Khi hút bể chỉ cần dời một hai chiếc xe, không động tới phòng khách. Gia đình theo phong thủy vẫn yên lòng vì bể không nằm trên trục cửa.
Nhà ở quê, nhà vườn: rộng đất nhưng vẫn có cái khó riêng
Ở nông thôn, đất rộng hơn nên bể phốt thường được đặt ở góc vườn sau nhà hoặc cạnh khu nhà phụ, đúng với lời khuyên "phía sau, chỗ khuất". Tuy vậy, nhà quê lại có những rủi ro mà nhà phố ít gặp: giếng đào, giếng khoan của chính nhà mình và nhà bên thường nằm không xa; ao, mương sát vườn; nhiều cây ăn quả rễ lớn; và đường cho xe hút đôi khi chỉ là lối nhỏ.
Vì thế, trước khi chọn góc vườn, hãy vẽ một sơ đồ đơn giản: nhà chính, bếp, giếng của nhà mình, giếng nhà bên nếu biết, ao, đường vào, cây lớn. Đặt bể phốt ở chỗ xa giếng và ao nhất mà vẫn gần nhà vệ sinh vừa đủ, tránh dưới tán cây lớn vì rễ có thể làm nứt thành bể hoặc chen vào ống. Nếu nhà vệ sinh làm tách khỏi nhà chính như nếp cũ, bể phốt có thể đặt ngay cạnh, ống ngắn và dễ bảo trì.
Một chuyện hay gặp ở quê là nước sau bể phốt được cho chảy thẳng ra ao, mương. Cách này làm ô nhiễm nguồn nước chung và có thể trái quy định vệ sinh môi trường của địa phương. Nên hỏi chính quyền cơ sở về cách đấu nối hoặc xử lý phù hợp, nhất là khi xóm đã có rãnh thoát chung.
Trình tự chốt vị trí bể phốt khi thiết kế nhà
Thứ tự dưới đây giúp tránh tình huống phải đục sửa sau khi xây xong.
- Xác định vị trí giếng, bể nước ngầm, cống thoát chung trước nhà và chiều nước chảy.
- Chốt khối vệ sinh các tầng, thẳng trục, có ống đứng đi gọn xuống tầng trệt.
- Khoanh vùng có thể đặt bể phốt: gần chân ống đứng, xa nguồn nước, tránh đài móng chính.
- Loại bỏ vùng nằm dưới bếp, dưới bàn thờ, dưới phòng ngủ chính nếu gia đình theo quan niệm.
- Kiểm tra đường cho xe hút và vị trí nắp thăm có mở được không.
- Xác định đường đi của ống thông hơi lên mái, tránh cửa sổ và lối gió vào nhà.
- Ghi tất cả lên bản vẽ, có mặt cắt thể hiện cao độ đáy bể và ống ra.
Nếu đi đúng thứ tự, phần lớn trường hợp sẽ còn ít nhất một vị trí đáp ứng được cả kỹ thuật và quan niệm. Khi không còn vị trí nào như vậy, hãy ưu tiên kỹ thuật, vì một bể phốt rò rỉ hay khó hút sẽ gây phiền toái thật mỗi năm, còn lời kiêng thì có thể cân lại bằng cách bố trí cửa, nắp thăm hợp lý.
Đọc lời kiêng về bể phốt cho tỉnh táo
Có những lời đồn quanh bể phốt khá nặng nề, kiểu "bể phốt trước cửa thì làm ăn thất bát". Không có căn cứ nào cho thấy vị trí bể phốt quyết định chuyện làm ăn hay sức khỏe theo kiểu đó. Nếu có ảnh hưởng thì là ảnh hưởng thật và đo được: mùi khi nắp không kín, nước bẩn khi bể rò, phiền toái mỗi lần hút bể.
Lời kiêng có giá trị ở chỗ nó nhắc người làm nhà để ý một hạng mục dễ bị coi nhẹ. Đặt bể ở chỗ khuất, xa nơi ở, xa nguồn nước, dễ bảo trì là đúng cả theo phong thủy lẫn theo vệ sinh. Phần cần buông là nỗi lo khi nhà đã xây xong và bể đã nằm ở vị trí không như ý: lúc ấy, giữ nắp thăm kín, ống thông hơi thông, hút bể đúng hạn là đủ.
Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn về cách phong thủy đọc dòng nước quanh nhà, các bài về thủy pháp và vị trí giếng trên cùng trang có thể hữu ích.
Câu hỏi thường gặp
Bể phốt nằm dưới phòng ngủ có sao không?
Theo quan niệm, nhiều người kiêng, nhất là phòng ngủ của chủ nhà. Về kỹ thuật, nếu bể kín, ống thông hơi thoát tốt và nắp thăm không nằm trong phòng ngủ, thì không có mùi hay ảnh hưởng đo được. Điều phiền nhất là mỗi lần hút bể phải dời đồ, nên nếu đang thiết kế thì nên tránh.
Bao lâu thì nên hút bể phốt một lần?
Tần suất phụ thuộc dung tích bể, số người dùng và thói quen sử dụng. Nhiều đơn vị khuyên vài năm một lần cho hộ gia đình bình thường. Dấu hiệu cần hút sớm là bồn cầu xả chậm, có tiếng ục, hoặc mùi bốc lên quanh nắp thăm và ga thoát sàn.
Có nên đặt bể phốt dưới gầm cầu thang không?
Gầm cầu thang tận dụng được diện tích, nhưng nắp thăm thường khó mở, chiều cao thấp, đường ống phải tính kỹ để không quá dài. Về quan niệm, ý kiến khác nhau. Nếu chọn, cần nắp thăm có thể tiếp cận mà không phải tháo dỡ tủ hay kệ dưới gầm thang.
Nhà đã xây, bể phốt nằm trước cửa chính thì có cần dời không?
Dời bể phốt rất tốn kém và phải đục nền. Nếu bể không rò, không mùi, hút được thuận tiện, phần lớn người làm nghề khuyên giữ nguyên. Có thể làm nắp thăm kín, lát gạch đồng bộ để không thấy dấu vết và kiểm tra ống thông hơi định kỳ.
Bể phốt có ảnh hưởng tới giếng khoan không?
Có thể, nếu bể rò rỉ và giếng ở gần, nhất là vùng đất cát hoặc nước ngầm nông. Đây là lý do quan trọng nhất để chọn vị trí bể phốt cách xa giếng. Khoảng cách cụ thể nên hỏi kỹ sư và theo quy định địa phương, không chỉ dựa vào lời khuyên chung.
Có thể làm bể phốt nhựa đúc sẵn thay bể xây không?
Bể nhựa đúc sẵn dùng khá phổ biến vì thi công nhanh, ít rò rỉ nếu lắp đúng. Vị trí đặt vẫn theo các nguyên tắc như bể xây: gần ống đứng, xa nguồn nước, dễ hút. Cần chú ý chống đẩy nổi khi nước ngầm cao và chọn dung tích phù hợp số người.