Mái là phần được coi trọng bậc nhất trong ngôi nhà Việt, cả trong tục lệ lẫn trong phong thủy: lễ cất nóc đánh dấu ngôi nhà thành hình, và các trường phái đều coi một mái kín, chắc là điều kiện để nhà "che chở" được người ở. Khi thay mái nhà cũ, nhiều gia đình chọn ngày như một việc lớn, có nhà làm lễ nhỏ như cất nóc. Về kỹ thuật, thay mái là dịp hiếm hoi để xử lý tận gốc chuyện dột và nóng, và cần kiểm xem kết cấu cũ có chịu được loại mái mới hay không.
Bài này nói về các kiểu thay mái hay gặp, quan niệm quanh nóc nhà, cách chọn thời điểm, và các lớp vật liệu chống nóng, chống thấm. Những nhận định theo phong thủy kèm lý do thực tế; mức tin tuỳ mỗi người. Bài không thay cho tư vấn của người có chuyên môn về kết cấu mái.
Nóc nhà trong tục lệ và phong thủy
Câu "nhà dột từ nóc" quen thuộc với người Việt: ý là cái hỏng bắt đầu từ trên xuống, người đứng đầu sai thì cả nhà sai. Câu nói ấy cho thấy mái nhà, đặc biệt là nóc, được dùng làm hình ảnh cho phần quan trọng nhất của một gia đình. Trong tục làm nhà, lễ cất nóc hay lễ thượng lương ở nhà gỗ là lúc đặt cây đòn nóc, nhiều nơi coi trọng không kém lễ động thổ.
Trong phong thủy, mái được nhắc tới theo vài cách. Hình dáng mái được gán với ngũ hành, như mái dốc nhọn thuộc Hỏa, mái bằng thuộc Thổ; phần này đã có bài riêng trong chủ đề ngũ hành của trang. Nước mưa từ mái chảy về đâu được xét trong thủy pháp. Còn ở phái Huyền không, theo cách giảng phổ biến, thay mái là một trong những thao tác khiến ngôi nhà được coi như bước vào một chu kỳ mới, nên người theo phái này xem rất kỹ thời điểm đổ hoặc lợp mái.
Bỏ qua các tầng lý thuyết, mọi cách nhìn đều gặp nhau ở một điểm: mái dột, mái thủng, mái xô lệch là điều không ai muốn. Quan niệm gọi đó là nhà không giữ được khí; đời sống gọi đó là tường ẩm, trần mốc, đồ đạc hỏng, điện chập.
Các kiểu thay mái hay gặp
Thay mái có nhiều mức, từ thay lớp lợp tới làm lại cả kết cấu. Mỗi mức có yêu cầu khác nhau:
| Kiểu thay | Việc chính | Điều cần kiểm | Tục lệ thường gặp |
|---|---|---|---|
| Thay ngói, giữ kèo gỗ | Dỡ ngói cũ, thay mè, lợp ngói mới | Kèo, xà có mối mọt, mục ở chân không | Nhiều nhà chọn ngày dỡ ngói, làm lễ trình |
| Thay mái tôn cũ | Tháo tôn, kiểm xà gồ, lợp tôn mới có lớp cách nhiệt | Xà gồ gỉ, liên kết chống gió bão | Thường chỉ chọn ngày thuận tiện |
| Thay tấm lợp fibro xi măng cũ | Tháo tấm lợp cũ, lợp vật liệu mới | Tấm cũ có thể chứa amiăng, cần tháo đúng cách | Như thay mái tôn |
| Đổ mái bê tông thay mái ngói | Phá mái cũ, đổ sàn mái bê tông, làm chống thấm, chống nóng | Tường và móng có chịu thêm tải không; giấy phép | Nhiều nhà coi ngày đổ mái như cất nóc |
| Làm thêm mái trên sân thượng | Dựng khung, lợp mái che phần sân thượng | Tải trọng, neo chống bão, quy định chiều cao | Ít khi làm lễ |
Mức càng sâu vào kết cấu thì yêu cầu kiểm tra càng cao. Thay ngói giữ kèo là việc thợ mái lành nghề làm được; đổ mái bê tông lên một ngôi nhà tường gạch cũ thì bắt buộc phải có người tính tải trọng, vì mái bê tông nặng hơn mái ngói nhiều lần.
Chọn thời điểm thay mái
Mùa khô là ưu tiên số một. Từ lúc dỡ mái cũ tới lúc mái mới kín nước là khoảng thời gian nhà hở đầu. Mưa lớn trong lúc này làm ướt trần, tường, đồ đạc; với nhà có trần gỗ hay sàn gỗ, thiệt hại rất khó khắc phục. Miền Bắc thường chọn cuối thu sang đông, miền Nam chọn mùa khô từ khoảng tháng mười hai tới tháng tư dương lịch, miền Trung tránh mùa mưa bão cuối năm.
