Mở rộng nhà là việc xây thêm diện tích ra phần đất trống phía sau, bên hông, hay phía trước. Phong thủy quan tâm ba điều: phần mới làm ngôi nhà đổi hình dáng ra sao (vuông vức hay thành chữ L, khuyết góc), phần mới nằm về phương nào so với nhà cũ, và chỗ nối giữa cũ với mới có liền mạch không. Pháp lý quan tâm một điều mà phong thủy không thay được: phần mở rộng có nằm trong ranh đất của mình và được phép xây hay không.
Chuyện kiêng mở rộng nhà về một hướng nào đó đã có từ rất sớm; bài dẫn một ghi chép cổ để bạn thấy điều kiêng ấy từng được người xưa đem ra bàn luận thế nào. Phần còn lại là cách thiết kế phần mở rộng cho gọn, kèm lý do thực tế. Những nhận định tốt – xấu theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Điều kiêng mở rộng nhà trong một ghi chép cổ
Sách Luận Hành của Vương Sung, học giả thời Đông Hán bên Trung Hoa, có thiên "Tứ húy" ghi lại bốn điều kiêng lớn của người đương thời. Điều kiêng đầu tiên là mở rộng nhà về phía tây, người ta cho là điềm không lành. Điều thú vị là Vương Sung ghi lại để bàn: ông đem điều kiêng ấy ra xét lý lẽ và cho rằng nó không có căn cứ chắc chắn.
Ghi chép này cho thấy hai điều. Thứ nhất, nỗi lo về việc mở rộng nhà theo hướng nào đã có từ khoảng hai nghìn năm trước, trước cả khi các trường phái phong thủy nhà ở được hệ thống lại như ngày nay. Thứ hai, ngay từ khi ấy đã có người đặt câu hỏi về những điều kiêng như vậy. Ngày nay, khi nghe một lời khuyên "đừng xây thêm về phía này", bạn có thể làm đúng như người xưa: hỏi lý do của nó là gì.
Trong các trường phái hiện nay, phương của phần mở rộng thường được xét theo hai cách. Phái Bát trạch xem phần mới rơi vào cung nào so với tâm nhà và cung đó được coi là tốt hay xấu theo hướng nhà. Người xét theo năm thì xem phương đó có trùng các phương được kiêng động thổ trong năm thi công hay không. Cả hai đều là cách tính của trường phái, không phải quy luật tự nhiên.
Phần mới làm ngôi nhà đổi hình dáng thế nào
Nối dài phía sau, cùng bề rộng. Đây là cách giữ hình dáng gọn nhất: nhà dài ra nhưng vẫn là hình chữ nhật. Theo quan niệm, nhà vuông vức, đủ góc là thế tốt. Về thực tế, mái và tường nối dài thẳng hàng dễ làm kín, ít chỗ đọng nước.
Xây thêm một bên hông. Nhà biến thành chữ L hoặc chữ T. Phong thủy dùng lưới bát quái thường đọc hình chữ L là "khuyết góc" ở phần lõm vào, và mỗi góc khuyết được gán với một ý nghĩa tượng trưng. Cách xử lý phổ biến là làm phần lõm thành sân, vườn hoặc hiên có mái để hình khối vẫn "đầy" khi nhìn từ trên xuống.
Làm gian phụ tách rời. Thay vì nối vào nhà chính, nhiều gia đình ở quê xây gian bếp, nhà kho, chỗ để xe đứng riêng, nối với nhà chính bằng hiên. Cách này rất gần với bố cục nhà Việt xưa, giữ nhà chính nguyên hình, đồng thời tách khói bếp và tiếng ồn ra xa.
Mở rộng phía trước. Ít gặp hơn vì phía trước thường là sân, lối vào, hoặc đã sát đường. Quan niệm coi trọng khoảng thoáng trước nhà, gọi là minh đường; xây lấn hết sân trước làm mất khoảng này. Về thực tế, nhà sát đường chịu bụi, ồn và mất chỗ đệm khi ra vào.
Chỗ nối giữa nhà cũ và phần mới
Phần khó nhất của mở rộng nhà không nằm ở phần mới mà ở đường nối. Móng cũ và móng mới lún khác nhau, mái cũ và mái mới khác độ dốc, nền cũ và nền mới khác cao độ. Nếu không xử lý, sau một hai mùa mưa sẽ có vết nứt dọc chỗ nối và nước thấm qua khe mái.
Người làm nghề thường để một khe lún giữa hai khối, xử lý kín bằng vật liệu đàn hồi, thay vì đổ liền bê tông mới vào kết cấu cũ. Mái mới nên cao hơn hoặc gối lên mái cũ theo chiều nước chảy, không để máng xối giữa hai mái nằm ngang trên đầu một phòng ở. Nền mới nên bằng hoặc cao hơn nền cũ một chút, không thấp hơn.
