Gạch bông gió là loại gạch có lỗ thủng xuyên qua theo hoa văn, xếp thành tường thì gió và ánh sáng đi qua được còn nắng gắt, mưa tạt và ánh nhìn từ ngoài bị chặn bớt. Loại gạch này gắn với kiến trúc nhiệt đới ở nhiều nước, và ở Việt Nam có mặt nhiều trong nhà phố, chung cư cũ từ giữa thế kỷ trước, sau đó trở lại trong nhiều ngôi nhà mới.
Với nhà xanh, gạch bông gió là cách rẻ và bền để vừa thông gió vừa che nắng mà không cần máy móc. Với phong thủy, bức tường thủng gợi ra vài câu hỏi: khí có bị tán, nhà có bị "lộ" không. Bài này nói về công năng trước, chỗ nên và không nên dùng, rồi đến các quan niệm, ghi rõ phần nào là quan niệm để bạn tự cân.
Gạch bông gió làm mát nhà bằng cách nào
Một bức tường gạch bông gió có hai việc chính. Việc thứ nhất là cho không khí đi qua. Ở cầu thang, giếng trời, hành lang, nơi cần gió lưu thông liên tục, một mảng tường thoáng thay cho cửa sổ giúp gió vào và hơi nóng thoát ra cả ngày lẫn đêm, kể cả khi gia đình vắng nhà, mà không lo trộm leo qua như một ô cửa mở.
Việc thứ hai là lọc nắng. Gạch có độ dày, nên khi nắng chiếu xiên, phần lớn tia nắng đập vào thành lỗ chứ không đi thẳng vào nhà. Kết quả là ánh sáng vào nhà là ánh sáng tán, dịu, in thành những mảng bóng hoa văn trên sàn, còn phần nhiệt trực tiếp giảm hẳn so với một ô kính cùng kích thước.
Gạch bông gió cũng giữ riêng tư khá tốt. Nhìn từ ngoài đường vào, nhất là khi bên trong tối hơn bên ngoài, người đi đường thấy rất ít. Ngược lại, người trong nhà vẫn nhìn ra được. Đây là lý do nhiều nhà phố dùng mảng gạch này ở mặt tiền tầng trên, nơi muốn thoáng mà không muốn phơi cả sinh hoạt ra phố.
Chỗ hợp và chỗ không hợp cho tường gạch bông gió
Gạch bông gió không phải dùng đâu cũng tốt. Bảng dưới gợi ý theo công năng từng khu:
| Vị trí | Mức hợp | Lý do | Điều cần thêm |
|---|---|---|---|
| Tường cầu thang | Rất hợp | Cầu thang như ống khói, cần lỗ gió vào và thoát | Mái che phía trên chống mưa hắt vào bậc |
| Thành giếng trời | Hợp | Đưa gió và sáng vào các phòng quanh giếng | Kiểm mưa tạt vào phòng, có lớp kính trượt phía trong nếu cần |
| Mặt tiền tầng trên, lô gia | Hợp | Che nắng, giữ riêng tư, mặt nhà có bản sắc | Kiểm quy chế kiến trúc mặt phố nếu có |
| Tường rào | Hợp | Thoáng, nhìn được ra ngoài, ít cản gió vào sân | Chiều cao, móng đủ chắc để không đổ |
| Khu giặt phơi, kho | Rất hợp | Cần thông gió liên tục, không cần kín | Lưới chắn côn trùng nếu gần bếp |
| Phòng ngủ | Hạn chế | Không đóng kín được khi lạnh, bụi, ồn, muỗi | Nếu dùng thì có cửa kính phía trong |
| Phòng có điều hoà | Không hợp | Hơi lạnh thoát ra liên tục | Dùng ở khu không bật máy |
Nguyên tắc chung: gạch bông gió hợp với không gian chuyển tiếp, khu phụ và lớp vỏ ngoài. Phòng cần đóng kín lúc này lúc khác thì nên có thêm một lớp cửa phía trong.
Bức tường thủng và chữ "khí" trong phong thủy
Quan niệm khí tán. Một số người theo phong thủy cho rằng tường có quá nhiều lỗ hở khiến khí trong nhà không tụ, nhất là ở phía trước nhà hoặc quanh phòng khách. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Lý giải thực tế gần nhất là cảm giác: phòng nhiều lỗ hở thì gió lùa, khó giữ ấm mùa đông, khó yên tĩnh.
Gió qua gạch là gió đã được làm dịu. Phong thủy kiêng gió thốc thẳng, gió lùa mạnh. Gió đi qua tường gạch bông gió bị chia nhỏ qua nhiều lỗ, chậm và tán hơn so với gió qua một ô cửa mở toang. Theo cách hiểu đó, tường thoáng có thể coi là một cách "tàng phong": giữ gió ở mức vừa.