Tránh mùa bão với mái nhẹ. Mái tôn, mái ngói mới lợp chưa neo xong mà gặp gió mạnh là có thể bị lật. Ở các tỉnh ven biển, nên hoàn tất và neo mái trước mùa bão.
Ngày theo tập quán. Nhiều gia đình chọn ngày bắt đầu dỡ mái và ngày lợp hoặc đổ mái mới theo lịch. Cách làm hợp lý là chọn một khoảng vài ngày được coi là thuận trong mùa khô, rồi để thời tiết thực tế quyết định ngày cụ thể.
Năm và phương. Người quan tâm chuyện phương năm sẽ xét thêm phần mái thay có nằm ở phương được kiêng động thổ trong năm hay không. Nội dung này thuộc chủ đề phong thủy theo năm của trang.
Các lớp chống nóng, chống dột nên làm khi đã thay mái
Thay mái là dịp làm lại từ đầu, nên tận dụng để xử lý những thứ mà sửa vá không làm được:
- Lớp cách nhiệt dưới tôn: tôn có lớp cách nhiệt liền hoặc lớp xốp, túi khí phản xạ nhiệt bên dưới giúp giảm nóng và giảm tiếng mưa rơi rõ rệt.
- Khoảng thông gió dưới mái: để không khí nóng thoát ra ở đỉnh mái hoặc đầu hồi, thay vì bị nhốt trong khoảng trống giữa mái và trần.
- Chống thấm mái bê tông: lớp chống thấm phải lên chân tường, quanh ống xuyên mái và cổ ống thoát; đây là chỗ hay hỏng nhất.
- Lớp chống nóng trên mái bê tông: gạch chống nóng, lớp mái tôn phụ phía trên, hoặc vườn trên mái có tính tải trọng.
- Máng xối và ống thoát: đủ lớn cho mưa lớn, có lưới chắn lá, thoát về phía đất nhà mình chứ không xả sang nhà bên.
- Diềm mái, úp nóc: làm kín chỗ giao giữa mái và tường, đỉnh mái, nơi gió hay thổi ngược nước mưa vào.
Theo quan niệm, mái che kín và mát giúp nhà giữ được sự êm ấm; theo thực tế, một mái tốt làm nhiệt độ tầng trên cùng dễ chịu hơn hẳn và giảm hư hỏng cho mọi thứ bên dưới. Chi phí cho các lớp này chỉ là một phần nhỏ của cả đợt thay mái nhưng quyết định phần lớn cảm giác sống trong nhà.
Tấm lợp cũ có thể chứa amiăng: tháo dỡ cho an toàn
Nhiều nhà cấp bốn, nhà kho, chuồng trại xây từ vài chục năm trước dùng tấm lợp fibro xi măng. Một phần tấm lợp loại này có thành phần amiăng. Bụi amiăng khi hít phải được các tổ chức y tế quốc tế coi là có hại cho phổi. Tấm lợp còn nguyên, không vỡ thì ít phát tán bụi; nguy cơ tăng lên khi đập vỡ, cưa, mài, khoan.
Khi thay mái loại này, nguyên tắc chung là tránh tạo bụi: làm ướt tấm lợp trước khi tháo, tháo nguyên tấm thay vì đập, không cưa cắt tại chỗ, người tháo đeo khẩu trang lọc bụi phù hợp, trẻ nhỏ và người già tránh xa khu vực. Tấm cũ nên được thu gom gọn, hỏi chính quyền địa phương về nơi tiếp nhận thay vì vứt ra bãi đất trống hoặc đem dùng lại làm vách chuồng.
Đây không phải chuyện phong thủy, nhưng là phần quan trọng của một đợt thay mái nhà cũ mà nhiều người không biết. Một mái nhà mới chỉ thật sự che chở cho gia đình khi quá trình làm nó không để lại bụi độc trong nhà.
Thay mái nhà gỗ, nhà ba gian ở quê
Nhà gỗ truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ hay nhà rường ở Huế có bộ khung kèo, xà, đòn nóc bằng gỗ, mái lợp ngói ta hoặc ngói mũi hài. Khi thay mái những ngôi nhà này, việc đầu tiên là đánh giá bộ khung: chân cột, đầu kèo, chỗ tiếp giáp với tường là nơi mối mọt và ẩm mục hay bắt đầu. Cấu kiện nào còn tốt thì giữ, cấu kiện hỏng thì thay bằng gỗ cùng loại hoặc tương đương, xử lý chống mối trước khi lắp.
