Theo tập quán phổ biến của người Việt, không phải lần sửa nhà nào cũng cần xem ngày, xem tuổi. Việc nhỏ như sơn lại tường, thay bóng đèn, thay gạch một khu, sửa ống nước thường làm khi tiện; việc chạm vào "khung" của ngôi nhà như phá mái, nâng tầng, đổ sàn, đào móng, phá dỡ để xây lại thì nhiều gia đình chọn ngày khởi công, có nhà xét thêm tuổi chủ nhà như khi làm nhà mới.
Ranh giới giữa hai nhóm này không có văn bản nào quy định, mỗi vùng, mỗi nhà một khác. Bài này gom các cách chia thường gặp thành ba mức để bạn tự đặt việc nhà mình vào đúng chỗ, kèm theo những việc kỹ thuật và giấy tờ mà dù tin hay không tin phong thủy cũng phải làm. Mọi chỗ nói "nên", "kiêng" theo tập quán là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao sửa nhà cũng được đem ra xem ngày
Trong lịch chọn ngày truyền thống, việc làm nhà không chỉ có một mục. Bên cạnh "động thổ" (đào đất lần đầu) và "khởi công", còn có "tu tạo" hay "tu sửa" (sửa sang nhà cửa) và "phá thổ", "phá ốc" (phá dỡ). Mỗi mục có ngày nên làm, ngày kiêng làm riêng. Như vậy ngay từ trong lịch, sửa nhà đã được coi là một việc cần chọn thời điểm, chứ không phải chỉ xây mới mới cần.
Lý do sâu hơn nằm ở cách người xưa nhìn ngôi nhà. Nhà không chỉ là gạch đá mà còn là chỗ thờ tổ tiên, chỗ có thổ công, táo quân trông coi theo tín ngưỡng dân gian. Đụng vào nền, vào mái, vào bếp là đụng vào những chỗ ấy, nên người ta muốn có một ngày được coi là thuận để "xin phép". Việc chọn ngày vì vậy vừa là phép tính lịch, vừa là cách bày tỏ sự cẩn trọng.
Còn một lý do rất thực tế mà người làm nghề hay nhắc: chọn ngày buộc gia đình phải lên kế hoạch. Khi đã định ngày khởi công thì cũng phải định xong thợ, vật liệu, chỗ ở tạm, giấy phép. Nhiều cái hỏng của các đợt sửa nhà không đến từ ngày xấu mà đến từ việc bắt tay làm khi chưa chuẩn bị gì.
Ba mức sửa nhà và tập quán thường gặp
Bảng dưới là cách chia phổ biến, gom từ thói quen của nhiều vùng. Nó không phải quy tắc của một trường phái nào, và nhà bạn có thể theo cách khác.
| Mức sửa | Ví dụ | Tập quán thường gặp | Việc kỹ thuật – giấy tờ đi kèm |
|---|---|---|---|
| Sửa nhỏ, bề mặt | Sơn lại, dán giấy, thay đèn, thay vòi, thay gạch một phòng, đóng tủ | Ít ai xem ngày; nhiều nhà chỉ tránh làm vào ngày giỗ, ngày Tết | Chọn vật liệu, giữ bụi, đi điện nước an toàn |
| Sửa vừa, đụng tường – nền | Đục tường mở cửa, đổi vị trí bếp, làm lại nhà vệ sinh, nâng nền một tầng | Một số nhà chọn ngày bắt đầu đục phá; thường có lễ trình nhỏ trước bàn thờ | Hỏi người có chuyên môn nếu đụng tường chịu lực; kiểm đường ống, chống thấm |
| Sửa lớn, đụng khung – mái | Nâng tầng, thay mái, đổ thêm sàn, mở rộng ra đất trống, phá dỡ xây lại | Nhiều nhà xem ngày khởi công và ngày đổ mái; có nhà xét tuổi chủ nhà như làm nhà mới | Thường cần giấy phép, khảo sát kết cấu, phương án an toàn cho nhà bên cạnh |
Điểm đáng chú ý là cột thứ ba và cột thứ tư tăng dần cùng nhau. Việc càng lớn thì người ta càng muốn xem ngày, và cũng là lúc rủi ro kỹ thuật, pháp lý càng cao. Nếu phải chọn dồn sức vào một bên, hãy dồn vào cột cuối.
Tuổi chủ nhà có áp vào sửa nhà không
Ba phép xét tuổi quen thuộc khi làm nhà là Kim lâu, Hoang ốc và Tam tai. Các sách và người xem lịch dân gian chủ yếu đem chúng ra cho việc dựng nhà mới. Với sửa nhà thì ý kiến chia ra: có người cho rằng chỉ việc đụng tới móng và mái, tức là làm "lại" phần cốt của ngôi nhà, mới cần xét tuổi; có người cho rằng sửa thì chỉ cần ngày, không cần tuổi; cũng có nơi xét cả khi sửa vừa.
