Tọa hung hướng cát là nguyên tắc đặt bếp của phái Bát trạch: thân bếp (tọa) đặt ở một trong bốn cung được coi là xấu của ngôi nhà, còn mặt bếp (hướng) quay về một trong bốn hướng được coi là tốt. Người xưa giải thích rằng lửa bếp "đè" được cái xấu ở chỗ nó nằm, còn hướng bếp mở về phía tốt để đón cái tốt vào bữa ăn của gia đình.
Câu này được nhắc rất nhiều nhưng ít khi được áp đúng, vì người hỏi thường không phân biệt tọa với hướng, không biết tính theo nhà hay theo người, và không rõ bếp gas, bếp từ thì "mặt bếp" là mặt nào. Bài dưới đây đi từng chỗ một, có bảng tra cho tám kiểu nhà và một ví dụ giả định để bạn tự làm trên mặt bằng nhà mình. Đây là quan niệm của một trường phái phong thủy, mức tin tuỳ mỗi người; phần an toàn và thông gió của bếp thì không phải quan niệm.
Nghĩa của bốn chữ và chỗ người ta hay đọc nhầm
"Tọa" là ngồi, chỉ chỗ một vật đặt thân, tựa lưng. "Hướng" là phía vật ấy quay mặt ra. "Hung" và "cát" là xấu và tốt theo quy ước của Bát trạch, ứng với tám sao du niên: bốn sao tốt là Sinh khí, Thiên y, Diên niên, Phục vị; bốn sao xấu là Tuyệt mệnh, Ngũ quỷ, Lục sát, Họa hại. Ghép lại, "tọa hung hướng cát" là thân bếp ngồi ở chỗ xấu, mặt bếp nhìn về chỗ tốt.
Chỗ đọc nhầm thứ nhất là hiểu ngược thành "đặt bếp ở chỗ tốt cho may". Theo sách, cung tốt nên dành cho cửa, phòng ngủ chủ nhà, phòng thờ, nơi người ở lâu; bếp là nơi có lửa, khói, rác, dao thớt, nên được xếp vào chỗ xấu. Đặt bếp vào cung Sinh khí bị coi là "lấy lửa đốt mất cái tốt".
Chỗ đọc nhầm thứ hai là gộp tọa và hướng làm một. Thực ra đây là hai phép xét riêng: một phép xét vị trí trên mặt bằng (bếp nằm ở cung nào tính từ tâm nhà), một phép xét phương mà mặt bếp quay ra. Một chiếc bếp có thể đúng phép này mà sai phép kia.
Chỗ đọc nhầm thứ ba là coi đây là luật chung của mọi trường phái. Huyền không phi tinh, Tam hợp và các phái khác có cách xét bếp riêng, không dùng câu này. Khi hai người khuyên hai kiểu khác nhau, rất có thể họ đang theo hai phái khác nhau chứ không ai "sai".
Vì sao người xưa đặt bếp vào chỗ xấu
Lý giải theo sách: lửa trấn cái xấu. Bát trạch coi bếp là nơi có hỏa khí mạnh. Đặt nó lên cung hung được hiểu như dùng lửa để chế ngự, làm yếu cái xấu của phương ấy. Đây là lập luận biểu tượng, không đo đếm được, và cũng là phần người đọc hôm nay nên coi là quan niệm.
Lý giải theo cách chia nhà: phương tốt dành cho người. Một ngôi nhà chỉ có bốn cung tốt. Nếu cửa chính, phòng chủ, bàn thờ đã chiếm chỗ tốt, thì bếp, nhà vệ sinh, kho tự nhiên rơi vào phần còn lại. Câu "tọa hung" vì thế cũng là cách xếp thứ tự ưu tiên: chỗ người nghỉ ngơi lâu được chọn trước, chỗ làm việc nóng và bẩn được xếp sau.
Lý giải theo đời sống nhà xưa. Bếp củi, bếp rơm sinh nhiều khói và tro, nguy cơ cháy cao với mái tranh. Đẩy bếp ra một góc khuất, xa gian thờ và chỗ ngủ, vừa sạch vừa an toàn. Nhiều nguyên tắc phong thủy về bếp bắt nguồn từ kinh nghiệm chống cháy, chống khói như vậy.