Theo quan niệm, chỗ nối gãy khúc, lệch cao độ, mái chắp vá được coi là khí không liền mạch, nhà như "chắp thêm khúc". Hình ảnh này dễ hiểu khi nhìn những ngôi nhà cơi nới nhiều lần, mỗi lần một kiểu, đi từ phòng này sang phòng kia phải bước lên bước xuống. Giữ chỗ nối gọn gàng, thẳng cao độ, cùng một ngôn ngữ vật liệu là cách đáp ứng quan niệm ấy bằng biện pháp thật.
Phần mở rộng nên dùng làm gì
Công năng của phần mới ảnh hưởng tới cả bố cục nhà. Một số gợi ý thường gặp:
- Bếp và chỗ giặt phơi rất hợp đặt ở phần nối dài phía sau: xa cửa chính, gần nguồn nước, dễ thông gió ra sân sau.
- Phòng ngủ thêm nên tránh đặt ngay chỗ nối, vì đó là nơi dễ nứt, dễ thấm nhất; nếu bắt buộc, chống thấm thật kỹ mái và tường.
- Nhà vệ sinh ở phần mới cần tính đường ống về bể phốt, không để ống chạy ngang dưới nền phòng ngủ hay phòng thờ của nhà cũ.
- Phòng thờ ít khi được dời ra phần mở rộng, vì nhiều gia đình muốn giữ chỗ thờ ở gian chính của nhà cũ.
- Kho, chỗ để xe hợp đặt ở gian phụ hoặc phần bên hông, gần lối ra vào phụ.
- Hiên, sân có mái là cách lấp phần khuyết góc của nhà chữ L, vừa tăng chỗ sinh hoạt vừa làm khối nhà đầy đặn.
Nếu phần mở rộng chỉ để có thêm chỗ chứa đồ, hãy tự hỏi có cách sắp xếp lại nhà cũ trước không. Một gian nhà mới đầy đồ không dùng tới thì vừa tốn kém, vừa thành góc tối, góc ẩm, đúng loại không gian mà phong thủy khuyên tránh.
Ranh đất và pháp lý: phong thủy không thay được
Nhiều tranh chấp hàng xóm bắt đầu từ một đợt cơi nới. Bảng dưới là những điểm cần kiểm trước khi xây, ở mức nguyên lý.
| Điểm cần kiểm | Vì sao | Hỏi ở đâu |
|---|---|---|
| Ranh thửa đất trên giấy chứng nhận | Phần mở rộng phải nằm trọn trong đất của mình, kể cả mái đua và máng xối | Đo đạc lại nếu mốc ranh không rõ |
| Khoảng lùi, mật độ xây dựng | Nhiều khu có quy định về phần đất phải để trống và chiều cao tối đa | Cơ quan quản lý xây dựng địa phương |
| Hành lang an toàn | Đất giáp kênh rạch, đường điện, đường giao thông có thể bị hạn chế xây dựng | Thông tin quy hoạch của thửa đất |
| Giấy phép xây dựng | Mở rộng thường làm tăng diện tích, thay đổi quy mô công trình | Cơ quan cấp phép theo quy định hiện hành |
| Đăng ký biến động sau khi xây | Phần xây thêm chưa đăng ký dễ gây rắc rối khi mua bán, thừa kế | Cơ quan đăng ký đất đai |
Chung cư thì khác hẳn: cơi nới ra ngoài phạm vi căn hộ, lắp thêm chuồng cọp lấn ra ngoài mặt đứng là việc thường không được phép. Phần chuồng cọp ở tập thể cũ đã có bài riêng trong chủ đề chung cư của trang.
Mái đua, ô văng, máng xối là những chi tiết nhỏ nhưng hay gây chuyện: nước mưa từ mái nhà mình nhỏ sang đất nhà bên là lý do bất hoà rất phổ biến. Theo quan niệm thủy pháp, nước của nhà mình nên thoát về phía mình; theo đời sống, đó cũng là phép lịch sự tối thiểu với láng giềng.
Nhà ống ở phố và nhà ở quê mở rộng khác nhau thế nào
Nhà ống ở phố hầu như không còn đất hai bên, nên mở rộng chỉ có hai đường: nối dài ra phần đất trống phía sau nếu còn khoảng lùi, hoặc lên cao bằng cách nâng tầng. Nối dài nhà ống làm nhà đã sâu lại càng sâu, phần giữa càng tối. Người làm nghề thường khuyên khi nối dài thì để lại một khoảng trống làm giếng trời ngay ở chỗ nối, vừa tách khe lún, vừa đưa ánh sáng vào giữa nhà. Theo quan niệm, khoảng trống này cũng giúp khí trong nhà "có chỗ thở" thay vì chạy một mạch hun hút từ trước ra sau.
