Bản đồ du niên là mặt bằng ngôi nhà được chia thành tám cung quanh tâm nhà, mỗi cung ghi một du niên tính từ quẻ toạ của nhà: cung toạ luôn là Phục vị, ba cung cùng nhóm là Sinh khí, Thiên y, Diên niên, bốn cung còn lại là Tuyệt mệnh, Ngũ quỷ, Lục sát, Họa hại. Có bản đồ này, bạn thấy ngay cửa chính, bếp, phòng ngủ đang nằm ở đâu theo bát trạch.
Cách tìm tâm nhà và chia cung đã được trình bày kỹ ở danh mục Bát quái, Hà đồ, Lạc thư và cửu cung. Bài này tập trung vào phần riêng của bát trạch: gán du niên cho từng cung, rồi đọc bản đồ để ra quyết định bố trí. Ví dụ xuyên suốt là một nhà ống giả định, kiểu nhà phổ biến nhất ở đô thị Việt Nam. Mọi đánh giá tốt xấu là quan niệm của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Chuẩn bị trước khi vẽ
Bản đồ du niên chỉ đáng tin bằng dữ liệu đầu vào. Trước khi đặt bút, bạn cần có đủ những thứ sau:
- Bản vẽ mặt bằng có tỉ lệ: bản vẽ xin phép xây dựng, bản vẽ thiết kế, hoặc tự đo và vẽ lên giấy kẻ ô. Mỗi tầng một tờ.
- Số độ hướng nhà: đo ở mặt tiền như hướng dẫn trong danh mục La bàn, la kinh; ghi lại hướng nhìn ra và hướng toạ (cộng trừ 180 độ).
- Quẻ toạ của nhà: xếp số độ toạ vào một trong tám cung 45 độ để biết nhà là trạch gì.
- Cung phi của các thành viên: để bước sau đối chiếu; có thể tra bằng công cụ cung phi trên trang.
- Cách chia cung đã chọn: chia theo tia 45 độ từ tâm, hay theo lưới chín ô. Hai cách cho kết quả khác nhau ở các góc nhà, nên chọn một cách và giữ nguyên cho mọi tầng.
- Bút ba màu: một màu cho bốn cung tốt, một màu cho bốn cung xấu, một màu để đánh dấu cửa, bếp, giường, bàn.
Nếu nhà đang thiết kế, làm bản đồ trên bản vẽ của kiến trúc sư và trao đổi với họ từ sớm sẽ đỡ phải sửa về sau. Nếu nhà đã ở, đo đạc cẩn thận một lần là dùng được lâu dài.
Các bước gán du niên lên bản vẽ
Khi đã có tâm nhà và tám cung, phần gán du niên chỉ mất vài phút:
- Kẻ mũi tên chỉ hướng Bắc lên bản vẽ theo đúng số độ đã đo, không theo chiều tờ giấy. Nhiều người sai ngay bước này vì mặc định phía trên tờ giấy là Bắc.
- Ghi tên tám phương lên tám cung: Bắc, Đông Bắc, Đông, Đông Nam, Nam, Tây Nam, Tây, Tây Bắc.
- Ghi "Phục vị" vào cung toạ (phía lưng nhà).
- Tra du niên của các cung còn lại theo quẻ toạ, bằng bảng tra hoặc bằng phép so hào, rồi ghi vào từng cung.
- Tô màu bốn cung tốt và bốn cung xấu để nhìn bằng mắt cho nhanh.
- Đánh dấu vị trí cửa chính, cửa phụ, bếp, giường ngủ chính, bàn làm việc, nhà vệ sinh, cầu thang lên bản đồ.
- Lặp lại cho từng tầng. Mỗi tầng tìm tâm riêng theo mặt bằng tầng đó, nhưng hướng và quẻ toạ dùng chung cho cả nhà.
Bản đồ hoàn chỉnh là một tờ giấy bạn có thể cầm đi khắp nhà. Phần lớn quyết định bố trí theo bát trạch chỉ cần nhìn vào tờ giấy này.
Ví dụ giả định: nhà ống 5 x 18 mét, toạ Tây Bắc hướng Đông Nam
Ví dụ giả định: một nhà ống rộng 5 mét, sâu 18 mét, mặt tiền nhìn ra hướng khoảng 135 độ (Đông Nam), toạ khoảng 315 độ (Tây Bắc). Nhà là Càn trạch, thuộc Tây tứ trạch. Chia theo lưới chín ô, đứng trong nhà nhìn ra cửa, ta có:
| Hàng | Bên trái | Giữa | Bên phải |
|---|---|---|---|
| Hàng trước (giáp mặt tiền) | Đông: Ngũ quỷ | Đông Nam: Họa hại | Nam: Tuyệt mệnh |
| Hàng giữa | Đông Bắc: Thiên y | Trung cung | Tây Nam: Diên niên |
| Hàng sau (cuối nhà) | Bắc: Lục sát | Tây Bắc: Phục vị | Tây: Sinh khí |
Mỗi ô trong ví dụ rộng chừng 1,7 mét và sâu 6 mét. Ba cung tốt ngoài Phục vị nằm ở nửa sau và hai bên hông giữa nhà; hàng trước, nơi có cửa chính, gồm toàn cung xấu theo bản đồ của nhà. Điều này không có gì lạ: với Càn trạch, cung đối diện toạ là Đông Nam, quan hệ Càn – Tốn là Họa hại.