Đòn nóc có ý nghĩa đặc biệt. Ở nhiều nhà, khi dựng, gia chủ làm lễ thượng lương và có nơi ghi niên đại lên đòn nóc. Khi thay mái, nhiều gia đình cố giữ nguyên cây đòn nóc cũ nếu còn chịu lực được, coi đó là phần nối ngôi nhà với các thế hệ đã dựng nó. Nếu buộc phải thay, có nhà giữ lại cây cũ như một kỷ vật.
Ngói cũ còn lành thường được tận dụng lợp lại, trộn với ngói mới cùng loại. Màu ngói cũ và mới chênh nhau một thời gian rồi sẽ đều dần. Theo quan niệm, giữ được dáng mái và chất liệu cũ là giữ được vẻ hài hoà của ngôi nhà với xóm làng; về thực tế, mái ngói ta có độ dốc và độ thoáng hợp với khí hậu nóng ẩm hơn nhiều vật liệu mới.
Trình tự một đợt thay mái
Gộp phần tập quán và phần kỹ thuật, một đợt thay mái thường đi như sau:
- Kiểm tra hiện trạng: mái dột ở đâu, kèo xà gồ có mục gỉ không, tường đỡ mái có nứt không.
- Chọn loại mái mới; nếu đổi sang mái nặng hơn như bê tông, cần người có chuyên môn kiểm kết cấu và hỏi về giấy phép.
- Chọn mùa khô, chuẩn bị bạt che; nếu theo tập quán, chọn ngày bắt đầu dỡ mái.
- Dời hoặc che kỹ bàn thờ và đồ đạc ở tầng trên cùng; làm lễ trình nếu gia đình có thói quen.
- Dỡ mái cũ, xử lý tấm lợp cũ đúng cách, thay thế kèo, xà gồ hỏng.
- Lợp hoặc đổ mái mới, làm các lớp chống nóng, chống thấm, máng xối.
- Thử nước nếu là mái bằng; kiểm lại sau trận mưa lớn đầu tiên; nhiều nhà làm lễ nhỏ khi mái mới hoàn tất.
Bước thử nước với mái bằng là ngâm nước trên mặt mái một thời gian rồi xem trần bên dưới có vết ẩm hay không. Việc này mất vài ngày nhưng tiết kiệm cho gia đình nhiều năm khỏi phải đục ra sửa lại.
Câu hỏi thường gặp
Thay mái nhà có cần làm lễ như cất nóc không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình coi đổ mái bê tông mới hoặc lợp lại toàn bộ mái là việc lớn, làm một lễ nhỏ và đãi thợ như cất nóc. Thay vài hàng ngói, vá mái tôn thường không làm lễ. Tuỳ tập quán từng nhà.
Thay mái ngói bằng mái bê tông có nên không?
Mái bê tông bền, dùng được sân thượng nhưng nặng hơn mái ngói rất nhiều và nóng hơn nếu không chống nóng tốt. Với nhà tường gạch cũ, cần người có chuyên môn kiểm tường và móng trước. Theo quan niệm, đổi kiểu mái cũng làm đổi hình dáng khối nhà.
Mùa nào nên thay mái nhà?
Mùa khô của từng miền là lúc hợp nhất vì nhà không bị ngấm nước khi đang hở mái. Ở vùng có bão, nên hoàn tất trước mùa bão để kịp neo mái. Nếu gia đình theo tập quán, chọn ngày trong khoảng mùa khô đó.
Mái tôn có xấu về phong thủy không?
Không có cách giảng phổ biến nào coi mái tôn là xấu. Điều được nhắc là mái phải kín, chắc, không dột. Mái tôn có nhược điểm thật là nóng và ồn khi mưa, khắc phục được bằng tôn có lớp cách nhiệt và khoảng thông gió dưới mái.
Tháo mái fibro xi măng cũ cần chú ý gì?
Tấm lợp loại này có thể chứa amiăng, nên tránh tạo bụi: làm ướt trước khi tháo, tháo nguyên tấm, không đập vỡ hay cưa mài, đeo khẩu trang lọc bụi phù hợp, giữ trẻ nhỏ tránh xa. Hỏi địa phương về nơi thu gom tấm cũ.
Thay mái có cần dời bàn thờ không?
Nếu bàn thờ ở tầng trên cùng ngay dưới phần mái thay, gần như phải dời tạm hoặc che chắn rất kỹ để tránh bụi, nước và vật rơi. Nhiều gia đình làm lễ xin dời trước khi dỡ mái và an vị lại khi mái mới đã kín.