Nhà ở quê thường có vườn rộng, nên việc mở rộng linh hoạt hơn nhiều: có thể nối thêm gian, xây nhà ngang vuông góc với nhà chính thành chữ L, hoặc dựng gian phụ đứng riêng. Bố cục nhà chính, nhà ngang quanh một khoảng sân là hình mẫu rất quen ở đồng bằng Bắc Bộ, nên phần mở rộng hợp với nếp ấy thường dễ được người lớn trong nhà đồng ý. Điều cần giữ là không xây lấn hết sân, vì sân là chỗ phơi, chỗ sinh hoạt chung và là khoảng thoáng trước nhà chính.
Khi phong thủy và nhu cầu thực tế đá nhau
Chuyện hay gặp là phần đất trống duy nhất lại nằm ở phía mà người xem phong thủy bảo không nên mở. Trước khi bỏ ý định, bạn có thể xét lại theo ba bước. Một, lời khuyên đó dựa trên trường phái nào, cách tính nào; nếu chỉ là một câu truyền miệng không rõ gốc thì có thể đọc lại như Vương Sung từng làm. Hai, có thể đổi hình thức mở rộng không, chẳng hạn làm gian phụ tách rời có hiên nối thay vì nối liền. Ba, có thể dời thời điểm thi công sang năm khác nếu gia đình quan tâm chuyện phương năm.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Hưng Yên muốn mở bếp ra phía tây của nhà ba gian, nhưng bà nội lo vì từng nghe chuyện kiêng hướng tây. Cả nhà bàn và chọn làm gian bếp đứng riêng, cách nhà chính một hiên lát gạch, giống nếp bếp ngoài nhà xưa ở làng. Bà yên lòng vì nhà chính giữ nguyên, khói bếp không ám vào gian thờ, và chiều tây gian bếp làm thêm hàng cây để che nắng.
Cách giải quyết như vậy không đòi ai phải bỏ niềm tin của mình. Nó chỉ đặt niềm tin bên cạnh nhu cầu thật để tìm một phương án mà cả nhà chấp nhận được, điều quan trọng hơn mọi phép tính phương vị.
Câu hỏi thường gặp
Mở rộng nhà về phía sau có tốt không?
Theo cách hiểu phổ biến, nối dài phía sau cùng bề rộng giữ được hình nhà vuông vức nên được ưa hơn xây lệch một bên. Về thực tế, mái và tường thẳng hàng dễ làm kín. Điều cần chú ý nhất là khe lún ở chỗ nối và độ dốc mái.
Nhà thành chữ L sau khi mở rộng có sao không?
Phái dùng lưới bát quái đọc phần lõm của chữ L là khuyết góc, nhưng đây là quan niệm. Nhiều gia đình lấp phần lõm bằng sân, hiên có mái hoặc vườn nhỏ để khối nhà đầy đặn. Bố cục chữ L còn có lợi về thông gió và ánh sáng.
Có thật người xưa kiêng mở rộng nhà về phía tây không?
Có ghi chép trong sách Luận Hành của Vương Sung thời Đông Hán, kể lại điều kiêng này của người đương thời. Chính tác giả đem ra bàn và cho rằng nó thiếu căn cứ. Ngày nay các trường phái xét phương mở rộng theo cách tính riêng của mình.
Xây thêm phòng có cần xin giấy phép không?
Phần lớn trường hợp mở rộng làm tăng diện tích hoặc thay đổi quy mô công trình nên thường phải xin phép, nhất là ở đô thị. Sau khi xây, nên đăng ký biến động để phần nhà mới được ghi nhận. Quy định cụ thể hãy hỏi cơ quan địa phương.
Nối mái nhà cũ và mái mới thế nào cho khỏi dột?
Người làm nghề thường để mái mới cao hơn hoặc gối lên mái cũ theo chiều nước chảy, có diềm che khe nối, tránh máng xối nằm ngang giữa hai mái trên đầu phòng ở. Kết cấu hai khối nên tách bằng khe lún để không kéo nứt nhau.
Mở rộng nhà có cần làm lễ không?
Nhiều gia đình coi xây thêm là việc có đào móng nên chọn ngày khởi công và làm một lễ trình thổ công, gia tiên như động thổ nhỏ. Đây là tập quán, không bắt buộc. Nội dung lễ nên theo cách quen làm của gia đình và địa phương.