Cách hiểu đứng giữa và hay gặp nhất là: nếu đợt sửa lớn tới mức gần như làm nhà mới, chẳng hạn phá mái lên thêm tầng hay phá phần lớn để xây lại, thì nhiều gia đình xét tuổi như làm nhà mới, và khi tuổi chủ nhà vướng thì dùng cách mượn tuổi. Còn sửa trong phạm vi bên trong, không đụng khung, thì đa số chỉ chọn ngày bắt đầu.
Cách tính chi tiết từng phép và chuyện mượn tuổi đã có bài riêng trong chủ đề tuổi làm nhà của trang. Ở đây chỉ cần nhớ một điều: việc xét tuổi là tập quán, không phải điều kiện để được sửa nhà. Một mái nhà đang dột, một bức tường đang nứt thì không nên để chờ tới năm "hợp tuổi"; nhiều gia đình chọn cách sửa phần khẩn cấp trước, để phần cải tạo lớn sang năm sau nếu muốn.
Chọn ngày cho từng mốc của một đợt sửa lớn
Ngày bắt đầu đục phá. Đây là mốc mà nhiều nhà coi như ngày động thổ của đợt sửa. Người ta thường làm một lễ trình ngắn trước bàn thờ gia tiên và thổ công rồi mới cho thợ đục nhát đầu.
Ngày phá mái hoặc dỡ mái. Với đợt nâng tầng hay thay mái, đây là lúc ngôi nhà "hở đầu". Một số gia đình chọn ngày riêng cho mốc này; quan trọng hơn là chọn mùa ít mưa và chuẩn bị bạt che đủ.
Ngày đổ sàn hoặc đổ mái mới. Nhiều người coi ngày đổ mái mới như ngày cất nóc, làm một mâm lễ nhỏ và đãi thợ. Ngày này phụ thuộc vào thời tiết và lịch xe bê tông, nên chọn ngày tốt theo lịch trong một khoảng rộng rồi để kỹ thuật quyết định giờ đổ.
Ngày dọn về hoặc đưa bàn thờ về chỗ cũ. Nếu cả nhà phải ra ở tạm, lần trở về thường được làm như một buổi nhập trạch gọn. Bàn thờ được an vị lại vào một ngày được chọn.
Ngày không cần chọn. Những ngày thi công thường giữa các mốc trên thì hầu như không ai xem. Thợ làm theo tiến độ, thời tiết và vật liệu là chính.
Những việc bắt buộc, không phụ thuộc chuyện tin hay không
Dù gia đình xem ngày kỹ đến đâu, các việc sau vẫn quyết định đợt sửa có an toàn và đúng luật hay không:
- Giấy phép xây dựng. Theo nguyên lý của Luật Xây dựng, sửa bên trong mà không thay đổi kết cấu chịu lực, công năng, mặt ngoài giáp đường thì thường được miễn phép; nâng tầng, mở rộng, đổi kết cấu, đổi mặt đứng ở đô thị thường phải xin phép. Quy định cụ thể và nơi nộp hồ sơ có thể thay đổi sau sắp xếp chính quyền hai cấp, nên hỏi trực tiếp cơ quan địa phương.
- Khảo sát kết cấu khi đụng tường, sàn, mái, móng; với nhà đã ở trên hai mươi năm, thuê người có chuyên môn xem hiện trạng trước khi quyết định.
- Biên bản hiện trạng nhà bên cạnh khi sửa lớn ở nhà liền kề: chụp ảnh, ghi vết nứt có sẵn, có xác nhận hai bên để tránh tranh chấp về sau.
- An toàn lao động và phòng cháy: giàn giáo, che chắn mặt tiền, cắt điện khu đang làm, không để vật liệu dễ cháy gần chỗ hàn cắt.
- Báo tổ dân phố, ban quản lý nếu ở khu đông dân hoặc chung cư; nhiều nơi có giờ được phép thi công ồn.
Chọn ngày giúp gia đình yên lòng; những việc trên giúp ngôi nhà đứng vững và hàng xóm không phiền. Hai thứ không thay nhau được.
Khi ngày đẹp không trùng với lịch thợ và thời tiết
Chuyện hay gặp nhất là ngày được chọn rơi vào lúc thợ chưa rảnh, trời đang mưa dầm, hoặc vật liệu chưa về. Thay vì dời cả kế hoạch, nhiều gia đình tách phần nghi lễ khỏi phần thi công: đúng ngày đã chọn thì làm lễ trình và cho đục tượng trưng vài nhát, còn thi công thật sự bắt đầu khi đủ điều kiện. Cách làm này được nhiều người chấp nhận vì cái được coi trọng là thời điểm "bắt đầu", không phải khối lượng làm trong ngày.