Lỗ thoáng phía sau và chỗ tựa. Tường sau giường, sau sofa, sau bàn thờ thường được khuyên là tường đặc. Vì vậy nên tránh đặt mảng gạch bông gió ngay sau những vị trí đó. Ở cầu thang, kho, giặt phơi thì ít ai bàn.
Hoa văn của viên gạch. Có người chọn hoa văn tròn, vuông, sóng nước theo ngũ hành hoặc theo ý nghĩa may mắn. Việc chọn hoa văn là thẩm mỹ và ý thích của gia đình. Về công năng, lỗ càng sâu và hướng nghiêng càng chặn nắng tốt, còn hình dáng cụ thể ít quan trọng hơn.
Chọn và xây tường gạch bông gió cho bền
Gạch bông gió có loại xi măng, loại gốm nung, loại đất nung tráng men. Vài bước giúp mảng tường bền và an toàn:
- Chọn chất liệu theo vị trí: mặt ngoài chịu nắng mưa nên dùng gạch nung hoặc xi măng chất lượng tốt, ít rêu; trong nhà có thể chọn loại men cho dễ lau.
- Kiểm kích thước lỗ: lỗ quá to thì không lọc được nắng và không an toàn cho trẻ nhỏ thò tay chân, lỗ quá nhỏ thì gió yếu.
- Thiết kế khung và giằng: mảng tường gạch bông gió cao và rộng cần có khung bê tông hoặc thép bao quanh, có thép giằng ngang theo từng mấy hàng gạch, vì gạch lỗ chịu lực kém gạch đặc.
- Tính mưa hắt: ở mặt hứng mưa, phía trong nên có rãnh thoát nước hoặc sàn dốc nhẹ ra ngoài.
- Chặn côn trùng và chim: dùng lưới mịn ở mặt trong nếu là khu bếp, kho thực phẩm.
- Tính lau chùi: mảng tường ở trên cao cần có lối tiếp cận để vệ sinh bụi, mạng nhện theo định kỳ.
Mảng gạch bông gió đổ sập thường do thiếu khung, thiếu giằng chứ không phải do gạch kém. Đừng để thợ xây một mảng cao hàng mét mà chỉ dựa vào vữa.
Gạch bông gió ở mặt tiền nhà phố hướng Tây
Mặt tiền hướng Tây là chỗ gạch bông gió phát huy rõ nhất. Một lớp tường thoáng đặt trước lô gia hoặc trước khối cầu thang, cách lớp cửa kính phía trong một khoảng, sẽ hứng phần lớn nắng chiều, để lớp kính phía trong nằm trong bóng râm. Khoảng giữa hai lớp trở thành vùng đệm có gió đi qua.
Mặt nhà kiểu này còn làm tiếng ồn từ phố giảm đi một chút, vì âm thanh bị phản xạ nhiều lần qua các lỗ, dù không bằng một bức tường kín. Bụi đường cũng bám vào gạch trước khi vào nhà, nên mặt gạch sẽ bẩn và cần lau định kỳ, nhưng sàn nhà phía trong đỡ bụi hơn.
Ở góc nhìn phong thủy, mặt tiền được ví như "bộ mặt" của nhà. Có người ngại mặt tiền kín đặc trông như "bịt mặt", có người ngại mặt tiền toàn kính trông "trống trải". Mảng gạch thoáng là lựa chọn ở giữa: nhìn từ ngoài thấy nhà có lớp che nhưng không đóng, nhìn từ trong vẫn thấy phố. Đây là cảm nhận thẩm mỹ, mức đồng ý tuỳ mỗi người.
Những lỗi hay gặp với gạch bông gió
Gạch bông gió dễ dùng nhưng cũng dễ dùng sai. Những lỗi dưới đây thường khiến gia chủ thất vọng sau một hai mùa:
- Dùng cho phòng ngủ có điều hoà, sau đó phải dán kính hoặc bịt lại.
- Xây mảng lớn không có khung, sau vài năm tường nghiêng, nứt.
- Đặt ở phía hứng mưa mà không có rãnh thoát, nước tạt vào sàn hành lang, rêu mọc.
- Chọn gạch lỗ quá to ở lan can, trẻ nhỏ có thể trèo hoặc thò đầu qua.
- Quên tính chuyện vệ sinh, mảng gạch trên cao bám bụi đen sau một năm.
- Dùng gạch màu đậm ở mặt Tây, gạch nóng lên và toả nhiệt vào khoảng giữa.
Hầu hết lỗi đều có thể tránh nếu xác định rõ mảng tường đó để làm gì: thông gió, che nắng hay trang trí. Một viên gạch không thể làm tốt mọi việc cùng lúc.