Lý giải theo tâm lý. Người nấu đứng quay mặt vào bếp, quay lưng ra phía sau. Khi mặt bếp mở về phía rộng rãi, sáng sủa của căn bếp, người nấu đứng ở chỗ thoáng, có lối thoát nếu có sự cố. Điều này trùng hợp với cách bố trí một căn bếp dễ dùng, dù sách không diễn đạt theo lối ấy.
Bảng tra: bốn cung hung và bốn hướng cát của tám kiểu nhà
Bảng dưới lấy theo hướng tọa của ngôi nhà (phía lưng nhà, ngược với mặt tiền), theo bảng du niên phổ biến trong các tài liệu Bát trạch. Cột giữa là chỗ sách gợi ý đặt thân bếp; cột cuối là các hướng sách gợi ý cho mặt bếp quay về, nếu tính theo nhà.
| Nhà tọa (trạch) | Bốn cung hung để đặt thân bếp | Bốn hướng cát cho mặt bếp |
|---|---|---|
| Tọa Bắc (Khảm) | Tây, Tây Bắc, Đông Bắc, Tây Nam | Đông Nam, Đông, Nam, Bắc |
| Tọa Nam (Ly) | Đông Bắc, Tây Nam, Tây, Tây Bắc | Đông, Đông Nam, Bắc, Nam |
| Tọa Đông (Chấn) | Tây Nam, Đông Bắc, Tây Bắc, Tây | Nam, Bắc, Đông Nam, Đông |
| Tọa Đông Nam (Tốn) | Tây Bắc, Tây, Tây Nam, Đông Bắc | Bắc, Nam, Đông, Đông Nam |
| Tọa Tây Bắc (Càn) | Đông Nam, Bắc, Đông, Nam | Tây, Đông Bắc, Tây Nam, Tây Bắc |
| Tọa Tây Nam (Khôn) | Đông, Nam, Đông Nam, Bắc | Đông Bắc, Tây, Tây Bắc, Tây Nam |
| Tọa Đông Bắc (Cấn) | Nam, Đông, Bắc, Đông Nam | Tây Nam, Tây Bắc, Tây, Đông Bắc |
| Tọa Tây (Đoài) | Bắc, Đông Nam, Nam, Đông | Tây Bắc, Tây Nam, Đông Bắc, Tây |
Cột giữa xếp theo thứ tự Họa hại, Lục sát, Ngũ quỷ, Tuyệt mệnh; cột cuối theo thứ tự Sinh khí, Thiên y, Diên niên, Phục vị. Các tài liệu không thống nhất cung hung nào "hợp" bếp nhất, nên bảng chỉ liệt kê, không xếp hạng.
Bạn sẽ thấy một điều thú vị: bếp đặt sát bức tường ở một cung hung thì mặt bếp tự nhiên quay vào lòng nhà, và phương ấy rất thường rơi vào nhóm cát. Đó là lý do câu "tọa hung hướng cát" làm được trên thực tế ở nhiều nhà mà không cần bố trí gượng ép.
"Mặt bếp" là mặt nào: bếp củi, bếp gas, bếp từ
Phần "tọa" ít tranh cãi vì chỉ cần biết bếp nằm ở đâu. Phần "hướng" thì gây tranh luận nhiều nhất, vì hình dạng chiếc bếp đã thay đổi hẳn qua các thời.
| Loại bếp | Cách lấy hướng hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bếp củi, bếp lò đất | Hướng cửa lò, chỗ đưa củi vào | Cách lấy gốc trong sách; người nấu ngồi trước cửa lò |
| Bếp than tổ ong, bếp dầu | Hướng cửa gió, chỗ chỉnh lửa | Suy từ cửa lò, ít tài liệu bàn riêng |
| Bếp gas | Phổ biến: mặt trước có núm vặn, tức hướng lưng người nấu | Một số người lấy hướng ống dẫn gas đi vào, cách này ít gặp hơn |
| Bếp từ, bếp hồng ngoại | Phổ biến: mặt trước có bảng điều khiển, tức hướng lưng người nấu | Có ý kiến cho rằng bếp không lửa thì nhẹ phần "hướng", chỉ cần xét vị trí |
| Bếp âm trong đảo bếp | Theo phía người đứng nấu, lấy hướng lưng người nấu | Đảo không có tường tựa nên phần tọa thường được bàn thêm |
Cách lấy theo lưng người nấu phổ biến nhất ở Việt Nam hiện nay vì nó thống nhất: người đứng trước bếp, mặt nhìn vào tường, thì hướng bếp là hướng sau lưng người ấy. Có tài liệu lấy theo mặt người nấu, kết quả ngược hẳn. Khi đọc một lời khuyên, bạn nên hỏi người khuyên lấy theo cách nào trước khi làm theo.