Ngược lại, có những việc không nên ép vào ngày đẹp nếu trời không cho phép. Đổ bê tông mái trong mưa lớn, dỡ mái khi có tin áp thấp, đục tường chịu lực khi chưa có cây chống: đó là những tình huống mà một ngày tốt trên lịch không bù được rủi ro thật. Người làm nghề thường khuyên chọn một khoảng vài ngày được coi là thuận, rồi để kỹ thuật chọn ngày cụ thể trong khoảng đó.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Nghệ An định nâng tầng vào tháng mười âm lịch, chọn được ba ngày thuận trong tháng. Ngày đầu trời mưa, họ làm lễ và cho thợ tháo vài viên ngói tượng trưng, đợi hai hôm nắng mới dỡ mái thật. Không có gì sai với tập quán, và mái nhà không bị ngấm nước.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm thứ nhất là "sửa nhà mà không xem ngày là phạm". Trong tập quán, phần lớn việc sửa nhỏ chưa bao giờ được đem ra xem; ông bà ta sửa giậu, thay ngói vỡ, quét vôi lại tường vào bất kỳ ngày nông nhàn nào. Gắn mọi việc lặt vặt với chuyện phạm là một cách hiểu mới, làm người ta lo lắng không cần thiết.
Hiểu lầm thứ hai là "đã xem ngày thì yên tâm, không cần kiểm kỹ thuật". Ngày tốt theo lịch không làm tường bớt nứt hay móng chịu thêm tải. Nhiều đợt nâng tầng gặp sự cố là vì bỏ qua khảo sát móng chứ không phải vì chọn sai ngày.
Hiểu lầm thứ ba là phải xem ngày ở nhiều nơi rồi chọn nơi nói hay nhất. Mỗi người xem lịch có thể dựa trên các lớp thần sát khác nhau, nên kết quả không giống nhau là bình thường. Nếu gia đình muốn chọn ngày, nên theo một nguồn, một cách tính cho cả đợt sửa để các mốc không đá nhau. Chi tiết về chuyện tránh các phương được coi là kiêng trong năm khi sửa nhà có ở bài riêng thuộc chủ đề phong thủy theo năm.
Câu hỏi thường gặp
Sơn lại nhà đón Tết có cần xem ngày không?
Theo tập quán phổ biến thì không. Sơn sửa bề mặt là việc nhỏ, đa số gia đình làm khi thuận tiện, chỉ tránh các ngày có giỗ hoặc ngày lễ của nhà. Điều nên lo là chọn sơn ít mùi, mở cửa thông gió và làm xong sớm để nhà khô trước Tết.
Sửa nhà vệ sinh, đổi chỗ bếp có cần xem tuổi không?
Phần lớn người theo tập quán chỉ chọn ngày bắt đầu đục phá cho những việc này, không xét tuổi như làm nhà mới. Riêng với bếp, nhiều gia đình làm thêm một lễ trình táo quân trước khi dời. Việc cần kỹ hơn là độ dốc ống thoát và lớp chống thấm.
Năm chủ nhà phạm Kim lâu thì có được nâng tầng không?
Theo cách hiểu phổ biến, nâng tầng là sửa lớn nên nhiều người xét tuổi như làm nhà mới, và khi vướng thì mượn tuổi người khác đứng ra khởi công. Đây là tập quán, không phải quy định. Nếu nhà đang hư hỏng cần xử lý gấp, nhiều gia đình sửa phần khẩn cấp trước.
Đang ở thuê thì sửa nhà có phải xem ngày theo tuổi chủ nhà không?
Người thuê thường chỉ sửa nhỏ, và nhiều gia đình không xem gì. Nếu có xem, đa số theo tuổi người đang sống trong nhà. Dù sao, mọi việc đục phá ở nhà thuê đều phải được chủ nhà đồng ý bằng văn bản trước.
Có cần làm lễ trước khi sửa nhà không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình thắp hương trình gia tiên và thổ công trước khi bắt đầu một đợt sửa vừa hoặc lớn, nội dung chủ yếu là báo việc và xin phép. Văn khấn cụ thể nên theo bản quen dùng của gia đình hoặc địa phương.
Sửa nhà vào tháng bảy âm lịch có bị kiêng không?
Ở nhiều nơi có tâm lý ngại khởi sự việc lớn trong tháng bảy âm lịch, nhưng đây là quan niệm dân gian, không phải điều sách lịch nào cũng ghi. Việc sửa nhỏ hoặc sửa khẩn cấp thì vẫn làm bình thường. Với việc lớn, gia đình tự cân theo niềm tin của mình.