Đọc bản đồ: cửa, bếp và phòng ngủ đang ở đâu
Với nhà ống, cửa chính hầu như luôn nằm giữa mặt tiền. Ở ví dụ trên, cửa rơi vào cung Đông Nam, tức Họa hại theo bản đồ của nhà. Có người sẽ nghĩ đến chuyện dịch cửa sang một bên cho rơi vào cung khác, nhưng với nhà sâu 18 mét và rộng 5 mét, nếu chia theo tia 45 độ từ tâm, cả bức tường mặt tiền nằm gọn trong một cung: góc nhìn từ tâm ra hai mép mặt tiền chỉ lệch khoảng 15 độ so với trục nhà, chưa tới mép cung 22,5 độ. Dịch cửa không đổi được cung. Đây là giới hạn hình học của nhà ống, không phải lỗi của chủ nhà.
Bếp của nhà ống thường ở cuối nhà. Hàng sau có Lục sát (bên trái), Phục vị (giữa) và Sinh khí (bên phải). Theo lối "toạ hung hướng cát", người theo bát trạch sẽ đặt thân bếp ở phía Lục sát, tức góc sau bên trái, và xoay hướng bếp về một hướng tốt của người nấu. Phía Sinh khí bên phải hợp làm phòng ăn hoặc phòng sinh hoạt chung.
Phòng ngủ chính trên tầng hai: nếu mặt bằng tầng hai có một phòng phía sau và một phòng phía trước, phòng phía sau gồm các cung Phục vị, Sinh khí, Lục sát; phòng phía trước gồm các cung xấu. Người theo bát trạch thường chọn phòng phía sau cho vợ chồng chủ nhà và đặt giường ở góc sau bên phải, thuộc cung Tây, tức Sinh khí của nhà; còn hướng đầu giường thì tính riêng theo cung phi của người ngủ, như phần đối chiếu bên dưới. Lý do thực tế đi kèm: phòng phía sau tránh tiếng ồn đường phố tốt hơn, và với nhà ống có giếng trời ở giữa, phòng sau thường có cửa sổ nhìn ra khoảng thoáng phía hậu.
Nhà vệ sinh và cầu thang: hàng trước bên phải là Tuyệt mệnh, hàng trước bên trái là Ngũ quỷ. Cầu thang, nhà vệ sinh tầng trệt hay chỗ để xe đặt ở hai góc này là khớp với gợi ý dùng cung xấu cho không gian phụ.
Còn trung cung, ô chính giữa nhà, không mang du niên nào. Nhiều người theo bát trạch khuyên giữ trung cung thoáng, không đặt nhà vệ sinh hay bếp ở đây. Với nhà ống, trung cung thường là chỗ đặt cầu thang hoặc giếng trời; nếu là giếng trời thì vừa khớp lời khuyên vừa có lợi thật về ánh sáng và thông gió cho phần giữa nhà vốn tối nhất.
Đối chiếu với cung phi của chủ nhà
Chủ nhà cùng nhóm Tây tứ. Ví dụ giả định chủ nhà cung Càn: bốn hướng tốt của người trùng bốn cung tốt của nhà, tên du niên cũng trùng. Bản đồ của nhà dùng luôn cho người. Đầu giường về Tây (Sinh khí) hoặc Tây Nam (Diên niên), bàn làm việc nhìn về Tây hoặc Đông Bắc đều được.
Chủ nhà cùng nhóm nhưng khác cung. Ví dụ giả định chủ nhà cung Khôn: bốn hướng tốt vẫn là Tây Bắc, Tây Nam, Đông Bắc, Tây, nhưng tên du niên đổi chỗ (với cung Khôn, Đông Bắc là Sinh khí, Tây là Thiên y). Khi chọn hướng giường, bàn, dùng bảng của người; khi đọc cung của nhà, dùng bảng của nhà.
Chủ nhà khác nhóm. Ví dụ giả định chủ nhà cung Khảm (Đông tứ): các cung tốt của nhà lại là hướng xấu của người. Cách xử lý của sách là giữ giường, bàn, hướng bếp theo bốn hướng tốt của người (Bắc, Nam, Đông, Đông Nam), dù phòng nằm ở cung nào của nhà. Bài về nhà và người khác nhóm trong danh mục này bàn kỹ.