Các bước áp tọa hung hướng cát lên mặt bằng nhà mình
Ví dụ giả định dưới đây là một nhà phố tọa Bắc hướng Nam, chủ nhà muốn kiểm vị trí bếp sắp làm. Bạn làm tương tự với nhà mình, chỉ cần bản vẽ mặt bằng và một chiếc la bàn hoặc điện thoại có la bàn.
- Đo hướng nhà ở mặt tiền, đứng trong nhà nhìn ra, tránh xa cổng sắt, xe máy, tủ điện. Nhà trong ví dụ đo được hướng Nam, tức tọa Bắc, thuộc Khảm trạch.
- Tìm tâm nhà trên bản vẽ bằng cách kẻ hai đường chéo của hình chữ nhật bao ngoài. Với nhà phố dài, tâm thường rơi ở khoảng giữa chiều sâu.
- Từ tâm nhà, chia mặt bằng thành tám phần theo tám phương. Mỗi phần rộng 45 độ; hai phương Bắc, Nam là hai phần nằm dọc trục nhà.
- Tra bảng: nhà tọa Bắc có bốn cung hung là Tây, Tây Bắc, Đông Bắc, Tây Nam. Trong ví dụ, vùng phía sau bên trái (nhìn từ cửa vào) rơi vào Tây Bắc, đây là chỗ đặt bếp hợp sách.
- Đặt bếp sát bức tường phía Tây Bắc, mặt bếp quay vào trong. Đo lại: lưng người nấu quay về khoảng Đông Nam, thuộc Sinh khí của nhà. Tọa hung và hướng cát đều thoả.
- Kiểm phần công năng: có cửa sổ hoặc ống hút mùi ra ngoài, bếp cách chậu rửa một khoảng sơ chế, không đặt dưới dầm lớn, không sát cửa phòng ngủ. Nếu phần này không đạt, ưu tiên sửa phần này trước.
Nếu nhà bạn tính hướng theo cung phi của chủ nhà thay vì theo nhà, các bước giống hệt, chỉ thay bảng tra bằng bốn hướng tốt và bốn hướng xấu của chủ nhà.
Tính theo nhà hay theo người, và khi vợ chồng khác nhóm
Sách Bát trạch minh kính, một sách Bát trạch phổ biến từ thời Thanh, xét du niên chủ yếu theo ngôi nhà, tức theo hướng tọa. Ở Việt Nam, lối xem phổ thông hay lấy cung phi của chủ nhà làm chuẩn: bếp đặt ở hướng xấu của chủ, mặt bếp quay về hướng tốt của chủ. Hai lối cho kết quả trùng nhau khi nhà và chủ cùng nhóm (cùng Đông tứ hoặc cùng Tây tứ), và lệch nhau khi khác nhóm.
Khi vợ chồng khác nhóm, nhiều gia đình lấy theo người trụ cột hoặc người nấu chính. Lập luận của cách lấy theo người nấu là người ấy đứng trước bếp mỗi ngày; lập luận của cách lấy theo chủ hộ là bếp nuôi cả nhà. Không có câu trả lời đúng tuyệt đối, đây là lựa chọn quy ước của từng gia đình.
Một lối dung hoà thường gặp là đặt tọa bếp theo cung hung của nhà (vì vị trí khó đổi), còn hướng mặt bếp thì xoay cho hợp người nấu chính (vì mặt bếp còn có thể chỉnh khi làm tủ). Nếu cả hai cùng không thoả, nhiều người theo Bát trạch chấp nhận chỉ đạt một nửa, vì giữ cho căn bếp dễ dùng quan trọng hơn ép cho đủ chữ.
Cách tính cung phi, bảng hướng hợp tuổi từng người thuộc phần mệnh và cung phi, có chuyên mục riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng bạn phải chọn một chuẩn rồi theo nhất quán, không trộn chuẩn này cho tọa, chuẩn kia cho hướng một cách tuỳ tiện.