Một chút lịch sử gạch bông gió ở Việt Nam
Tường gạch thoáng xuất hiện ở nhiều nền kiến trúc vùng nóng từ rất lâu, dưới dạng chấn song gỗ, phên tre, ô gạch xếp chéo. Loại gạch đúc sẵn có hoa văn lỗ thủng, mà tiếng Anh thường gọi là breeze block, được dùng rộng rãi trong kiến trúc hiện đại vùng nhiệt đới khoảng giữa thế kỷ hai mươi, khi các kiến trúc sư tìm cách làm nhà mát không cần máy.
Ở nước ta, gạch bông gió quen mắt trong nhiều ngôi nhà phố, trường học, chung cư xây vào những thập niên giữa thế kỷ trước ở các đô thị lớn, cả miền Nam lẫn miền Bắc. Những mảng tường thoáng ở cầu thang chung cư cũ, ở hành lang trường học là hình ảnh nhiều người lớn tuổi còn nhớ. Sau một thời gian bị thay bằng kính và nhôm, gạch bông gió trở lại trong các ngôi nhà mới theo hướng kiến trúc nhiệt đới.
Điều đáng học từ lớp nhà cũ không phải hoa văn, mà là cách họ đặt gạch: luôn ở chỗ cần gió đi qua liên tục, luôn có mái đua hoặc ô văng phía trên chắn mưa, và gần như không bao giờ dùng cho phòng cần đóng kín.
Ví dụ giả định: khối cầu thang nhà ống ở Hải Phòng
Ví dụ giả định: một nhà ống bốn tầng ở Hải Phòng có cầu thang nằm sát mặt tiền hướng Tây Nam. Thiết kế ban đầu dùng ô kính lớn cho cầu thang để mặt nhà sáng, nhưng mùa hè khối cầu thang nóng hầm, hơi nóng lan sang phòng ngủ tầng hai và tầng ba.
Khi sửa, gia đình thay phần lớn mảng kính bằng tường gạch bông gió màu sáng có khung bê tông bao quanh, giữ một dải kính hẹp ở tầm mắt để vẫn nhìn ra phố. Trên đỉnh cầu thang mở thêm cửa thoát gió dưới mái. Mùa đông, khi gió Đông Bắc lạnh, gia đình kéo một tấm rèm dày phía trong ở chiếu nghỉ tầng hai để giảm gió lùa xuống phòng khách.
Kết quả là cầu thang hết nóng hầm và trở thành ống hút gió cho cả nhà vào mùa hè. Bà nội trong nhà lúc đầu lo mặt tiền "thủng" thì tán khí, nhưng cửa chính tầng trệt vẫn là cửa đặc, nên gia đình thấy yên tâm. Ví dụ này cho thấy việc chọn đúng chỗ dùng gạch quan trọng hơn bản thân viên gạch.
Câu hỏi thường gặp
Gạch bông gió có làm nhà bị bụi hơn không?
Mảng tường thoáng cho gió vào thì cũng cho bụi vào, nhất là nhà mặt đường lớn. Gạch giữ lại một phần bụi trên bề mặt, nhưng khu phía sau vẫn cần lau dọn. Với phòng cần sạch như phòng ngủ, nên có thêm cửa kính phía trong.
Theo phong thủy, tường gạch bông gió trước nhà có bị tán khí không?
Một số người cho rằng mặt trước quá nhiều lỗ hở thì khí không tụ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Nếu gia đình lo ngại, có thể giữ cửa chính là cửa đặc, dùng gạch thoáng ở tầng trên hoặc hai bên thay vì ngay lối vào.
Mưa có tạt qua gạch bông gió không?
Có, nhất là mưa kèm gió mạnh. Lượng nước tạt vào phụ thuộc độ sâu và hình dáng lỗ. Ở mặt hứng mưa nên có sàn dốc và rãnh thoát phía trong, hoặc mái đua phía trên mảng gạch.
Tường gạch bông gió có an toàn chống trộm không?
Mảng gạch có khung và giằng chắc thì khó phá hơn nhiều so với cửa sổ khung nhôm. Tuy vậy, nếu gạch mỏng, giòn hoặc thiếu khung, người có dụng cụ vẫn phá được. Đừng coi gạch bông gió là lớp an ninh chính.
Gạch bông gió nên chọn màu gì?
Ở mặt ngoài hứng nắng, màu sáng giúp gạch ít nóng hơn. Bên trong nhà thì chọn theo thẩm mỹ. Nếu gia đình muốn chọn màu theo ngũ hành, có thể dùng màu đó ở mảng ít nắng, còn mảng hứng nắng ưu tiên màu sáng.