Bản đồ không thay cho điều kiện thực tế. Đến bước này, hãy đặt bản đồ du niên cạnh các ghi chú về nắng, gió, tiếng ồn, kết cấu. Chỗ nào hai bên cùng ủng hộ thì làm, chỗ nào vênh thì ưu tiên điều kiện thực tế.
Chia theo tia 45 độ hay lưới chín ô: ảnh hưởng gì đến ví dụ
Ví dụ trên dùng lưới chín ô cho dễ hình dung. Nếu chia theo tia 45 độ từ tâm, nhà ống sẽ bị chia thành những hình nêm dài: cung trước và cung sau là hai hình nêm chạy dọc trục nhà, chiếm phần lớn diện tích gần cửa và gần tường hậu; các cung hai bên chỉ là những dải hẹp sát tường hông. Với nhà rộng 5 mét, có những chỗ một chiếc giường đã nằm vắt qua hai cung.
Không có cách chia nào được mọi trường phái công nhận là duy nhất đúng. Lưới chín ô dễ làm, khớp với bản vẽ hình chữ nhật; tia 45 độ trung thành hơn với ý niệm phương vị từ tâm. Người làm nghề thường dùng tia cho nhà gần vuông và cân nhắc lưới cho nhà dài hẹp.
Điều quan trọng là nhất quán. Chọn một cách cho cả nhà, ghi rõ trên bản đồ. Khi nghe tư vấn, hỏi người tư vấn dùng cách nào. Hai người dùng hai cách nhìn cùng một nhà ống dễ nói ngược nhau về một góc phòng, và cả hai đều đúng theo quy ước của mình.
Khi bản đồ cho kết quả khó chịu
Rất thường gặp: bản đồ cho thấy cửa chính ở cung xấu, phòng ngủ đẹp nhất ở cung xấu, còn cung tốt lại là nhà vệ sinh có sẵn. Phản ứng đầu tiên của nhiều người là lo lắng, rồi nghĩ đến chuyện sửa lớn. Trước khi làm gì, hãy nhớ rằng mọi ngôi nhà đều có đủ bốn cung xấu, và nhà ống thì gần như không chọn được vị trí cửa.
Những việc làm được với chi phí thấp thường là: xoay giường và bàn theo hướng tốt của người dùng, đổi phòng ngủ giữa các thành viên nếu không ảnh hưởng sinh hoạt, đặt đồ đạc ít dùng vào cung xấu. Những việc đòi hỏi đục phá, đổi cửa, chuyển nhà vệ sinh nên để dành cho lúc cải tạo lớn có kế hoạch, có thiết kế và đúng quy định xây dựng.
Bản đồ du niên là công cụ để nhìn, không phải bản án cho ngôi nhà. Mọi đánh giá tốt xấu ở trên là quan niệm của trường phái bát trạch, mức tin tuỳ mỗi người.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi tầng có cần vẽ một bản đồ du niên riêng không?
Nên vẽ riêng vì mặt bằng mỗi tầng khác nhau, tâm tầng có thể lệch. Hướng nhà và quẻ toạ dùng chung, nên tám du niên vẫn giữ nguyên phương, chỉ khác phòng nào nằm ở cung nào.
Nhà ống có cửa chính ở cung xấu thì phải làm sao?
Với nhà ống sâu, cả mặt tiền thường nằm trong một cung nên không dịch cửa được. Người theo bát trạch sẽ bù bằng cách đặt phòng ngủ, bếp, bàn làm việc theo hướng tốt. Không cần đổi hướng nhà hay đục phá chỉ vì điều này.
Bản vẽ không có hướng Bắc thì đo ở đâu?
Bạn đo hướng mặt tiền ngoài thực địa bằng la bàn hoặc điện thoại, rồi tự kẻ mũi tên Bắc lên bản vẽ theo số độ đó. Đừng mặc định phía trên tờ giấy là Bắc, vì phần lớn bản vẽ được đặt theo mặt tiền chứ không theo phương Bắc.
Ban công, sân trước có tính vào mặt bằng khi tìm tâm không?
Phần lớn người làm nghề không tính ban công đua ra, sân trước, sân sau không có mái; chỉ tính phần nhà có mái và tường bao. Một số người tính cả phần có mái che liền khối. Hãy chọn một quy ước và áp dụng cho mọi tầng.
Bản đồ du niên khác bản đồ cửu cung ở chỗ nào?
Cùng dùng tám cung quanh tâm, nhưng cửu cung gắn với quẻ và số Lạc thư cố định theo phương, còn bản đồ du niên gắn thêm tám tên cát hung tính từ quẻ toạ của từng nhà. Hai nhà khác hướng có cùng bản đồ cửu cung nhưng khác bản đồ du niên.
Có cần thuê người vẽ bản đồ du niên không?
Không bắt buộc. Nếu có bản vẽ và đo hướng cẩn thận, bạn tự làm được trong một buổi. Nếu muốn hỏi thêm, hãy mang bản đồ đã vẽ để người tư vấn chỉ ra chỗ khác biệt theo phương pháp của họ.