Khi không làm được và những việc không cần làm
Bếp đã làm xong, không hợp cả tọa lẫn hướng. Thứ tự hợp lý là giữ nguyên nếu bếp dùng thuận, sạch, thoáng; khi nào thay tủ bếp hoặc sửa nhà thì tính lại. Theo chính quan niệm Bát trạch, xoay mặt bếp còn dễ hơn nhiều so với dời cả khối bếp sang cung khác.
Nhà chung cư, vị trí bếp cố định theo hộp kỹ thuật. Phần tọa gần như không đổi được. Nhiều người chỉ chỉnh phần hướng bằng cách chọn vị trí mặt bếp trên dãy tủ, hoặc chấp nhận như hiện trạng. Không tự ý dời đường ống gas, ống thoát khói khi chưa được ban quản lý toà nhà cho phép.
Không cần mua vật phẩm để "trấn" bếp. Tọa hung hướng cát là nguyên tắc bố cục, không phải nguyên tắc vật phẩm. Nếu muốn trang trí bếp, chọn món chịu nhiệt, dễ lau; có thể xem vật phẩm ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng đừng tin lời hứa đổi vận.
Không vì một ô trong bảng mà làm bếp khó dùng. Một chiếc bếp đặt "đúng sách" nhưng nằm sát cửa sổ gió lùa, xa chậu rửa, không có chỗ sơ chế thì vẫn là bếp dở. Mọi trường phái đều coi bếp sạch, lửa ổn định, người nấu thoải mái là điều kiện nền.
An toàn đứng trước quan niệm. Đường gas, ổ điện cho bếp từ, khoảng cách tới rèm và vật dễ cháy, máy hút mùi có ống thoát ra ngoài là những thứ có tiêu chuẩn kỹ thuật. Phong thủy không thay được các tiêu chuẩn ấy.
Câu hỏi thường gặp
Tọa hung hướng cát áp cho bếp từ có cần không?
Theo lối phổ thông, vẫn có thể áp: thân bếp xét theo vị trí trong nhà, mặt bếp xét theo phía có bảng điều khiển. Một số người cho rằng bếp từ không có ngọn lửa thì phần hướng nhẹ đi. Đây là quan niệm, bạn chọn cách nào thì theo nhất quán.
Đặt bếp vào cung Sinh khí thì có sao không?
Theo Bát trạch, đặt bếp vào cung tốt bị coi là phí cung tốt, vì cung ấy nên dành cho cửa, phòng ngủ hay bàn thờ. Đây là quan niệm của trường phái, không có bằng chứng đo đếm về ảnh hưởng thực tế. Nếu bếp đã ở đó và dùng tốt, nhiều người vẫn giữ nguyên.
Hướng bếp lấy theo lưng người nấu hay mặt người nấu?
Ở Việt Nam hiện nay cách phổ biến là lấy theo lưng người nấu, tức hướng mặt trước của bếp. Một số tài liệu lấy theo mặt người nấu, cho kết quả ngược lại. Trước khi làm theo lời khuyên nào, nên hỏi rõ người khuyên dùng quy ước nào.
Nhà tọa một hướng nhưng cửa chính mở mặt bên thì tra bảng theo gì?
Bát trạch lấy hướng tọa của cả khối nhà, thường là phía lưng đối với mặt tiền chính. Khi cửa mở mặt bên, nhiều người vẫn tra theo khối nhà; một số khác lấy theo cửa. Nếu không chắc, ghi rõ chuẩn đã chọn và theo nhất quán cho các phòng.
Cung hung nào trong bốn cung là tốt nhất để đặt bếp?
Các tài liệu không thống nhất. Có người ưu tiên Tuyệt mệnh hoặc Ngũ quỷ với lập luận "đè cái xấu nặng nhất", có người không phân biệt. Thực tế nên chọn cung hung nào cho căn bếp thoáng, gần cửa sau, gần đường thoát khói nhất.
Không làm được tọa hung hướng cát thì nhà có bị ảnh hưởng gì không?
Không có cơ sở để khẳng định điều xấu nào sẽ xảy ra. Đây là nguyên tắc của một trường phái, mức tin tuỳ mỗi người. Điều thực sự ảnh hưởng đến gia đình là bếp có an toàn, thông thoáng, sạch sẽ và tiện nấu hay không.